A GUERRA DO RIF, O ACORAZADO ‘ESPAÑA’ E UNHA VODA CELEBRADA NA LARACHA EN 1914

 Moito nos presta localizar noticias na hemeroteca que sitúen ao municipio da Laracha nun contexto de certa relevancia da nosa historia. Nas Crónicas desta semana traemos un feito que, malia que se trata dunha nova que raia o anecdótico, a nós sérvenos para facer unha viaxe no acorazado “España”, buque do que con certeza falaron en algunha que outra ocasión os máis vellos das nosas parroquias, especialmente os que escoitaron nas súas casas contos da Guerra Civil e da Guerra do Rif.

A clase “España” foi unha serie de tres acorazados dreadnought, tamén chamados acorazados monocalibre. Construidos para a Armada pola Sociedade Española de Construcción Naval (SECN) en Ferrol entre 1909 e 1921, os tres buques foron bautizados cos nomes de “España”, “Alfonso XIII” e “Jaime I”.

A súa historia nace trala destrución de parte da frota española na guerra hispano-estadounidense de 1898 e o posterior desmantelamento de outra parte da frota en 1900. Naquel momento a idea das autoridades era outorgar á Armada un novo plan de construción naval, que ía chegar en 1907 da man de Antonio Maura e o seu ministro de Marina, o almirante Ferrándiz.

O plan sería aprobado polo goberno a comezos do ano seguinte como ‘Ley de Marina del 7 de enero de 1908’, plan que dispoñía a construción dos tres acorazados nomeados anteriormente que serían a arma máis potente da frota.

Despois de que a primeira crise con Marrocos fortalecese os lazos de España con Gran Bretaña e con Francia, e de que o apoio público para o rearme aumentara posteriormente, o goberno español chegaría a un acordo con esos países para un plan de defensa mutua. A cambio do apoio británico e francés para a defensa de España, a frota española apoiaría á armada francesa en caso de guerra coa chamada Triple Alianza contra as frotas combinadas de Italia e Austria-Hungría no Mar Mediterráneo xa que a Royal Navy debería de centrarse no Mar do Norte contra a armada imperial de Alemaña, mentres que a frota francesa por si soa non podería conter á armada italiana e austrohúngara xuntas, e era necesario que Francia transportara por mar as súas tropas coloniais desde o norte de África ao continente europeo.

Polo tanto, unha frota española fortalecida redundaba en interese de Gran Bretaña e Francia, que en consecuencia proporcionaron asistencia técnica no desenvolvemento de buques de guerra modernos con contratos adxudicados a firma española Sociedade Española de Construcción Naval (SECN), formada polos constructores navais británicos Vickers, Armstrong Whitworth e John Brown & Company.

Os buques foron autorizados uns seis meses despois de que os británicos completaran o seu buque HMS Dreadnought, e despois de descartar os plans para construir acorazados de tipo pre-dreadnought, o comando naval rapidamente decidiu construir os seus propios acorazados.

Como xa dixemos, estos tres acorazados serían de tipo Dreadnought, monocalibre e dun desprazamento moi pequeno comparado con outros dreadnoughts. É máis, serían os acorazados dreadnoughts máis pequenos construidos no mundo.

Eran buques de cuberta corrida e mástiles en trípode. Só dispoñían de unha cheminea na parte central do barco, ponte de mando a proa e unha ponte auxiliar en popa. Construídos en Ferrol cun custe aproximado de 130 millóns de pesetas, o nome da clase sería España, polo primeiro acorazado da serie.

Comezouse coa construción do primeiro, o ‘España’, e 1909 e foi botado en 1912, sendo os padriños Alfonso XIII e Victoria Eugenia. Entrou en servizo en 1913 cunha dotación aproximada de 850 homes. Descoñecendo o porqué do motivo, resulta que dous destes mariñeiros estiveron presentes nunha voda celebradada na Laracha nos últimos días de 1913 ou nos primeiros de 1914. O conto é que a cousa non acabou moi ben entre eles:

Os xefes, oficiais e parte da dotación do acorazado 'España' nun dos  paus do buque (Imaxe publicada na revista Mundo Gráfico o 18 de xuño de 1913)

En Laracha se ha celebrado una boda de gran rumbo.

Uno de los actos verificados para festejarla, fué un baile, al que asistieron muchas personas.

Entre los concurrentes estaban dos marineros del acorazado “España”.

Por una cuestión baladí, agravada sin duda por el exceso del vino, riñeron estos dos marineros, y uno de ellos le asestó al otro una cuchillada en la espalda.

El estado del herido, es grave¹. 

El Eco de Santiago, 14 de xaneiro de 1914

Ignoramos cal foi o futuro que lle deparou a eses dous mariñeiros, pero o que si sabemos é que o ‘España’, o buque ao cal pertencían ambos, en febreiro de 1915 cruzou o Atlántico para representar ao seu país natal nas cerimonias de apertura do Canal de Panamá (se sabedes de algún larachés que traballou nestas obras do Canal contactade con nós por favor). Dado que as principais armadas europeas estaban ocupadas coa Primeira Guerra Mundial, só España e Portugal enviaron barcos ás devanditas cerimonias, xunto coas frotas sudamericanas. 

Despois de que o seu buque xemelgo, o ‘Alfonso XIII’, (botado en 1913 coa Infanta Isabel de madriña) entrara en servizo a mediados de 1915, os dous acorazados zarparon cara Santander, onde o rei Alfonso XIII estaba a bordo do seu iate ‘Giralda’. Os buques participaron posteriormente en exercicios de adestramento fronte as costas de Galicia.

O terceiro e último da serie, o ‘Jaime I’, empezou a construirse en 1912 e sería botado en 1914, apadriñado polos infantes Carlos e Luisa. Non foi entregado ata 1921 por diferentes motivos: a Primeira Guerra Mundial e un intento de modificar as súas especificacións, aumentando a súa velocidade a 21 nós e o seu desprazamento ata 17.000 toneladas. Pero os problemas económicos de España imposibilitaron estas modificacións.

Os tres buques foron moi criticados pola súa escasa velocidade (estimouselles 19,5 nós) comparada coa clase 'Queen Elizabeth' británica, que chegou a alcanzar os 25 nós, e por ter bordas moi baixas, o que dificultaba o tiro con mar axitado (estaban equipados con oito canóns de 305 mm/50).

Os acorazados ‘España’, ‘Alfonso XIII’ e ‘Jaime I’ serviron na 1ª escuadra da Armada Española, que tradicionalmente recibía o nome de Escuadra de Instrucción. Todos participaron en combate durante a Guerra do Rif, onde o ‘España’ embarrancou no Cabo de Tres Forcas en agosto de 1923 resultando pérdida total, aínda que puideron recuperar a artillería “y otros pertrechos”. 

O acorazado 'España' en 1922, un ano antes do seu sinistro

Sobre a Guerra do Rif xa temos falado nestas Crónicas da Laracha, concretamente cando recuperamos unha entrevista que o xornalista de La Voz de Galicia Guillermo Pardo lle realizara nos anos 80 a Marcelino Esmorís Cambre, veciño de Cabovilaño que relataba con pelos e sinais algúns dos pasaxes da súa vida, dende a súa estadía en Cuba durante cinco anos ata a participación na devandita Guerra do Rif (podes ver a crónica de Marcelino aquí: https://cronicas-da-laracha.blogspot.com/2023/11/charla-con-marcelino-esmoris-nun-dia-do.html).

Rematamos con dous apuntamentos. O ‘Alfonso XIII’ foi renomeado ‘España’ en 1931 tras o exilio do rei Alfonso XIII, logo dos resultados das eleccións municipais do 12 de abril que deron a vitoria aos candidatos republicanos nas principais cidades.

Os dous duques supervivintes da serie da que estamos a falar participaron na Guerra Civil en bandos opostos e ambos resultaron destruídos no conflito. O ‘España’ (ex- ‘Alfonso XIII’) encontrábase en Ferrol fora de servizo no momento do golpe de Estado, quedando en mans dos rebeldes e uniuse ás escasas forzas navais golpistas do Cantábrico. Afundiu o 30 de abril de 1937 fronte a Santander tras impactar cunha mina. 

O ‘Jaime I’ sería destruido por unha explosión interna, que causou 300 mortos, en xuño de 1937 no porto de Cartaxena mentres servía no bando republicano. 

Precisamente en Cartaxena, nos últimos días da Guerra Civil, tamén ía ser afundido por unha das baterías de defensa costeira o ‘Castillo de Olite’, un cruceiro auxiliar usado como transporte de tropas franquistas. Con 1476 falecidos (datos actuais estiman a cifra por riba dos 2000 falecidos) é o naufraxio máis mortífero da historia de España. Perfecto Iglesias Canedo, cabo do 3º Batallón de Zamora nº 28 natural da parroquia de Soutullo, perdeu a súa vida alí.

FONTES:

Wikipedia: clase España (https://es.wikipedia.org/wiki/Clase_España)

________________________________

1 El Eco de Santiago, 14 de xaneiro de 1914, páx. 2.

AS FESTAS DA LARACHA DE 1958

 A vila da Laracha celebra nos vindeiros días, dende o 14 ata o 17 de agosto, as súas festas patronais. Por este motivo, como xa vén sendo habitual, nas Crónicas da Laracha desta semana aproveitamos a ocasión para elaborar un dos nosos pratos favoritos, unha receita cociñada cos ingredientes que máis gustan nesta bitácora: festa, tradición e historia.

Para buscar o ingrediente principal da receita desta semana, viaxamos na máquina do tempo ata o 15 de agosto do ano 1958, día no que o xornal El Ideal Gallego describía como ían ser as festas parroquiais de aquel ano.

No artigo aparecen unha vintena de negocias que existían naquela altura, ademáis de tres fotos da capital municipal da época da autoría de Juan Cancelo Sanjuán (1892-1988), o primeiro fotoxornalista galego que naquel tempo era, con Alberto Martí, un dos poucos fotógrafos que tiña autorización para retratar a Franco a menos de cinco metros de distancia. Ademais, polo que nos contou a súa neta Cristina, Cancelo foi o único que conversou en galego co ditador sen que ninguén o reprendese naqueles momentos tan difíciles para a nosa lingua.

Quedades xa co devandito artigo e coas fotos de Juan Cancelo.

Laracha y sus fiestas

Se celebran en honor a Nuestra Señora, Santísimo Sacramento, San Roque y Virgen Milagrosa

Comenzarán hoy para finalizar el próximo viernes

Habrá servicios especiales de trolebuses desde La Coruña 

LARACHA, la encantadora villa que es centro de la comarca de Bergantiños, comienza hoy sus tradicionales fiestas, de renombre en toda aquella espléndida zona.

Ya en otras ocasiones hemos hablado en EL IDEAL GALLEGO de este ayuntamiento, cuya capitalidad reúne una gran cantidad de encantos naturales, y en la que se producen todas las virtudes del alma gallega. Fuerza es decirlo, que en cuantas ocasiones se nos presentaron, tuvimos oportunidad de comprobar la hospitalidad y la buena acogida de los habitantes de Laracha. Así es como las fiestas que comienzan hoy reunen a miles de visitantes que comparten estas jornadas con las gentes de aquella localidad. 

Todos los años existe una gran preocupación por que las fiestas aumenten en categoría y en atracción para los de casa y para los de fuera. La magnífica avenida, en torno a la cual se levanta Laracha, vive unas jornadas de alegría, jovialidad y también de recogimiento religioso en las funciones sagradas que acompañan a los números profanos de las fiestas. Y para mayor comodidad de cuantos quieran ir a Laracha, nos anuncian que la Compañía de Trolebuses establece servicios especiales durante estos días.

Atentos a la invitación de los de Laracha y haciéndonos eco de sus deseos, podemos animar a cuantos quieran escucharnos, a visitar durante estos días la encantadora localidad, a sólo 20 kilómetros de La Coruña, y comunicada cada hora o cada media hora desde nuestra capital. Deseamos que todos sientan allí las mismas satisfacciones que nos embargan a nosotros. 

EL PROGRAMA DE LAS FIESTAS

Desde el día 15 al 17 de agosto, se celebrarán en esta villa las tradicionales fiestas en honor de Nuestra Señora la Virgen María, Santísimo Sacramento, San Roque y la Milagrosa, cuyos actos se ajustarán al siguiente programa:

Al amanecer de cada uno de los días 15, 16 y 17 se dispararán potentes bombas de palenque para anunciar la festividad del día.

A las nueve de la mañana, recorrido por las principales calles, de una selecta agrupación musical.

A la una de la tarde de los citados días, misa solemne con sermón a cargo de un elocuente orador sagrado. 

El día 16 a las doce de la mañana, salida de la iglesia parroquial de la tradicional procesión en honor del Glorioso San Roque hasta el Santuario de Cillobre en donde se celebrará la Santa Misa, y a las seis de la tarde, retorno de la procesión a la parroquial, disparándose en su recorrido gran profusión de fuegos de artificio, amenizando estos actos religiosos una sección de cornetas y tambores del Regimiento de Artillería de La Coruña. Durante los expresados días lucirá la villa una extraordinaria iluminación y a las siete de la tarde, dará principio una animada verbena en la que actuará la renombrada orquesta internacional “Los Satélites”, la que está triunfando clamorosamente en toda Galicia, actuando en la misma el mago de la simpatía y de la canción Abel González.

Para facilidad de los forasteros concurrentes a las fiestas, funcionarán servicios especiales de trolebuses de Laracha a Coruña y Laracha a Carballo.

¡Forasteros! A divertirse todos a Laracha, os invita la Comisión¹.

Poñémoslle o ramo a esta crónica co cartel das festas deste 2026:

_______________

1 El Ideal Gallego, 15 de agosto de 1958, páx. 14.

O CORREO POSTAL DE SOUTULLO EN 1924

 Vivimos tempos do correo electrónico, de Whats Apps... pero nas Crónicas da Laracha desta semana falamos de cartas, das que se escribían de puño e letra e que, durante moitos anos, foron a única maneira de comunicarse na distancia.

A cabalo, en dilixencia, en tren, en bicicleta e agora en moto ou coche. Así chegaron as cartas aos seus destinatarios, ao largo da Historia, a través do correo.

O servizo oficial de Correos en España comezou a tomar forma no reinado de Carlos III, no século XVIII, cando se organizou a administración das estafetas e se elaborou un informe sobre a mellora das rutas postais que daría pé á edición do Itinerario real de las carreras de postas e dos primeiros mapas de postas.

As carreiras de postas partían de Madrid e estendíanse, de forma radial, por toda a xeografía estatal. Nestos traxectos, había establecementos con paradas cada 15 ou 20 quilómetros, onde se cambiaba a cabalería, tanto para o transporte do correo como de persoas.

A comezos do XIX, a mellora dos camiños impulsou que as cartas empezaran a viaxar en carruaxes que se chamaban “correos”.

Carruaxe destinada ao transporte de despachos e correo en 1840

Posteriormente, a chegada do ferrocarril supuxo a desaparición das dilixencias e o nacemento do tren correo, que incluía vagóns con unha administración ambulante e tamén con pasaxeiros¹.

Ao largo do século XX, Correos sufriría moitas transformacións, a maioría chegadas da man dos importantes cambios tecnolóxicos que ían aconteciendo. En 1905 nacería o correo urxente e en 1911 o xiro postal; os envíos contra reembolso e os paquetes postais chegarían en 1916 e tres anos máis tarde, en 1919, crearíase o Servizo Aeropostal de España.

Foto antiga de carteiro rural

Mais, con todo, tiveron que pasar moitos anos para que a cidadanía que vivía lonxe das capitais municipais recibiran o correo con certa frecuencia. Exemplo disto é un artigo do ano 1924 no que un veciño de Soutullo expresaba as súas queixas sobre o mal funcionamento do correo daquel tempo. O artigo di así:

El servicio de Correos

Recibimos de Soutullo (Laracha) una bien razonada carta en que se reclama contra el mal servicio de Correos de aquella aldea.

“En la aldea en que vivo -dice nuestro comunicante- donde desde luego no hay un mal camino vecinal, sinó la típica “corredoira”, recibimos el correo solamente tres veces a la semana; nos lo trae, desde la cartería establecida en la capitalidad del municipio, una mujer que particularmente se ofrece a hacer este servicio por un ferrado de trigo o maíz al año y además diez céntimos por cada carta. Este ajuste es para los que tienen periódicos; los que no han de pagar por cada carta un real y, hasta dos reales, e ir a la cartería a recoger los certificados, pues estos rara vez los llevan a domicilio. Del giro postal tan imprescindible, no hay que hablar; para cinco pesetas que nos giren o tengamos que girar nosotros, hay que hacer un viajecito a la Coruña. 

A Xesta (Soutullo)

¿No es una vergüenza que a las puertas de la capital no se pueda disfrutar del servicio de correos? ¿Por qué no se establecen carteros-peatones en el número necesario para que el servicio sea regular y diario? ¿Es justo que después de no tener correo diario paguemos por las cartas tanto como cuesta el franquearlas y por los periódicos poco menos que el importe de la suscripción?”

Nos parece justa y atendible la petición copiada, y la trasladamos al celoso administrador de Correos de la provincia señor Lorenzo².

O servizo de Correos aínda tardaría anos en atender demandas como as que solicitaba o veciño de Soutullo.

En 1946 creouse o Servizo Filatélico, en 1962 estableceríanse os primeiros buzóns domiciliarios, e en 1981 foron implantados o Código Postal e servizos como o Postal Exprés. As primeiras mulleres empezarían a acceder a postos de carteiras urbanas en 1979. Froito dos recentes avances tecnolóxicos co desenvolvemento da loxística, a informática e a chegada de Internet, Correos terminou de informatizar as súas oficinas postais en 1990, en 1993 abandonou o seu sistema de transporte por ferrocarril e en 1998 estreou a súa primeira páxina web oficial.

¿Canto tempo hai que non enviades unha carta?

__________________________________________

1 Sabela Corbelle (2025): “A caballo: así se enviaba el correo siglos antes del email”, El Progreso de Lugo, 20 de febreiro.

2 El Orzán, 9 de maio de 1924, páx. 2.

DON JOSÉ ALDAO REY, O SACERDOTE DE LENDO QUE LEVA SEIS DECENIOS EN CAMBADOS

 Ampla, moi ampla é a relación que o Concello da Laracha ten coa comarca pontevedresa do Salnés, a cal pertencen os concellos de Cambados, O Grove, A Illa de Arousa, Meaño, Meis, Ribadumia, Sanxenxo, Vilagarcía de Arousa e Vilanova de Arousa.

Neste espazo xa temos falado, por exemplo, de como Epifanio Campo Núñez iniciara en Vilalonga (Sanxenxo) a súa actividade industrial que se ampliaría entre os anos 50 e os 60 en Lendo coa creación de Cerámica Campo.

Precisamente, a raíz da creación desta empresa na Laracha, chegara numerosa man de obra do Salnés para traballar na primeira fábrica de Campo en Lendo, inaugurada na década dos 60. Un daqueles operarios foi Jacinto Meniño Álvarez, nacido en Meaño en 1949 e protagonista do libro As telleiras da Laracha e os cabaqueiros do Baixo Miño. “Naquela época viñéramos moitos operarios de Meaño traballar aquí. Non sei se me acordarei de todos, pero viñera meu irmán Celso, Minguillo, Luís ‘da Ghandra’, Doro (Teodoro), Eligio, Arturo, Nené, Tino, Isidoro, Manuel Meis ‘Marabillas’, Enrique, José de Adelina, que este era natural de Cambados… Estabamos todos na pensión que había no Cruceiro de Lendo, que naquela hora o bar do Cruceiro era taberna, salón de baile e pensión. Precisamente, eu coñecín alí a miña muller, Herminia Piñeiro, que traballaba no bar axudando coas comidas. Outros operarios do Salnés que acabaron casando coma min na Laracha foron meu irmán Celso, Arturo, Marabillas, Doro, Luís da Ghandra e José de Adelina”, recordaba Jacinto Meniño.

Casualidades da vida, naquela época un veciño de Lendo facía á viaxe a inversa. Falamos de don José Aldao Rey, sacerdote de Cambados ao que lle dedicamos ás Crónicas da Láracha desta semana.

Don José na igrexa de San Xián de Lendo no día da celebración do 60 aniversario no sacerdocio (Álbum persoal de don José Aldao Rey)

O noso protagonista é fillo de Ramón Aldao Queijeiro e Natalia Rey Martínez. O seu proxenitor, casado en segundas nupcias tras enviuvar da primeira muller, tiña dous fillos do primeiro matrimonio: Daría e Manuel, ambos falecidos.

Con José, nacido no lugar de Bragunde o 21 de xaneiro de 1942, contactamos recentemente por medio de súa sobriña Nati, bibliotecaria do Concello da Laracha. Falamos con el este domingo, 26 de xullo. Despois dun fin de semana de gran actividade litúrxica (o sábado oficiou tres vodas e a misa e procesión de Santa Margarita, e o domingo as tres misas de sempre), tivo a ben atender a nosa chamada telefónica permitíndonos realizar un lindo paseo polo máis profundo da súa memoria.

O noso homenaxeado comezaba a conversa recordando os primeiros anos da súa vida, en plena posguerra. “En nacín en Bragunde e alí estiven ata os 9 anos. Naquel tempo ía dunha escola para outra. Estiven na escola de Che de Martínez, botei algún tempo na escola pública de Lendo que estaba no Cruceiro nunha casa dos de María do Ferreiro, tamén fun á escola que había na Barreira… pero con quen máis estiven foi con Che de Martínez, un mestre que despois traballou nas oficinas de Cerámica Campo. Pódese dicir que con Che foi onde eu tratei de coller rumbo na vida”.

Imaxe dos anos 40 da escola pública de Lendo (Cortesía de Kiko Arcos Areosa)

Malia ser un cativo de curta idade, naquel intre José empezaba a ter moi claro o que daba Bragunde de sí: traballo duro co gando e dobrar o lombo enriba do legón no campo día si e día tamén. “Entón aos 9 anos foi cando plantexaron na casa a posibilidade de seguir estudando e prepareime para o ingreso no seminario na escola de Julio de Cacheiro, que estaba na Laracha, no Empalme, case en fronte ao concello. Naquel momento aínda non tiña nada claro que o meu camiño ía ser o sacerdocio. Eu o único que quería era estudar e saír de Bragunde porque, claro, nesa época non había nin carretera, nin luz, nin nada de nada”.

Como Bragunde era un espazo no que dificilmente se lle abrirían as portas do futuro, o cativo, logo de que na casa lle confirmaran a posibilidade de continuar cos estudos, soubo que o seminario era a alternativa para algo máis na súa vida. “Ese ‘algo máis’ era o que nos motivaba, e xa digo, prepareime na de Julio de Cacheiro. Aos 11 anos, en 1953, foi cando entrei no Seminario Menor de Santiago de Compostela, en San Roque. Fun para alí porque no Seminario Maior non collíamos todos. Daquela eramos moitos, ao contrario de agora (risas). Despois pasei para o Maior. En Santiago fixen cinco anos de Humanidades, tres de Filosofía e posteriormente catro de Teoloxía, que eran os propios da carreira de sacerdote”.

Logo desos doce anos de formación, chega o 22 de xullo de 1965, día no que o mozo de Lendo foi ordenado sacerdote, xunto con outros compañeiros, na catedral de Santiago sendo cardeal o ourensán Fernando Quiroga Palacios. Poucos días despois, o 1 de agosto, José oficiaba a súa primeira misa na súa patria chica, na igrexa de San Xián de Lendo.

Don José Aldao Rey na compaña de seus pais Ramón e Natalia e da súa sobriña Nati na súa primeira misa, oficiada na igrexa de San Xián de Lendo o 1 de agosto de 1965 (Álbum persoal de don José Aldao Rey)

Unhas semanas máis tarde, o 23 de outubro de 1965, o larachés chega a Cambados, o seu primeiro destino, onde xa levaba algún tempo don Antonio Liste, cura que estivo á fronte da parroquia de Santa María de Torás nos anos corenta e do cal falamos a semana pasada nestas Crónicas da Laracha (pódese ver a crónica sobre don Antonio e súa sobriña Marisa aquí: https://cronicas-da-laracha.blogspot.com/2026/07/a-estrada-e-laracha-dous-concellos_01012301734.html ).

José Aldao Rey pasara pola vila do albariño unha vez, nunha excursión, e recorda que xa daquela quedara impresionado con aquela maxestosa Praza de Fefiñáns. “Cambados foi o meu primeiro destino e, polas circunstancias da vida, é o primeiro, o único e o último. Eu cheguei aquí porque naquel entón en Cambados había a posibilidade de dispoñer de dous capeláns ou coadxutores (o outro era don Crisanto). Don Antonio Liste, que tiña moita influencia en Santiago, pediu un coadxutor que cantara así que xa ves, o tema do canto foi o motivo principal polo que eu viñen para Cambados”.

De esquerda a dereita: don José, don Antonio e don Crisanto en Cambados (Álbum persoal de don José Aldao Rey)

Don José non estudara música pero tiña boa orella, abofé! No Bragunde da súa infancia facíanse bailes de pandeireta pero el di que “iso non influiu para nada en que eu fora cantor no futuro. Sei que se facían bailes e, como neno que era, pois oía o que cantaban e ía cos outros rapaces da aldea a estrebillar un pouco por alí. Xa digo, iso non influiu para nada. A voz é unha desas cualidades que a vida e Dios me deron”.

Ao noso veciño íalle tocar vivir os tempos duros do narcotráfico na súa vila de adopción, sendo testemuña das secuelas que a droga deixaba durante xeracións na xuventude da comarca. “Foi moi triste deixar no cemiterio a rapaces que non tiñan que estar alí”. Refírese ás vítimas das sobredoses, da violencia e do SIDA que, especialmente nos anos oitenta, foron moitas na vila cambadesa “porque había desalmados que traballaban con iso, xente que para facer cartos non lle importara que morreran os seus veciños”. O problema da drogadición non está resolto e afirma que “segue habendo demasiado silencio do que todos somos un pouco cómplices”. Don José foi dos que alzou a súa voz contra os traficantes, ben desde a parroquia ou ben a través da Fundación Galega contra o Narcotráfico da que forma parte. De feito, o de Lendo ten recibido algún premio Nécora desta fundación, outorgado ás persoas que destacaron en combater esta lacra. Non lle faltaron reproches e enemistades por esta loita, pero o larachés prefire pasar páxina sobre este asunto.

Xunto co viño e a hostalería, o mar é un dos grandes piares da economía de Cambados e do Salnés. O mar da a vida, si, pero tamén trae dor. Don José non se esquece “da xente que perdeu a vida nos naufraxios, que tamén son outro punto negro da miña estadía aquí. Houbo veciños de porta con porta que morreron no mar. Iso foi algo que me impresionou moito e que deixou un vacío moi grande nas familias”.

Comezabamos esta crónica falando dos operarios da comarca do Salnés que viñeron para A Laracha a traballar en Cerámica Campo, xusto cando don José, daquela un mozo de 23 anos que acababa de saír do Seminario, facía a viaxe a inversa. Dado que hai varios destos operarios que casaron no seu concello de nacemento preguntámoslle se tiña relación con eles e coa familia Campo. “Si home, eu coñezo á xente da comarca do Salnés que vive en Lendo. A algúns téñoos de veciños (risas). De feito eu casei a Divina Meniño, a filla de Jacinto e de Herminia, na igrexa de Lendo. E tamén casei a algúns desta familia aquí en Dena (Meaño), Barrantes (Ribadumia), Vilalonga (Sanxenxo)… e tamén, dada a boa amistade que tiña coa familia Campo, casei en Vilalonga ou en Armenteira (Meis) aos fillos de Epifanio, que quería que eu fose de cura para Vilalonga. Pero bueno, eu estaba en Cambados e aquí seguín”.

E tanto que seguiu! Chegou en 1965 e dende aquela alí segue, un caso case excepcional en Galicia, onde a movilidade é o habitual nos sacerdotes, sobre todo nos primeiros anos. Dende a súa chegada como coadxutor colaborou durante case catro décadas en perfecta sintonía co párroco don Antonio Liste, ata o falecemento deste en 2003 aos 90 anos de idade. Santiago Tirado, alcalde naquel tempo de Cambados, nunha reunión plenaria do concello, fixera constar que recollía a opinión unánime de toda esta vila dicindo que “os cambadeses queremos que se quede don José como sucesor de don Antonio xa que é un cambadés máis despois de corenta anos entre nós”. Naquela altura esa declaración institucional reflexaba claramente a posición dos seus fregueses, e o arcebispo de Santiago, Julián Barrio, tivo a ben confirmar a don José Aldao Rey como cura párroco de Santa Mariña de Cambados o 22 de outubro de 2004. Este nomeamento causou inmensa ledicia e foi celebrado con toda satisfacción entre os fregueses.

Don José na entrada da igrexa de Santa María de Dozo de Cambados no día no que celebraba os 50 anos de sacerdocio  (Álbum persoal de don José Aldao Rey)

En 2025, xa con 83 anos ás súas costas, Cambados dedicoulle unha máis que merecida homenaxe ao noso protagonista celebrando as súas «bodas de diamante» coa vila do albariño. Esa homenaxe comezaba co repicar das campás de Santa Mariña e San Bieito, tocadas por algúns dos máis novos da súa parroquia, antes de celebrarse unha eucaristía na que participaron sacerdotes dos municipios limítrofes e un aperitivo na Sociedad Cultural de Cambados. Ademais, tamén se organizara unha exposición fotográfica sobre estas seis décadas de estadía do sacerdote natural de Lendo en Cambados. Naquel día inesquecible para o veciño de Bragunde, os seus fregueses entregáronlle unha pequena sorpresa en forma de cadro, un agasallo que obviamente non agardaba. O momento máis emotivo de aquela homenaxe foi a lectura dunha carta, unha misiva que comezaba cun rotundo «grazas» polo apoio que deu a tantas familias cuando perdían a un dos seus e na que se lle definía como «un sacerdote que soubo evolucionar co mundo, adaptarse como ninguén aos cambios, comprender e loitar en momentos duros, ademais de protestar cando era necesario». Na misiva, que leron varios fregueses, tamén reclamaban a Xesús que «nolo garde durante moito tempo», pola súa capacidade de entender a idiosincrasia dos cambadeses e por estar presente nos momentos bos e malos de todas as familias da vila do albariño.

E agora, en 2026, neste humilde espazo que é Crónicas da Laracha tamén nos queremos sumar a este recoñecemento a este larachés que, coa crise de vocación que sofre a igrexa afronta esperanzado o futuro. “Cando cheguei a Cambados os tempos da fe eran ben diferentes aos de hoxe. Eu o futuro sempre o vin, antes, agora e sempre, con esperanza porque aínda no medio da indeferencia o que noto é que hai bastante compromiso social. A xente deixa de ir á igrexa por tal ou cal motivo, si, pero o que non deixan é o que vai por dentro. Sempre hai grupos de xente marabillosos. Eu por exemplo teño aquí en Cambados unha comunidade fantástica na que os distintos grupos atenden aos nenos, aos mozos, aos maiores… os grupos de Cáritas atenden á xente que o necesita. E iso para min é un motivo de ilusión e de esperanza”.

Don José xa non vén á terra que o viu nacer coa frecuencia que o facía antes “porque non debo conducir en traxectos largos”, pero A Laracha e a súa querida parroquia de Lendo seguen estando no corazón deste sacerdote cantor que xa leva máis de seis decenios en Cambados.