Un dos empregados dos Wais era o carballés José Regueira Gayoso, que casara en Proame con Crescencia Caamaño Rodríguez, filla do fundador do serradoiro. Regueira traballa primeiramente con seu sogro no negocio familiar e, despois, como empregado da razón social Viuda de Wais. Ao tempo que a súa familia vai aumentando, primeiro co nacemento en 1930 do primoxénito Manuel, e logo coa chegada de José e de Marisa, o noso protagonista soña coa posibilidade de comprarlle aos Wais o serradoiro que fundara seu sogro en 1918.
Logo de estar certo tempo de aluguer, o seu soño íase facer realidade sobre a segunda metade da década dos corenta ou a primeira dos cincuenta, nos duros anos da posguerra, que foi cando lle comprou aos Wais o negocio. Na actualidade en Lemaio aínda hai quen fala dos Wais pero, iso si, pronunciando Bais ou Baes cun curioso seseo ao final.
Con Regueira Gayoso á fronte, a súa pequena industria traballaba principalmente madeiras para a construción, fabricándose ademais travesas para ferrocarril e envases para o peixe e a froita. O serradoiro estaba situado na parte baixa dunha finca alongada que fai algo de caída e podíase localizar xusto en fronte do serradoiro do Mariñán, do que falaremos noutra ocasión. Na entrada, á beira da estrada, había un alpendre que se utilizaba como almacén da fábrica.
 |
| Publicidade do serradoiro de José Regueira Gayoso na revista das Festas da Laracha do ano 1954 (Cortesía de Julia López Tuset) |
 |
| Fotografía do voo americano do ano 1956. A frecha superior sinala o serradoiro do Mariñán e ao carón das instalacións tamén se aprecia a casilla dos legoeiros de Proame. A frecha inferior indica o serradoiro de Regueira (https://mapas.xunta.gal) |
José era diabético e gran fumador de farias. Primeiro amputáronlle o dedo dunha man, logo perdeu un anaco do corazón cando quedou sen Crescencia (falecida en setembro de 1966) e finalmente perdeu unha perna. Durante todo este proceso o seu fillo maior, Manuel Regueira Caamaño, logo dun tempo estudando en Santiago de Compostela a carreira de Dereito, íase poñer á fronte do serradoiro, naquel tempo coñecido como o serradoiro dos Regueira. Os obreiros que traballaban alí con el facíano dende os tempos de María Castaña. Un deles era Crespo ‘o manco’, que na época do vapor traballaba de fogueiro atizando na caldeira.
 |
| Imaxe dos anos 60 de José Regueira Gayoso (Cortesía de Marisa Lema) |
Manuel tiña establecido o seu domicilio na rúa Cervantes de Carballo, onde residía coa súa muller Olga Torres Facal e os catro fillos do matrimonio, Olga María, Manuel, Cristina e Marisa. Dende que lle amputaran a perna, tamén vivía con eles José Regueira Gayoso, que precisamente faleceu alí, na rúa Cervantes, en maio de 1973 aos 71 anos de idade.
As desgracias para a familia non ían quedar aí, xa que non pasara nin un ano da morte de José, cando Manuel, o primoxénito dos Regueira Caamaño, perda a vida a causa dun infarto con tan só 44 anos no día da Revolución dos Claveis de Portugal, o 25 de abril de 1974.
 |
| Manuel Regueira Caamaño coa súa muller Olga Torres Facal no Café Dubra de Carballo (Cortesía de Marisa Lema) |
Ante a dificultade de ter nicho en Lemaio, a familia comprara un panteón no cemiterio de Carballo, lugar onde serían enterrados nun breve período de tempo os restos de Crescencia, de José e do seu fillo Manuel.
Tras un tempo de certas incertezas a viúva de Manuel, Olga Torres, decide alugarlle o serradoiro a seu cuñado Faustino Lema García, o home de Marisa Regueira Caamaño. Faustino nacera en 1932 en Dombate (Borneiro, Cabana de Bergantiños) e dende moi noviño fora adquirindo experiencia no sector. Con ese espírito madeireiro xa traballara algo no monte antes de establecerse con seu irmán Ricardo no lugar do Salto (Vilela, Carballo), onde lle alugan a viúva de Ferreiro o serradoiro no que gañara a vida o difunto marido desta muller.
Nunha época na que centos de bergantiñáns facían a maleta da emigración, os inicios no serradoiro do Salto foron moi bos economicamente para os dous irmáns de Dombate. Marisa Lema, filla de Faustino, contounos que “nesa fábrica estiveron moi ben. Nos primeiros tempos alí, compraran a madeira dun pinar moi grande en Xaviña (Coristanco) que era propiedade dos Salesianos e fixeran unha boa operación. Despois a xente dos arredores tamén lles vendían a madeira a eles. Tiveron sorte e viviron bastante ben durante aquela etapa en Vilela”.
 |
| Tractor cargado con grosas toradas na rúa Cervantes de Carballo. Faustino Lema é o primeiro pola dereita (Cortesía de Marisa Lema) |
Cando chegaron a Vilela os dous irmáns aínda estaban solteiros. Ricardo, que era case dous anos maior que Faustino, empeza a facerlle as beiras a Leonor ‘de Feixe’, unha moza de Noicela (Carballo) coa que casaría ao pouco. No tempo de lecer Faustino frecuentaba os salóns de baile da bisbarra bergantiñá. Nun deles, no salón do Regado (Cabovilaño), coñece a Marisa, a filla máis nova de José Regueira Gayoso e de Crescencia Caamaño Rodríguez, nacida en Proame en 1940. Tras certo tempo de noivado, Faustino e Marisa danse o “si quero” na Coruña, na igrexa de San Pedro de Visma que rexentaba naquel momento Maximino Gayoso Varela, tío do pai da noiva do que xa falamos a semana pasada neste espazo.
Despois de cinco ou seis anos traballando xuntos, e logo dos seus respectivos casamentos, os irmáns van collendo os seus propios camiños. Faustino ía seguir vencellado ao mundo da madeira e traballa durante un tempo con Pepe Díaz Docampo no serradoiro que este industrial tiña en Carballo e que era fillo de José Díaz Díaz, o mesmo que tivera serradoiro en Lemaio a principios do século XX. Naquela altura Faustino tamén traballou para a “Agrupación de Propietarios de Montes Maderables”, “Agrufor,” entidade que tiña liña directa coa administración pública e que estaba presidida polo Conselleiro de Agricultura e Senador Juan Antonio Graíño Amarelle. Nesta agrupación tamén estaba como asociado o mellor amigo de Faustino: Pepe Díaz Docampo. Marisa Lema recorda que “en Agrufor meu pai estaba moi ben; ía ver e comprar a madeira dos pinares. Tiña que viaxar moito. Un día estaba en Ortigueira, outro en Negreira, outro en Carballo... para comprar madeira no monte”.
Logo da morte de seu cuñado Manuel Regueira Caamaño, Faustino deixa Agrufor e, despois do oportuno acordo con Olga Torres, viúva de Manuel, para o alugamento do negocio, faise cargo do serradoiro no que ía permanecer ata a súa xubilación. “Meu pai aí -recorda a súa filla Marisa- tivera un tempo no que lle foron bastante ben as cousas, vendendo moita madeira para a construción, sobre todo para o encofrado das obras. Nos primeiros anos, cando se fixo cargo da fábrica, vendía moita tablilla na Coruña que se destinaba a facer caixas de pescado. Tamén houbo un tempo no que facía culatas para armamento. Creo recordar que isto xurdira pola amizade de papá cos Blanco Rajoy, aos que coñecera na época na que traballaba en Agrufor e lles comprara madeira nos montes que tiñan pola zona de Berdoias (Vimianzo). Algún dos Blanco Rajoy era militar e penso que foi por iso polo que fabricou culatas no serradoiro”.
 |
| Á esquerda vemos un garda forestal e, despois, a Faustino Lema. O que está a cabalo do piñeiro é Bautista Rodríguez Regueira, curmán dos irmáns Regueira Caamaño (Cortesía de Marisa Lema) |
A madeira chegaba á fabrica de Faustino procedente, como era obvio, de onde se comprara previamente, que tanto podía ser na comarca de Bergantiños como en Arteixo ou noutros puntos da Costa da Morte. “Viña de onde cha venderan. O que máis se traballaba era a de pino, aínda que ultimamente tamén se traballaba a de eucalipto. Xa che viñan os rollistas a traer toradas á fábrica e eran eles os que che establecían o prezo. Cando papá deixou de ir ao monte a comprar pinos e cortalos, era García Presedo o que nos traía as toradas ao serradoiro. Ao final, como lle pasou a moitas destas fábricas pequenas, a cousa cambiou e empezou ir a peor. Nos últimos tempos vendiámoslle a tabla á FINSA pero o prezo poñíano eles. Antes do da FINSA, tamén lle vendía moita tabla a un madeireiro que se chamaba José Lema García, que era coñecido por ’Lema de Carnota’ por ser natural desta localidade. Este señor era maior que meu pai. Curiosamente os dous tiñan os mesmos apelidos pero non había ningún parentesco familiar entre eles. Iso si, de broma, tratábanse de irmáns. ‘Lema de Carnota’ era un home moi emprendedor e de gran sabedoría, un espello no que mirarse e un verdadeiro referente que se manexaba no sector coma poucos. Tivemos relación con el e a súa familia durante moitos anos. Pepe Lema, o fillo maior deste home, que eu saiba aínda é o dono da gasolineira de Paiosaco. Outro dos fillos, Emilio, é o propietario da gasolineira de Laxe. Este ‘Lema de Carnota’ non nos compraba soamente tabla a nós, senón que tamén o facía a outros madeireiros da zona. E así foi indo o conto, as cousas da feira andaban coas do mercado e o negocio foi morrendo pouco a pouco. Teño que dicir que no seu momento o serradoiro dera estabilidade económica pero os últimos tempos foron algo catastróficos. O da madeira está moi unido a min, abofé. Aínda hoxe, cando vexo un camión de toradas quédome mirando para el e, durante uns segundos, penso naqueles tempos que me tocou vivir”. Así recordaba Marisa Lema os últimos tempos da fábrica da Gaiteira, que é como aínda lle segue chamando a veciñanza de máis idade de Proame a este serradoiro. Marisa quixo rematar este paseo pola súa memoria cun recordo especial para todos os empregados de seu pai Faustino Lema García, que faleceu en febreiro de 2023 aos 90 anos de idade, só dous meses despois de quedar viúvo da súa dona, Marisa Regueira Caamaño, finada con 82. “Gustaríame resaltar que papá tivo sempre moi bos empregados tanto no serradoiro coma no monte. No monte cortou moita madeira cuns operarios da parroquia de Verdillo, en Carballo, que eran grandes profesionais e excelentes persoas. Estes homes preocupábanse pola empresa e incluso, se sabían que había algún veciño que vendía pinos, pois dicíanllo a meu pai, que estaba moi contento con eles. Vaia dende aquí un recordo para todos eles, para os da fábrica e os do monte, e para as súas familias”.
 |
| Imaxe do ano 2002 na que vemos, na parte superior, a casa dos legoeiros de Proame. Abaixo, á esquerda, no medio da vexetación obsérvanse os restos dun edificio, que vén sendo o serradoiro que fundara en 1918 José Caamaño Pallas (https://mapas.xunta.gal) |
Nos terreos da Gaiteira no que tantos anos estivera este serradoiro, primeiro con Caamaño, despois coa familia Wais, logo cos Regueira e finalmente con Faustino Lema, aínda se conservan parte dos restos da fábrica que, efectivamente, sabemos que está aí pero que non se pode ver porque está camuflada entre a espesura da vexetación, un manto verde que se converteu nun bo lugar para aniñaren os merlos e outros paxariños que, quen sabe, se cadra cantan escoitando os ecos madeireiros do pasado.
 |
| Á esquerda, casa dos legoeiros de Proame e, en fronte, panorámica actual do serradoiro protagonista nesta crónica |