OS SALÓNS DE BAILE (CAPÍTULO 4)

  Continuando co percorrido sobre a historia dos salóns de baile que houbo no municipio da Laracha, nesta cuarta entrega arrincamos a viaxe na parroquia de Soandres, concretamente no lugar do Niño, onde Gumersindo Amor Loureiro xa tiña salón e taberna dende os anos dez ou primeiros vinte do século pasado, época na que con certeza tocaba no seu establecemento o popular Barreiro, o gaiteiro de Soandres. 

Luga onde estaba o Salón de Gumersindo Amor

   Á parte de adicarse á hostalería, Gumersindo, un dos grandes labradores da zona, tamén ía ser membro activo do Sindicato Agrícola de Soandres na década dos trinta. Destes anos data a seguinte noticia, que da fe dun incidente acontecido no salón do noso protagonista:

A TIROS EN UN BAILE. Dicen de Laracha que en el Lugar de Niño, de la parroquia de Soandres, tiene un salón de baile Gumersindo Amor Loureiro, y allí suelen acudir los mozos y mozas de aquella parroquia y de las contiguas. El baile último transcurrió sin que sucediese nada anormal, pero al terminar dos de los mozos, S.I.B y su hermano A., de 24 y 21 años de edad, respectivamente, provistos de un garrote y el otro de un revólver, se hicieron dueños del salón. Trató de echarlos de allí Manuel Domínguez Varela, de 44 años de edad, y los dos mozos la emprendieron con el a tiros y estacazos, derribándolo en el suelo, herido de un palo en la cabeza y de dos disparos en la cara y oreja derecha. Avisada de lo ocurrido la Guardia Civil, detuvo a los hermanos I. B. entregándolos al juez de distrito”¹.

Lugar onde estaba o Salón de Gumersindo Amor

   Gumersindo Amor casou dúas veces. Coa primeira muller tivo cinco fillos: Gerardo, Domingo, Dorinda, Marina e Ramiro. E do seu segundo matrimonio naceron Rafaela e María. Curiosamente, dous dos seus fillos varóns, Gerardo e Domingo, andando no tempo ían ter, ao igual que o seu proxenitor, o seu propio salón de baile. Do salón de Domingo, situado no Campo da Ran, xa falamos neste espazo hai unhas semanas. Do local de seu irmán Gerardo facémolo deseguido.

    O salón de Gerardo Amor estaba no lugar de A Veiga, moi preto do río Anllóns, e era coñecido popularmente como “A Pachanga”. Segundo nos contou Pacita, filla de Gerardo, o local fora bautizado así por unha canción dos primeiros 60 da que se fixeran diferentes versións, entre elas a que interpretaba o gran Luís Aguilé (1936-2009), cantautor arxentino de innumerables éxitos coma “Juanita Banana”, “Cuando salí de Cuba”, “Es una lata el trabajar” ou, entre outros, o nomeado “La Pachanga”, tema composto polo cubano Eduardo Davidson. O músico portorriqueño Joe Quijano (1935-2019) dicía: “Una charanga es la orquesta que está de moda y una pachanga es el baile que se baila ahora”. Máis que o baile, o ritmo nacera en Cuba o mesmo ano da Revolución cubana: 1959, cando Eduardo Davidson, que na realidade chamábase Claudio Cuza, compuxo “La pachanga”.

   O Salón de Gerardo Amor, que tamén tiña taberna no mesmo edificio, foi durante moitos anos un verdadeiro referente festixeiro na bisbarra, un lugar de moita diversión no que se celebraron bailes ao ritmo dos mellores músicos e bandas da época. Polo que recorda algunha xente, tamén se realizaran varias proxeccións cinematográficas, celebracións do Entroido e mesmo algún que outro baile no exterior, no aparcadoiro existente diante do local, no campo que hai ao carón do río Anllóns.

 

Músicos na taberna de Gerardo Amor

  Mais, ao igual ca o resto de salóns do municipio, “A Pachanga” iría perdendo fol paulatinamente, e nos seus últimos tempos, antes do seu peche definitivo nos anos oitenta, xa só funcionaba como taberna. Azucena Iglesias, que rexenta o Bar Raio de Sol de Coiro, contounos que “teño un vago recordo, de cando ía con meus pais de pequena á Pachanga, de quedar hipnotizada pola bola de espellos que colgaba do teito. A última vez que fun aínda conservaban o escenario onde tocaban as orquestras”.

    En 1992 o local ía recobrar vida de novo coa apertura da Parrillada Paco, negocio no que se celebraron vodas, comunións, comidas de empresa, banquetes, etc. A boa oferta de carnes á grella e o seu bo e variado menú tiveron sona durante moitos anos, ata a chegada da COVID-19 que foi cando Paco pechou as portas do seu local sobranceiro.

Imaxe actual da Parrillada Paco

    A poucos metros da Pachanga, na mesma parroquia de Soandres, entre os lugares de A Veiga e A Curuxeira, tivo salón Avelino Mallo Gómez, que era irmán de don David, o médico de Borreiros, e de Domingo, alcalde da Laracha nos primeiros anos 50. Este Salón, que tamén era coñecido como 'o de Rosende', estaba nun edificio de dúas plantas do que hoxe só se pode ver parte da estrutura. O tempo e a vexetación fórono devorando pouco a pouco.

  Na planta baixa deste edificio do que era propietario Avelino Mallo, tiña taberna Eladio, veciño do lugar de Condes (Soandres). Os bailes facíanse no piso de arriba, e para acceder ao Salón a xuventude tiña que subir por unhas escaleiras que había no exterior. Avelino, que de cando en vez tamén lle alugaba o local a outra xente, era o que cobraba a entrada habitualmente.

 

Aspecto actual do Salón de Avelino Mallo. Ao fondo, a Parrillada Paco

    Os tempos de esplendor deste Salón foron na década dos 50, tempos de músicas de gaitas e pandeiretas e de bailes que se facían, principalmente, polas festas ou polo Entroido. “Baixábase dende Boimir e os choqueiros enchían o Salón de Avelino”, recordounos Manuel, un mozo de aquela época. Polo Entroido había baile 3 ou 4 días e quen tocaba moitas veces neste local era Rogelio, o gaiteiro de Condes, a quen acompañaba co tambor seu pai, o señor Silveira. Estrella Peña, que emigrou ao Uruguai en 1955 con tan só 18 anos, contaba recentemente nun audio de WhatsApp que nos enviou dende Montevideo a súa filla Lourdes, que “as poucas veces que fun ao Salón de Rosende, os bailes facíanse algúns sábados. Empezaban sobre as nove da noite e duraban ata as doce, aproximadamente. Ese día vestiamonos coas mellores roupas que tiñamos. Os bailes eran de gaita e pandeireta e nos descansos facíase unha roda de xente na que unha parella bailaba no medio mentres os demais cantaban. Recordo que unha das cancións era Río Verde.”

    No Salón de Avelino é probable que nalgunha ocasión tamén tocara a famosa orquestra de Soandres, tamén coñecida como a de Ameixeira, sobre a que o admirado Gumersindo García Gómez, cronista da parroquia, comentaba o seguinte na Revista das Festas do ano 2006:

“A comezos dos anos noventa faláronme da Orquesta de Soandres, e co gallo de ler o Pregón das Festas de 1992, fixen unha evocación dos seus membros como uns personaxes pintorescos da nosa parroquia e a súa bisbarra. Os poucos días, María Martínez de Silvoso puxo na miña man un vello retrato que hoxe é unha auténtica reliquia, que da fe da tan entrañable, e xa desaparecida, agrupación musical da nosa terra.

Rebosantes de xuventude e fachendosos móstranse sete mozos garridos: Luciano de Silvoso co primeiro acordeón; Celso de Compañeiro co trombón de varas; Ramón de Matías de Soutullo o frente da batería; Juan de Picardel coa trompeta; Luciano de Ameixeira co saxofón; Gumersindo de Erboedo de Abaixo co clarinete e, pechando a formación, Eduardo do Cabaleiro co segundo acordeón (...)”

Orquestra de Soandres

   Nos primeiros tempos da orquestra seica tocaban a pleno pulmón, e así o fixeron ata que lle alugaron uns altofalantes de batería a Manolo, o taberneiro de Meirama. Algúns dos temas que nunca faltaban no seu repertorio eran María de la O, Islas Canarias, Gato Montés ou Siboney, cancións que cantaban nas súas frecuentes actuacións nas romarías de Santo Adrián ou Santa Margarida, en Carballo, Rodís, A Tablilla ou nas festas e salóns da Laracha como o 'de Rosende', no que o seu propietario, Avelino Mallo, ía deixar de organizar bailes pouco antes de que Gerardo Amor abrira “A Pachanga”.

    Na mesma parroquia de Soandres, no lugar de Vilanova, nos lindes co Convento, tiña forno e taberna Domingo do Zapateiro, que seica argallaba bos bailes nos anos duros da posguerra.

    Manuel Peña, veciño de Santa Baia nado en 1934, ao que moitas e moitos de vós recordaredes por ser o conductor do autobús de Asicasa que facía a ruta A Coruña-Coiro, contounos que na taberna de Domingo “foi onde escoitei a radio por primeira vez. De neno meus avós mandábanme alí a buscar o viño. Disque sempre tiñan moi bo viño”.

 

Aspecto actual da taberna de Domingo do Zapateiro

   Os 'do Zapateiro' vivían nunha casa que tiñan apegada arriba da taberna e do alprendre que facía de Salón. Na actualidade xa non queda nada desa vivenda, mais si do pendello onde se facían os bailes. Se nos achegamos a esta vella e pequena edificación e pechamos os ollos con forza, aínda podemos escoitar os alalás e as coplas que alí se cantaban...

“Para quen entrou no baile,

para quen entrou agora,

para quen entrou no baile

cantarei a noite toda.”

“Miña Santa Margarida,

miña Margarida Santa,

tedes a casa no monte

onde o paxariño canta.”

“O creguiño de Laracha

non ten capa nin capelo,

o de Carballo ben pode

gastalos de terciopelo”.

 

    Rematamos o percorrido pola parroquia de Soandres na Vista Alegre, onde houbo no seu momento ata cinco tabernas, practicamente unha en cada casa do lugar: a de Liboria Iglesias; a de Tapa, que foi onde naceu o popular “Niño de Soandres” e, sen chegar a ser unha taberna ao uso, si que vendía algún viño; a Cantina; a de Pilara e Primitivo; e a de Estrella Cotelo.

   Tal cantidade de tabernas débese a importancia que tivo Vista Alegre no pasado, coa feira que alí se celebrou durante máis de medio século, ata finais da década dos 50, e tamén ao movemento que xeraron os máis de 400 obreiros que traballaron nos anos vinte na construción do túnel do Cotaredo que, con 1.828 metros de lonxitude, era o máis longo da liña ferroviaria Santiago-A Coruña. Durante o tempo no que se levaron a cabo as obras, iniciadas en setembro de 1927 e finalizadas en decembro de 1929, a veciñanza de Soandres vería como as perforadoras mecánicas e os compresores eléctricos enchían de ruído a súa apacible parroquia que, cada dous por tres, vibraba cos estoupidos dos barrenos semellando un combate bélico, un nutrido bombardeo que o eco alongaba ata outras freguesías da Laracha mentres que unha lexión de homes traballaba día e noite nas obras da vía, moitas veces coa presenza da atenta mirada dalgúns veciños que acudían alí, sobre todo ás noites, atraídos polo resplandor das luces na boca do túnel, algo fantástico, algo apocalíptico para os ollos de aqueles xentes.

    Unha vez rematadas as obras do túnel, Vista Alegre retomaría a súa habitual tranquilidade, só alterada o segundo e terceiro sábados de cada mes nos que as xentes da bisbarra acudían á súa popular feira que, como dixemos anteriormente, se celebrou ata os anos 50 na esplanada denominada O Campo. Nos seus últimos tempos, cando xa foi minguando a súa importancia, a feira facíase en semanas alternas, un venres si e outro non.

   Nesa época, os mellores bailes da Vista Alegre organizábanse na taberna de Estrella Cotelo, muller casada con Domingo Antonio Gómez e nai de dous fillos: Manolo e Inés. Nunha viaxe pola súa memoria, Manuel Peña recordaba que neste local “os bailes facíanse na planta baixa da casa, que era onde tamén tiñan a taberna. Cando había Feira viñan os músicos que tocaban neses días no Salón de Catoira en Regocheo (Loureda). A Feira de Vista Alegre era cada quince días. Facíase os venres, e os sábados era a de Cerceda. Cando non coincidían coa Feira de Paiosaco, era cando facían os bailes na de Estrella, que sempre se enchía pola Feira das Cereixas. Nesa época tamén había, habitualmente, foliada no Salón de Catoira e cando os músicos acababan de tocar alí viñan por Boedo e subían para Vista Alegre. Deixábanse ver pola Feira e logo entraban na taberna de Estrella para que a xente se animara a ir ao baile.”

 

A taberna de Estrella na actualidade

   A raíz da desaparición da Feira de Vista Alegre os bailes tamén foron a menos no negocio de Estrella, unha muller loitadora que ía traballar toda a vida na súa popular taberna. Non nos esquecemos do bo facer nos fogóns da nosa protagonista, que converteu a 'Casa Estrella' nun lugar de sona na gastronomía da contorna. Julia Peña, escritora de Soandres que vén de publicar a novela “La niña del relicario”, recordaba con nostalxia que “cando era nena, os fins de semana ía xantar moitas veces alí con meus pais”.

    Ao xubilarse Estrella, que faleceu na súa casa de Vista Alegre en novembro de 1989, aos 78 anos de idade, o seu fillo Manolo foi quen rexentou a taberna, un local que frecuentou moita xuventude de Soandres ao longo dos anos noventa, época na que tiñan alí a peña de fútbol. Coa morte de Manolo en 1998, o bar ía pechar durante certo tempo, ata que abriu de novo baixo o nome de Taberna Vista Alegre, dando alegría e movemento a esta parte da Laracha ata a chegada da COVID, que foi cando volveu a pechar. Agardamos pola súa reapertura para recobrar o espíritu festixeiro dos tempos de antano!

(CONTINUARÁ...)

FONTES:

CABANILLAS, RAMÓN (1983): Cancioneiro popular galego, Biblioteca Básica da Cultura Galega, Editorial Galaxia.

GARCÍA GÓMEZ, GUMERSINDO (2006): Aquela Orquestra de Soandres de mediados do século pasado. Revista das festas de Soandres.

_________

1 Vid. La Zarpa. Diario de los agrarios gallegos, 30 de outubro de 1930, páx 11.

OS SALÓNS DE BAILE (CAPÍTULO 3)

   Continuando co percorrido sobre a historia dos salóns de baile que houbo na Laracha, nesta terceira entrega arrincamos a viaxe na parroquia de Lendo, concretamente no lugar do Cruceiro, onde parece ser que nos anos trinta do século pasado xa tiñan taberna e salón Marcelino Rey de la Iglesia, tamén coñecido como o 'tío Marcelo', e a súa dona Carmen Martínez Aldao. Posteriormente ían rexentar os negocios un dos fillos do matrimonio, Constante, e a muller deste, Carmen Barbeito Aldao, 'Carmucha'.

   Constante morre moi xoven, en 1946, con tan só 38 anos, deixando tres fillos orfos, Marcelino, Carlos e José Luís, e unha viúva que, malia a terrible perda do seu home, decide tirar cara adiante traballando na taberna e no salón que, dende aquela, empezou a ser coñecido na bisbarra como o 'Salón de Carmucha'.

 

Lugar do Cruceiro onde estaba o salón vello. Á esquerda do edificio pódese ver o "ventanuco" onde se despachaban as entradas para o baile

    Non foron poucos os matrimonios que se fraguaron neste local, especialmente na festa de inverno do 7 e 8 de xaneiro e na do San Xián, nunha época na que, antes de entrar no salón, as mozas de Lendo seica deixaban os zocos na casa da señora Estrella cantando, algunha que outra vez, as seguintes coplas recollidas por Fransy González:

“Uns dicen que viva Lendo

outros que viva Lemaio,

eu tamén digho que viva

la tierra donde me hallo”.

 

“Para carretas, O Foxo,

para teitoeiras, Carballo,

para boas mozas, Lendo,

e para vos mozos, Lemaio”.

   Ao igual que en moitos dos salóns que naquela hora había por toda a xeografía do termo municipal Laracha, os irmáns Mallo de Feáns eran dos músicos que máis tocaban no local de Carmucha, aínda que tamén era frecuente a presenza de Lemos de Oseiro, a do acordeonista Genariño da Pereira ou mesmo a de Che, o gaiteiro de Lendo, que, segundo nos contou o seu fillo Manuel Cambón López, adquirira os primeiros coñecementos musicais facendo o servizo militar.

   Andando no tempo, Carmucha ía edificar a poucos metros deste vello salón de baile un novo establecemento con taberna e salón que rexentaría co seu fillo Carlos, un edifico que aínda está moi presente na memoria da veciñanza polos grandes bailes que alí se organizaban. Pilar Martínez contounos que “o salón novo estaba ao carón do bar actual do Cruceiro. Había baile con orquestra e no descanso os músicos ceaban alí na taberna. Meu tío Tavio de Modesto, chamábase Octavio pero todos lle chamaban Tavio, era o encargado da taquilla. E de porteiro estaba o señor Celso”.

 

Imaxe actual da "Taberna O Cruceiro". Á dereita, o lugar onde estaba o salón novo

    Este salón novo ía deixar de funcionar como tal entre finais dos anos 60 e principios dos 70, ata que o local xa só se utilizaba como almacén do bar no que traballaron media vida a señora Carmucha e o seu fillo Carlos ao tempo que Marcelino, outro dos fillos de Carmucha, facía o propio nunha taberna na rúa Juan Flórez da Coruña que moitas e moitos de vós recordaredes facendo esquina fronte a desaparecida estación dos Trolebuses Coruña-Carballo.

  Precisamente, a familia de Marcelino é a actual propietaria da "Taberna O Cruceiro", negocio que teñen alugado, e da casa onde estaba o salón vello, na que aínda se pode ver o pequeno "ventanuco" onde despachaban as entradas para o baile. 

   Na parroquia de Lestón, sabemos que en Paiosaco había o chamado Salón Vello, tamén coñecido como o Salón de Ramón hoxe desaparecido e situado fronte ao Bar Suíza. Era propiedade de Ramón do Alto e de Chuca de Vigo, avós de María Isabel Martínez Pazos, 'Ruja de Miro de Ramón', que nos atendeu coa maior das amabilidades no seu negocio do Campo da Feira: 'Creaciones Jaro'.

  Polo que recorda 'Ruja', nada en Paiosaco en 1948… “antes de abrir o Salón tiveran taberna durante varios anos. O Salón debérono abrir sobre 1940, ou se cadra antes. A min levábanme para o baile sendo un bebé, porque nacín alí, e acórdome de estar no Salón cando case non andaba. Cando tiña tres aniños, meus avós sentábanme nunha repisa que fora un vertedoiro que facía de roupeiro do salón e estaba así a un lado, á dereita. Recordo que por alí viñan moito a orquestra “Os Satélites” e “Os Mallo” coa Martela e con Lemos de Oseiro”. 

 

Ano 1962. Vista da casa de Cabezas, Salón Vello, Casa de Ramiro de Ramón e a de Solina. A foto está tomada desde diante da casa de Hermelinda, que se estaba facendo (Paiosaco en Imaxes: dos Corenta aos Setenta)

   Á parte dos bailes, no Salón Vello tamén se representou algunha que outra obra teatral, entre elas “Genoveva de Brabante”, antes de que o señor Ramón e a señora Chuca pecharan o local definitivamente na primeira metade dos anos 50.

   Case medio século despois, o salón ía recobrar vida da man dos fillos de 'Ruja', Eloi Pérez Martínez e seu irmán Javier, máis coñecido polo apelativo de 'Lobo Darbuko', que nos contou que… “Hai anos, nós paramos moito tempo nun local que era propiedade de miña avoa. Era moi atípico, xa que tiña unha zona moi grande diáfana, ata que un día me enterei por miña nai que fora salón de baile. É unha historia curiosa. De feito, cando meus avós deixaron de vivir neste local por motivos que non veñen ao caso, meu irmán e os seus compis comezaron a ensaiar alí, e tamén empezamos a parar os que eramos amigos. Co tempo, aquilo converteuse nunha especie de local social de donde logo ía saír a Asociación Casa da Leiteira, que se chama así por miña avoa María, María Pazos Bello, que era leiteira”.

 

Vista do  Salón Vello cando era o local social da  Asociación Casa da Leiteira (Cortesía da A.G.A. A Casa da Leiteira)

    A señora María, mentora da Casa da Leiteira, ía compartir sabiduría e cultura en máis dunha ocasión cos seus netos, e coa xente da Asociación, neste local no que tan bos momentos pasara ao longo da súa vida, antano Salón Vello e que hoxe xa só se conserva na memoria da veciñanza de Paiosaco. Con todo, antes de ser derrubada, na Casa da Leiteira ían nacer grupos como Perfusión, The Privilege, Makrofönk, DJ Leuter... creados, como si se cerrara o círculo, no mesmo espazo onde medio século antes tocaban Os Satélites ou Os Mallo. 

   Pouco despois de que o señor Ramón e a señora Chuca cerraran o Salón Vello, Ramiro García Barros, 'Ramiro do Alto', abría un novo salón en Paiosaco, o “Salón Trébol”, lugar no que a xuventude da bisbarra de aquela hora ía pasar momentos inesquecibles moceando, bailando e mesmo competindo nos concursos de xota e muiñeira que organizaba o propietario do local.

   Segundo Ana García, unha das fillas de Ramiro, seu pai fixo nunha leira de patacas unha pista de baile que estreou a orquestra Bellas López. Posteriormente edificouse o salón, “que tiña dúas columnas no medio e bailabamos dando a volta ao redor delas mentres que os mozos contemplaban o ambiente e quen bailaba arrimados nelas. O roupeiro estaba á esquerda… e cantos quebradeiros de cabeza nos daba! Prendiamos os números con alfileres e, algún día, cando xa non chegaban as perchas, dobrabamos as prendas que, en máis dunha ocasión, teñen caido todas por aló abaixo… Non me fales!”¹

 

Ano 1964. Amparo dos Camallóns e Consuelo da Fraga con Jorge de Carme de Morales e con Chona do Monte diante do Estanco. Ao fondo, a casa nova de Otilia e Manolo e máis o Salón de 'Ramiro do Alto' (Paiosaco en Imaxes: dos Corenta aos Setenta)

    Ao carón do roupeiro poñíanse as vendedoras de roscas e caramelos, o señor das garapiñadas e mesmo algunha señora maior que vixiaba con quen bailaba a súa neta. 'Ramiro do Alto' era un verdadeiro showman. Antes do descanso comezaba a anunciar todo o que estaba programado para aquel día, para a seguinte semana ou, se lle parecía oportuno, para todo o mes. Anos máis tarde, cando xa tiña o cine, facía o mesmo show anunciando as películas cos actores e actrices que interviñan en cada unha. Ramiro era todo un espectáculo, abofé, e sabía perfectamente as longametraxes que máis lle atraían á xuventude da bisbarra, que por aqueles días eran as de Sara Montiel, Antonio Molina, Marisol…

   O noso protagonista tamén tiña unha administración de lotaría na Coruña, La Favorita, que abrira a principios de 1958 nunca caseta situada máis ou menos fronte á cafetería Delicias, ao carón da consulta do médico don Carlos Alba e da dozaría La Coruñesa.

    E así, entre décimos de lotaría, sesións de cine e de baile, foron transcorrendo os anos para Ramiro García Barros e o seu Salón Trébol, por onde habían de pasar os mellores animadores e as mellores orquestras do momento, caso da Bellas López; Los Príncipes; Os Mallo; Pepe Pita; Tito Calviño; Sito; José Luís; Joselito dos Satélites; Luciano, o irmán de José Luís, a quen Ramiro sempre lle pedía o tema “Mirando hacia la bahía”, Juan Pardo, Los Trovadores e un longo etcétera de músicos que puxeron a banda sonora das vidas de innumerables parellas que se coñeceron neste Salón.

    A finais dos anos 60, vendo que as discotecas Pazos da Laracha e as existentes en de Carballo empezaban a coller auxe, 'Ramiro do Alto' vendeulle o Salón a 'Ramiro das Rañeiras' e, ao pouco tempo da venda, construiu un edificio na Coruña, na zona de Catro Camiños, onde en 1975 inaugurou a administración de lotaría La Favorita do lugar actual.

 

Ano 1969. Salón de 'Ramiro do Alto'. Na imaxe podemos observar o rótulo co nome 'Salón Trébol' e a carteleira coas películas da fin de semana. Á dereita, a ferretaría de Mercedes de Genaro (Paiosaco en Imaxes: dos Corenta aos Setenta)

    'Ramiro das Rañeiras' continuo co Salón aberto durante dous ou tres anos, tempo no que sería testemuña da decadencia definitiva dos bailes, que nunca recuperarían o gran esplendor do pasado, e acaboulle vendedendo o soar a un matrimonio que voltara da emigración. Actualmente, no mesmo lugar no que estaba o Salón Trébol, hai unha tenda de sofás, Hiper Sofá. A poucos metros deste negocio segue en pé outro dos locais míticos de Paiosaco, a Discoteca Vértigo, onde bailaron dende 1987 ata o 2005 os fillos e os netos de moitas parellas que se coñeceran, anos atrás, no Salón de Ramón e no Salón Trébol. Sobre a Discoteca Vértigo prometo falar máis polo miúdo noutra ocasión.

   Continuamos o percorrido na parroquia de Montemaior, onde falamos coa señora Jesusa García Rama no seu domicilio no lugar do Xestal. Nada en 1935, a señora Jesusa recordaba os tempos da súa xuventude dicindo que “antes por aquí todo o mundo sementaba liño porque claro, a vestimenta era de liño, a roupa da cama era de liño, todo era de liño e por iso cando se fiaba facíase baile”.

    A señora Jesusa, viúva dende o 2005, casara con Edelmiro Pallas Bolón e abriran unha taberna na casa vella, hoxe restaurada e situada no mesmo lugar no que nos atendeu amablemente permitíndonos pasear pola súa memoria. Ao carón da taberna había un alpendre no que organizaron bailes polo Entroido e pola Pascua. “Case sempre era música de pandeireta, aínda que ás veces viñan tocar uns ghaiteiros da parte de Soandres e un acordeonista de Vilaño, Genariño de Vilaño, que o pobre tocaba sempre a mesma canción e a xente dicíalle que tiña que aprender outra. Pola Pascua había tres días de baile e polo Entroido catro, de sábado a martes. Viña moita xente de Montemaior, de Soutullo, de Golmar… Despois Edelmiro emigrou a Holanda e xa non houbo máis bailes. Botou aló once anos e ao vir marchamos os dous para Suíza”.

 

Lugar onde estaba a taberna de Edelmiro e Jesusa

   A poucos metros do domicilio da señora Jesusa, no mesmo lugar do Xestal e lindando xa co Batalo, hai unha fermosa casa de pedra na que, segundo nos contaron varios veciños, antigamente houbo unha taberna na que tamén se facían bailes nun pallote situado ao carón. Falamos da taberna dos de Puente, que ao parecer abriu ao pouco de que Edelmiro emigrara a Holanda. José Rodo, nado en 1956 na Carballa Redonda (Montemaior), díxonos que "miñas irmáns, que son maiores ca min, ían bailar alí. Os de Puente seica tiñan unha vitrola, un gramófono dos de antes, e poñían discos dos cantantes da época".

   O dono da casa chamábase Primitivo Puente, mais quenes rexentaban a taberna eran os fillos, unha taberna onde a veciñanza do Xestal, do Batalo, Bardenlos e doutros puntos da parroquia de Montemaior cantaban, con certeza, alalás e coplas como estas recollidas pola prezada e admirada cantareira Fransy González:

 "Santa Margharida tiene

una fuente con dos caños

a donde se van lavare ou curare

todos los males estraños".

 

"Miña Santa Margharida

i ela de Montemaior-e

dálle o aire, dálle o vento

todo lle dá darredore".

 

"Montemaior ten a sona

e Sofán tamén a ten-e

Montemaior ten a sona

de cantar e bailar ben-e".

 

"I avivalo i avivalo

i avivalo para arriba

i avivalo i avivalo

para Santa Margharida".

 

"Miña Santa Margharida

miña Margharida Santa

a augha da túa fonte

sanou a miña gharghanta".

 

"Miña Santa Margharida

por ela me vou sudando

e aghora que a vin-e

xa sudar me vai pasando".

 

"Miña Santa Margharida

este ano aló non vou-e

pola falta de diñeiro

moita xente se quedou-e". 

 

“Terra de Montemaior-e

terra mellor non a fan-e

se lle botan o abono

inda dá o azafrán-e”.

“Hei d´ir a Montemaior-e

hei d´ir por ver á Santiña

heite levar, miña nena

heite levar, queridiña”.

Lugar onde estaba a taberna dos irmáns Puente. Ao fondo a casa da señora Jesusa García

  No lugar do Lorteiro, tamén na parroquia de Montemaior, houbo o “Salón El Empalme” nome moi suxestivo que na realidade non reflexaba o que algún está pensando, senón que se refería á bifurcación que hai fronte ao edificio, a que nos conduce cara a parroquia carballesa de Sofán.

    En pouco máis de cinco quilómetros había tres salóns: o de Benigno da Silva, “O Cobertizo” na Tablilla, estos dous non concello de Cerceda, e “El Empalme”, lugares onde moito moceou a xuventude de Montemaior daqueles tempos, mozos e mozas que, en moitos casos, non ían tardar en facer a maleta da emigración.

    "El Empalme" era salón e taberna. Estaba na primeira casa que hai á man esquerda no Lorteiro vindo da Laracha, un lugar onde o señor Eladio Puente rexentaba a taberna e o seu fillo máis novo, Manolo, facía o propio no salón, que abrira as súas portas nos anos 60.

   Manolo emigrara a Suíza e nas súas idas e voltas do país helvético, ou mesmo nas vacacións, organizaba bailes no “Empalme” que aínda se recordan na actualidade con moita nostalxia. Nos primeiros tempos do salón traballaba como porteiro 'Santiago das Bouzas' e posteriormente faríao 'Eduardo da Penela'. Os rapaces da zona gañaban uns pesiños botando unha man no roupeiro, caso de Suso Ponte, ou lavando nos vasos nos que a xuventude de Montemaior, de Golmar, de Sofán ou de Cerceda, lugares de procedencia da maioría da clientela do salón, bebía os seus primeiros cubalibres.

    Ao tempo, Pepa da Santa cociñaba a cea das orquestras, que repoñían forzas na taberna de Eladio nos descansos. Precisamente, mentres que os músicos ceaban, Manolo, festixeiro e gran animador, subía ao palco e cantaba algún que outro tema do seu homónimo Manolo Escobar. Outro que tamén cantaba nos descansos era Florentino, un rapaz de Cumiáns que seica o facía moi ben. 

 

Lugar onde estaba a taberna e o 'Salón El Empalme'

    E así foron transcorrendo os anos ata que o salón pechou definitivamente as portas en 1975. Manolo seguiu gañando a vida en Suíza, a onde tamén emigrara seu irmán Julio, e Eladio continou traballando na taberna coa súa nora Maruja, a muller de Julio.

     A taberna funcionaba do mesmo xeito que o facían moitos dos negocios deste tipo por aqueles días, é dicir, era bar, tenda de alimentación e incluso daban comidas. Esther Esmorís contounos que “aínda teño os pratos e tazóns que nos regalaban alí nos anos 70 cada vez que comprabas deterxente.” Outro veciño, que prefire manterse no anonimato, díxonos que un día unha muller fora comprar algo á taberna. Envolvéronlle o produto con aquel papel que había antes nas tendas e que se utilizara a noite anterior para apuntar as consumicións que se beberan durante a partida de tute. Ao chegar á casa a muller seica lle dixo ao seu home:

   -”Ghanaches o perdiches? Eu ben sei o que bebestes onte a noite, teño aquí todo apuntadiño, eh”.

    A taberna do Lorteiro pechou a mediados dos anos oitenta, aproximadamente unha década despos de que o fixera o “Salón El Empalme”, tan recordado aínda na zona.

(CONTINUARÁ…)

________

1 Manuel Rodríguez López & Manuel Pazos Crespo (2011): Paiosaco en Imaxes. Dos Corenta aos Setenta, Concello da Laracha, pp. 224-225.

OS SALÓNS DE BAILE (CAPÍTULO 2)

   Continuando co percorrido iniciado a semana pasada, en riguroso orde alfabético parroquial (Cabovilaño, Caión e Coiro), sobre a historia dos salóns de baile que houbo por toda a xeografía do municipio da Laracha, hoxe arrincamos a ruta no lugar do Barreiro, en Erboedo, onde tivo moita sona nos anos 40 e nos primeiros 50 o Salón da tía Pilara e do tío Gumersindo, festixeiros coma poucos. A tía Pilara seica participara no concurso radiofónico “Su Oportunidad” con seu irmán Francisco, que empezou a ser coñecido como “El Niño de Soandres” tras gañar o devandito concurso que emitía Radio Nacional de España cos seus números de canción andaluza, que estaba moi en auxe por aqueles días debido ás películas que facían Manolo Caracol, Antonio Molina, Juanito Valderrama, etc. Sobre “El Niño de Soandres” prometo falar máis polo miúdo noutra ocasión.

Casa do lugar do Barreiro onde tiña o Salón a señora Pilara. O baile facíase no alpendre que se ve ao fondo.

   Ramón Riveiro e a súa muller Marisa Riveiro, veciños do lugar de Reirís, recordan que neste salón houbo moi bos bailes e que incluso actuara alí Finita Gay, a raíña das festas das Mariñas. “A Martela”, alcume desta fenomenal animadora, foi das primeiras mulleres que subiron a cantar a un escenario e, en pleno éxito, cando acudían a vela mozos e vellos dos lugares máis apartados, emigrou a Venezuela.

 

Finita Gay, "A Martela", en Caracas.

    Ramón e Marisa tamén recordan que cando foi minguando o éxito do salón do Barreiro, Pilara vendeu a casa na que, andando no tempo, habían de residir varias familias ata que finalmente a adquiriu Amador de Tomás, que fixo unha vivenda nova no mesmo lugar. Darío, neto de Amador, vive actualmente alí coa súa parella Verónica e cos dous fillos de ambos. Con eles estiven recentemente no seu domicilio e, coa maior das atencións e amabilidades, ensináronme o alprendre onde antano a tía Pilara tiña o salón de baile. Ao deixar a súa casa do Barreiro, a tía Pilara estableceu o seu domicilio no Igrexario de Erboedo, lugar onde rexentou unha taberna durante certo tempo na que se tamén fixo algún que outro baile.

    Moi cerca do Barreiro, no lugar da Fontenla, tamén na freguesía de Erboedo, o Salón de Polico tivo gran renome na bisbarra durante moito tempo. Os propietarios eran o señor Francisco “do Polico” e a súa muller, a señora Chucha, que abriron este popular establecemento ao tempo, ou pouco despois, de que a tía Pilara deixara de facer baile no seu salón do Barreiro.

   -“Eu nacín en 1944 e meus pais deberon casar nos primeiros anos corenta; despois aínda fixeron a casa, polo que deberon abrir a taberna e o salón nos 50”- recordounos recentemente Manuel Barros, fillo de Francisco e Chucha.

   A taberna era como todas as da súa época, é dicir, unha especie de ultramarinos no que vendían produtos a granel e no que tanto podías beber unha cunca de viño coma comprar un paquete de azucre. A diferenza con respecto aos outros establecementos deste tipo existentes no municipio era que no Polico tamén tiñas a posibilidade de cortar o pelo, como así nolo contou Emilia Mallo: “ O señor Francisco do Polico era o que lle cortaba o pelo a case toda comunidade masculina da zona da igrexa para arriba. Da igrexa para baixo facía o propio o señor Pepe de Paredes”.

  No que se refire ao salón de baile o custe da entrada andaba entre as 2 e as 5 pesetas en función dos músicos que actuaban que tanto podían ser os irmáns Mallo de Feáns, a Orquestra Compostela ou, entre outros moitos, o acordeonista Luciano de Luán que, polo que nos contou Marisa Riveiro, seica era de Coiro, do lugar da Ameixeira. Se non había música en directo, a animación corría a cargo de Rogelio, irmán de Francisco, exercendo de DJ da época co seu famoso tocadiscos. Carmiña Rodríguez, sobriña do señor Polico e veciña da Fontenla, recorda que… “posteriormente fixeron unha pista ao aire libre para o verán. Chamabamoslle “a pista” e tiña un palco aló no fondo. Para acceder a ela tiñas que subir por unhas escaleiras que había polo exterior do edificio.”

 

"O Polico" na actualidade

   No Polico facíase baile case todos os fins de semana. Para desprazarse ata Paiosaco ou A Laracha había que camiñar máis dunha hora e, por iso, a xuventude divertíanse nesta taberna e neste salón no que, á parte dos mozos e mozas de Erboedo, tamén paraba xente de Soandres, de Coiro e mesmo de Santa Locaia, lugar da parroquia arteixá de Loureda que, dada a súa situación xeográfica, naquela hora tiña máis relación coa Laracha que con Arteixo. Marisa Riveiro, Carmiña Rodríguez e María Dolores Mallo, tamén veciña da Fontenla (é afillada da saxofonista Carmen Mallo, a popular "Carme da Maricaina" da que xa falamos polo miúdo neste espazo) non se esquecen de cando paraba no Polico o “Troche Moche”, unha atracción que chegaba ocasionalmente á Fontenla para proxectar nunha saba algunha película de Cantinflas ou de Manolo Escobar.

    O Polico ía deixar de funcionar como Salón na segunda metade da década dos sesenta, mais continuo aberto como ultramarinos e como bar ata que se xubilaron o señor Francisco e a señora Chucha, quenes lle alugaron o negocio á súa sobriña Celia sobre o ano 1994. Celia ía rexentar O Polico durante aproximadamente dous anos, ata que se puxo á fronte Manuel Barros, fillo de Francisco e Chucha, que despois de traballar durante moito tempo en Inglaterra decidira que xa era hora de voltar á terriña. Manolo botou un ano co bar aberto, ata 1998. Dende aquela, O Polico permaneceu pechado ata que en decembro de 2021 colleuno en aluguer Isabel Hernández, unha moza que xa levaba algún tempo residindo na vivenda que hai arriba do bar.

   Na mesma parroquia de Erboedo, no lugar do Campo da Ran, xusto no linde coa parroquia de Soandres, tiña salón Domingo Amor Suárez, tamén coñecido polo alcume de “Domingo do Niño” por ser este o seu lugar de nacemento. Como hai quen sitúa este salón de baile na parroquia de Soandres, ante a dúbida e sen ánimo de entrar en debates e polémicas que a nada conducen, puxémonos en contacto con don Manuel Mallo Mallo, párroco de Soandres (e de outras parroquias) que nos confirmou que “ o edificio onde Domingo tiña o salón pertence a Erboedo”.

 

Lugar onde estaba o salón de Domingo  Amor

   Domingo Amor fixera a mili en Cataluña e alí coñeceu a Josefa Martí Pujol, natural de Vilafranca del Penedés e, segundo nos contaron varios veciños, filla dun oficial do exército. Domingo e Josefa casaron e estableceron o seu domicilio no Campo da Ran, onde abriron un salón que ofrecía diversión a xuventude da bisbarra do que hoxe nada se conserva pois, no mesmo lugar, hai construida unha casa onde estaba a orixinal.

   No Campo da Ran naceron Sindo, Manolo e Esperanza, os tres fillos do matrimonio, rapaces que desgraciadamente ían quedar orfos de nai, facéndose cargo deles un tío por parte paterna, don Ramiro Amor, crego durante moito tempo da freguesía de Carnoedo (Sada) e do CHUAC.

   A morte de Josefa tamén ía significar o adeus definitivo do salón do Campo da Ran, que pechaba as súa portas despois de botar máis dun lustro aberto. Domingo casou en segundas nupcias con Jesusa López Rodríguez, con quen fixo a maleta da emigración rumbo a Alemaña.

   Continuamos este percorrido na parroquia de Golmar, onde, polo que escoitou o señor Germán, veciño do lugar de San Cristovo de máis de 90 invernos, disque houbo salón de baile no lugar do Igrexario, no mesmo espazo que hoxe ocupa o bar Parada Obrigada. A actividade deste salón probablemente coincidiu cos tempos nos que se celebraba en Lamas a Feira de Golmar, creada en 1916 e existente durante algo máis dunha década, unha feira que ía dar pulo á creación na parroquia de “abacerías, barberías, carpinterías, un colegio particular, fábricas de curtidos, estanco, exportadores de ganado, panaderías, sindicato agrario católico, tabernas y zapaterías.”¹

 

Imaxe actual do Parada Obrigada

    Polo que nos contou Luciano Mallo, veciño do Igrexario, o edificio no que actualmente está o Parada Obrigada era propiedade de seus sogros Hipólito Souto e Maruja García, “pero eu nunca sentín que fora salón de baile, iso tivo que ser xa hai moito tempo. O que si é certo é que no local representáronse varias obras de teatro e que desde os anos 40 ata os 60 utilizouse como escola”. Luciano tamén nos recordou que antes de converterse no bar actual, hai agora 20 anos, utilizaban o local como garaxe e tamén gardaban nel as alpacas para o gando. Hoxe o Parada Obrigada é un dos bares máis coquetos do municipio. Alí vos espera Vanesa para falar dos contos de antano e de hogano mentres tomades un café ou ou viño.

    Outro dos salóns con moita sona que había na Laracha era o “do Francés”, que estaba no lugar de Pedrarrubia, na parroquia de Lemaio. Abrírano nos anos corenta Fernando Esmorís Trigo, que era natural da Pedreira, na mesma freguesía de Lemaio, e a súa muller Dosinda Fraga Lago, que era natural de Sofán… tempos nos que moito se cantaba na bisbarra esta copla que nos pasou a amiga Fransy González, unha das voces máis representativas da música tradicional galega:

“Para carretas, O Foxo,

para teitoeiras, Carballo,

para boas mozas, Lendo,

e para vos mozos, Lemaio”.

   Ao casar, Fernando e Dosinda asentáronse en Pedrarrubia, onde montaron un serradoiro sobre o ano 44 ou 45. O matrimonio ía diversificar a súa actividade empresarial abrindo unha taberna e, paulatinamente, tamén se dedicaron á venda de materiais de construción, á distribución de viño en barril polas aldeas ou ao transporte de pasaxeiros, como así nolo recordaba Antonio Esmorís Fraga, “Antonio do Francés”, fillo de Fernando e Dosinda: “Nos primeiros anos meu pai acondicionaba o camión do serradoiro para levar xente a Carballo os xoves e os domingos de feira.”

  E, como non podía ser doutro xeito, aos innumerables negocios que a familia Esmorís Fraga tiña en Pedrarrubia sumouselle outro máis: o salón de baile, que era coñecido na comarca como o “Salón do Francés”, nome que viña dado porque un antepasado da nai de Fernando, María Trigo Camarot, que era soldado do exército de Napoleón, casara aquí trala Guerra da Independencia.

  O Salón empezou a funcionar como tal na segunda metade da década dos 50 nun alpendre que tiñan ao carón da taberna. “Por aquí -recorda Antonio Esmorís- viñan moito Pucho Portela, cantante, violinista e animador; parte da orquestra Sintonía da Coruña; Finita “A Martela”; e sobre todo os irmáns Mallo coa sua orquestra. Os Mallo nunca faltaban. Con eles había éxito seguro”.

 

Os irmáns Mallo, Daniel, Antonio e Juan, nos anos 60 (Foto que aparece no libro "Orquestras populares das Mariñas")

    O salón permaneceu aberto algo máis dunha década, e a partir de aí, xa nos anos setenta, Antonio e a súa muller Manuela Isabel reconverteron o lugar na “Parrillada El Francés”. Onde antano os mozos e mozas bailaban ao ritmo da música dos Mallo e doutras orquestras mentres se prometían “amor eterno”, agora, xa casados e con fillos, comían churrasco no comedor da parrillada situado no mesmo lugar no que estaba a pista de baile.

   Sobre o ano 2016 Antonio e Manuela Isabel pecharon a parrillada, mais permaneceron co bar aberto traballando ata a súa xubilación. Actualmente o bar está pechado, mais contounos un paxariño que probablemente non tarde moito en abrir de novo.

 

Lugar no que estaba o salón do Francés e posteriormente a parrillada

(CONTINUARÁ...)

 

FONTES:

CONS LOUSA, XULIO / VEIGA FERREIRA, XOSÉ M.ª (2006): Orquestas populares das Mariñas, Concello de Betanzos.

SOUTO EIROA, XURXO (2001): Contos da Coruña, Edicións Xerais, Vigo.

___________________

1 El Ideal Gallego, 12.3.1930, páx 4.