A PARROQUIA DE VILAÑO NAS "MEMORIAS" DO CARDEAL JERÓNIMO DEL HOYO (1603-1620)

Jerónimo del Hoyo foi un relixioso español nacido en Aguilafuente, provincia de Segovia, que en 1595 solicitou unha bolsa para entrar no Colexio de Santa María de Jesús de Sevilla.

O clérigo chega uns anos máis tarde a Galicia onde, como cóengo cardeal da catedral de Santiago, realiza unha visita pastoral entre 1603 e 1620 pola arquidiocese de Compostela en nome do arcebispo Maximiliano de Austria.

Durante esos tres lustros levou a cabo unha descrición das parroquias, vilas, cidades, hospitais e fortalezas, que deixou recollida nun extensísimo manuscrito conservado no Arquivo Diocesano de Santiago de Compostela.

Ese manuscrito vén sendo o volume Memorias del Arzobispado de Santiago, no cal tamén figuran as parroquias da Laracha. Deseguido transcribimos o que Jerónimo del Hoyo conta sobre Vilaño.

SANTIAGO DE VILANO

Tiene esta felegresía treinta y un feligreses, los fructos ácense dos partes y la una y un diesmero llieva el retor y la otra, por sincura, el monasterio de Cayón. Vale la parte del retor, con lo del anexo, treinta cargas de todo pan.

Presentación de la Colegial de La Coruña, don Diego de las Mariñas y erderos de Juan de Castro, alternatim.

La fábrica tiene un real de renta de unas eredades y la cofradía que hay de las ánimas tiene ciertas vacas.

Hay una ermita de Santa Cristina. 

Zona de Santa Cristina, Vilaño 

Arriba, á esquerda, zona aproximada do lugar no que estaba a ermida de Santa Cristina (https://www1.sedecatastro.gob.es)

O SERRADOIRO DO 'FRANCÉS' (2ª parte e fin)

Nas Crónicas da Laracha desta semana continuamos contando a historia do serradoiro do Francés que iniciamos hai uns días (podes ler a 1ª parte aquí:https://cronicas-da-laracha.blogspot.com/2026/09/o-serradoiro-do-frances-1-parte.html)

Imaxe dos anos 60-70 do serradoiro do Francés (Arquivo do Reino de Galicia)

Fernando e Dosinda tamén ían abrir alí, en Pedrarrubia, un salón de baile, establecemento que, como non podía ser doutro xeito, era coñecido como o salón do Francés. O local empezou a funcionar como tal na segunda metade da década dos 50 nun alpendre que tiñan a carón da taberna e polo que pasarían artistas como Pucho Portela, cantante, violinista e animador; algúns músicos da Sintonía da Coruña; Finita ‘A Martela’; e, sobre todo, os irmáns Mallo de Feáns coa súa orquestra, que seica con eles había éxito seguro.

Antonio é o maior dos dous fillos que tiveron Fernando e Dosinda, pais tamén de María. Naceu en 1945, curiosamente canda a fábrica, e empezara a traballar de neno con seu pai. Xa non lle tocou vivir os tempos da caldeira porque no 1958 ou no 1959 foi cando empezaron a traballar con electricidade no serradoiro. Nesa época, con 15 ou 16 anos, xa andaba cos dous tractores da fábrica (seu pai comprara primeiro un Barreiros e posteriormente un Deutz) e con 18 empeza a comprar madeira no monte. Ademais, naquela época da súa xuventude non ía tardar en se converter nun experto vinícola a consecuencia dun dos múltiples negocios de seu pai. 

Imaxe antiga do transformador do serradoiro do Francés (Arquivo do Reino de Galicia)

Por este motivo, o serradoiro ía estar unha tempada parada porque Fernando Esmorís ‘O Francés’ collera a representación do viño Jumilla¹ e empezara coa venda e distribución a un notable nivel. “Meu pai estaba moi interesado no tema do viño e foi cando fixo o galpón grande, o que está onde a carretera que vai a Baldaio. Alí puxemos as cubas e había tres ou catro mulleres lavando nas botellas. Botamos cinco ou seis anos traballando forte no viño. Cos viños correntes botamos toda a vida. Aínda non hai tanto que o deixamos. O que pasa é que agora os viños de barril xa ninguén os quere, xa non se leva eso, agora lévase todo barrica de papel”, contaba Antonio.

Imaxe dos galpóns do viño (Arquivo do Reino de Galicia)

Galpóns do Francés nos anos 60-70 (Arquivo do Reino de Galicia)

Anos despois volveron retomar a actividade madeireira nunha época na que, pouco a pouco, se foi pasando do tronzón á motoserra, modernía que Fernando foi dos primeiros empresarios bergantiñáns do sector que a empezou a utilizar. O seu fillo recordaba que a primeira motoserra que tiveron foi unha Jonson que compraran en Carballo, na tenda de Vitolo.

Estamos xa nos últimos anos 60. Tras unha década contando cos mellores artistas do momento, o salón do Francés íase reconverter na década seguinte na Parrillada El Francés. Onde antano os mozos e mozas bailaban ao ritmo da música dos Mallo e doutras orquestras mentres se prometían “amor eterno”, agora, xa casados e con fillos, comían churrasco no comedor da parrillada, situado no mesmo lugar no que estaba a pista de baile. Antonio Esmorís recordaba que “naquel tempo eu atendía o aserradero e meu pai a parrillada a máis levaba o control da fábrica cando eu andaba no monte comprando madeira. Daquela era el quen vendía e quen facía os negocios. Sobre o ano 1986 meu pai xubilouse e deixounos a parrillada. A miña muller atendíaa e eu ocupábame da fábrica”.

Logo de charlar durante uns minutos na porta do seu domicilio, andamos uns metros estrada abaixo e introducímonos nas instalacións do serradoiro, que, malia que leva moitos anos abandonado, aínda conserva algunha maquinaria que nos axuda a imaxinar como era o traballo nos tempos de esplendor da fábrica. “O aserradero abriuse varias veces. Ao principio soamente era un alpendre pequeno. Despois xa fixemos estes apartados que ves aí e empezamos a obrar. E anos máis tarde modificamos a fábrica. Sobre o ano 1985 ou por aí cambiamos os aparatos todos, que nolos fixera un tal Casal de Betanzos… o carro da madeira, a circular, a peladora…”.

Despois de tocar boa parte dos paus do sector, tamén falamos do destino da madeira deste serradoiro cando xa era Antonio o que estaba á fronte do negocio. “Moita da nosa madeira foi para Sevilla, Barcelona, Valencia, Castellón e para Murcia, para a parte de Yecla, que alí había moita carpintería. Para Marruecos tamén foi bastante madeira de pino, para as obras da construción. A min quen me compraba moita era Lema o de Carnota. Téñolle vendido moito tablón de 7 e medio que ía para as minas de Asturias. Lema embarcaba o 60% da madeira no porto de Laxe e o 40% viñan os camións a cargar directo para desprazar a varios sitios de España. En Laxe, a madeira encastillábase e secábana alí. Eu vendíalle en verde, en tablón de 7 e medio, e alí xa embarcaban no barco. A de Laxe ía case toda para Marruecos e, polo que dicía Lema, algunha seica tamén foi para Túnez. Para a construción da Coruña tamén vendín moita madeira. Esto que che estou contando foi desde o ano 1985 ata o ano 1995. Despois Lema xubilouse e eu empeceille a vender á Finsa de Santiago, pero ese xa era outro mundo porque querían a madeira moi escollida. Lema levaba todo, madeira boa e mala. Era moi amigo meu. Á parte de que me compraba madeira, tamén viña comer aquí, á nosa parrillada, moitos días da semana. El tiña a oficina na Coruña, xantaba aquí e despois ía para Laxe”.

Antonio Esmorís Fraga nas instalacións do seu serradoiro no verán de 2024

Neses anos 80 o eucalipto empezaba a abrirse camiño con forza no sector, tema que tamén tocamos na entrevista que lle realizamos a Antonio. “Cando eu era mozo había algún eucalipto, pero non como agora. Antes había quen plantaba algún nas beiras dos balados, pero non tiñan moito arraigo entre os labradores. Eu fun dos primeiros que comprei desta madeira. Entre 1978 e 1985 nadie os quería. Recordo que un día discutira con meu pai. Eu viña de comprar un pinar en Sorrizo, en Arteixo. O fulano dixérame:

- Eu véndoche os pinos, pero tesme que comprar os eucaliptos.

Daquela non se levaba moito o eucalipto. Enseñoume os pinos e despois fumos ver os eucaliptos. Chegamos alí e resulta que había uns enormes. Compreillos case regalados. Os pinos foran 400.000 pesetas e os eucaliptos 25.000. Conteillo a meu pai e díxome:

- E a ti quen che mandou comprar os eucaliptos? Ti non ves que non hai quen os queira!

O caso é que eu despois chamei a Demetrio Calviño, e resulta que os eucaliptos déronme para pagarlle toda a madeira ao fulano de Sorrizo. Aínda me acordo ben o que me dixera meu pai cando llo contei:

- Bueno ho, pois se hai máis eucaliptos deses por aí, compramos!

Despois disto compráballe eucaliptos incluso aos outros que tamén tiñan aserradero porque eles non os querían. Eu empecei a ter máis ganancia porque co pino había moita competencia e naquel tempo co eucalipto non había ningunha. Pero ao pouco xa había moitos que tamén os querían porque, claro, estaban as celulosas todas que tiñan compradores por aquí. Estaba a celulosa de Pontevedra, estaba a celulosa de Sarrió de Zaragoza, que eu incluso anos antes tivera unha oferta de traballo para comprar madeira para esta celulosa a través dun comprador que traballaba para eles, un tal José Luis; estaban Bautista Romero, García Presedo… daquela xa había unha gran cantidade de compradores que xa se dedicaban máis ao eucalipto que ao pino. En pouco tempo cambiou todo. Aí xa falamos dos anos 1989 ou 1990. Aí empezou todo o do eucalipto, tal como o entendemos hoxe, e despois xa había unha competencia enorme”.

Sobre o ano 1995, Antonio Esmorís decidiu abandonar o sector madeireiro e seguiu traballando coa súa muller Manuela Isabel na parrillada. Fixérono ata o 2016, que foi cando pecharon este negocio, aínda que continuaron a traballar no bar ata a súa xubilación. Seus pais, os fundadores do microcosmos de Pedrarrubia, faleceron nesa época. Fernando en 2013, aos 92 anos de idade, e Dosinda en 2018 aos 95.

____________________

1 A DOP (Denominación de Orixe Protexida) Jumilla localízase no extremo sueste da provincia de Albacete, que inclúe os municipios de Montealegre del Castillo, Fuente Álamo, Ontur, Hellín, Albatana e Tobarra e o norte da provincia de Murcia, co municipio de Jumilla, que lle dá nome a esta Denominación de Orixe Protexida.

O SERRADOIRO DO 'FRANCÉS' (1ª parte)

Nas Crónicas da Laracha desta semana viaxamos ata Pedrarrubia, lugar da parroquia de Lemaio situado nos lindes dos municipios da Laracha e Carballo, xusto ao carón da estrada da Deputación DP-1909 que une A Rega¹ con Baldaio.

Panorámica do lugar de Pedrarrubia

Alí, ao casar, foi onde se estableceron Fernando Esmorís Trigo, que era natural da Pedreira, na mesma freguesía de Lemaio, e Dosinda Fraga Lago, nativa de Sofán (Carballo). Ao pouco de dárense o “si quero”, o matrimonio empezou a crear o seu particular microcosmos montando diversos negocios no lugar. O primeiro deles foi un serradoiro que abriron en 1945, logo de obter o consentimento das autoridades da época para a súa instalación:

Delegación de Industria de La Coruña

Solicitado por don Fernando Esmorís Trigo, la oportuna autorización para la instalación de una serrería mecánica en la parroquia de Lemayo, del Ayuntamiento de Laracha.

Examinado el proyecto y cumplidos los trámites reglamentarios, de acuerdo con lo preceptuado en el Decreto de Ministerio de Industria y Comercio de fecha 12 de septiembre de 1939 y disposiciones complementarias.

He resuelto autorizar a don Fernando Esmorís Trigo, para la instalación, bajo las siguientes condiciones:

1ª. La presente autorización es válida solamente para el peticionario de referencia, debiendo comunicarse a esta Delegación de Industria, todo cambio de propietario, traslado o cesión, a los efectos de nueva autorización.

2ª. La instalación del utillaje se ajustará al proyectado presentado.

3ª. La puesta en marcha normal de esta industria habrá de realizarse dentro del plazo de un mes, pasado el cual sin haberla realizado, se considerará anulada esta autorización.

4ª. Una vez terminada la instalación, el interesado lo notificará a esta Delegación de Industria, para que ésta proceda a la extensión de la correspondiente acta de comprobación y autorización de puesta en marcha.

5ª. Esta resolución, para su efectividad, es indispensable su publicación en el BOLETIN OFICIAL de la provincia.

La Coruña 17 de enero de 1945.= El Ingeniero Jefe accidental, M. Pérez Alcalde².

O serradoiro non ía tardar en ser coñecido na comarca coma ‘o do Francés’, nome que viña dado porque un antepasado de María Trigo Camarot, a nai de Fernando, fora soldado do exército de Napoleón e casara aquí tras a Guerra da Independencia. Así nolo contou Antonio Esmorís Fraga, fillo de Fernando e Dosinda que nos recibiu cos brazos abertos en Pedrarrubia, onde en xullo de 2024 realizamos con el unha marabillosa viaxe no tempo na que descubrimos boa parte da historia deste negocio. 

Diante da porta do seu domicilio, Antonio recordaba que “en 1945 foi cando se formou a fábrica, máis ben no 46. Nesa época non había corrente e meu pai trouxo unha caldeira que movía os aparatos a base de quencer. Botáballe casca e serrín e algúns tacos de madeira. O fogoneiro viña dúas horas antes para quentar eso. Se os outros obreiros empezaban ás 9 da mañán, o fogoneiro tiña que vir ás 7. Así, cando os seus compañeiros chegaban aquí a primeira hora, xa podían mover os aparatos, que non funcionaban se a caldeira non tiña calor. Cando abriu a fábrica, meu pai tivo sociedade con un que lle chamaban Julio Borrazás. El levaba o aserradero e Julio andaba no monte comprando madeira. Esta sociedade durou un ano ou un ano e pico. Tamén tuvo outra sociedade durante uns anos con dous socios máis, un tal Ramón Mato e outro que lle chamaban Piña. Despois disto viñeron varios máis por aquí para montar negocio, pero meu pai xa non quixo máis sociedades. Papá colleu mundos moi bos. Naquel tempo chegou a ter a catorce ou quince homes na fábrica e no monte. O que pasa é que eses viñan cando había mal tempo. Se facía bo tempo igual viñan a metade deles a traballar, porque todos se dedicaban aos traballos da casa xa que cada un tiña cinco ou seis vacas. E cando había que botar o millo ou o trigo pois tampouco viñan ao aserradero. Pero claro, tampouco lles podía dicir nada porque non estaban asegurados. Estes operarios eran todos de aquí da zona, eran de Oza, de San Miguel de Vilela, había un de Bértoa e o resto, a maioría deles, eran de aquí da parroquia de Lemaio”.

Imaxe antiga do serradoiro do 'Francés' (Arquivo do Reino de Galicia)

Fernando e Dosinda ían diversificar a súa actividade empresarial abrindo unha taberna e, paulatinamente, tamén se dedicaron á venda de materiais de construción, á distribución de viño en barril polas aldeas ou ao transporte de pasaxeiros. 

Fernando Esmorís Trigo (Cortesía da familia Esmorís Fraga)

Despois de deixarnos ben claro que naqueles primeiros tempos de seu pai á fronte de serradoiro había que serrar no monte co tronzón, do que tiraba un home por un lado e outro home tiraba polo outro, Antonio continuaba recordando diante da porta do seu domicilio en Pedrarrubia como foran os primeiros pasos do serradoiro do Francés: “Papá vendíalle moito a un tal Dans e a outro que se chamaba Demetrio Calviño, que este tiña os almacéns no Orzán e vendía moita madeira para a construción e a carpintería. Na época de meu pai non se traballaba o eucalipto. Nesa época o que máis traballaba era o pino, pero tamén ten vendido moito carballo, cereixo e castaño para fabricar mobles e para as carpinterías. A madeira de castaño era moi apreciada. O malo era que, para tela un pouco ben, había que deixala secar sobre catro ou cinco anos, sempre que fora tablón de 8 ou de 10. Se era máis gordo, daquela xa había que deixala secar máis anos. Canto máis gordo, máis tardaba en secar. Hoxe sécana en secaderos, pero daquela poñíanse en sitios que lles dera o sol e en sitios aireados. Como era unha cousa de moitos anos e non había Dios que a serrara porque era moi dura, pois tamén facía estacas para os cierres. Aquí, castaño, soamente se dedicaba a el meu pai a máis un que lle chamaban Fariña, que era da Raña, un lugar que está ao pasar Carballo, indo cara a Santiago. Tamén traballaba bastante abeneiro e bidueiro, pero moito menos que o pino. O bidueiro tiña bo prezo, máis que o abeneiro, O bidueiro vendíase moito para facer zocos. Tiña moito mérito porque era unha madeira que se deixaba traballar moi ben e tamén era moi dura. Do bidueiro tamén se facían as camas onde ía o metálico. E tamén comprou moito nogal porque daquela os labradores aínda andaban moito cos carros, e meu pai facía cabezallas e outras pezas para as rodas. E falando de carros, vouche dicir unha cousa. Neses primeiros tempos da fábrica o transporte da madeira facíase case todo en carros e zorras. Viñan os carreteiros, cargaban ou descargaban e despois xa comían na nosa taberna mentres que os bois comían na folla do millo diante da casa. Tamén se transportaba no camión que había no aserradero, que meu pai acondicionaba para levar xente a Carballo os xoves e os domingos de feira”.

Imaxe antiga do serradoiro do 'Francés' (Arquivo do Reino de Galicia)

Estamos nunha época na que había moita competencia, cun feixe de serradoiros en toda a comarca. Ante estes datos, preguntámoslle se tanta actividade no monte daba para todo o mundo. A resposta de Antonio Esmorís foi moi esclarecedora, abofé: “A ver ho, o que agora se serra nunha fábrica moderna antes serrábase en dez fábricas, comprendes? E no monte, pois xa podes imaxinar como eran os traballos... cargábase á man, cortábase á man co machado, serrábase á man co tronzón… todo, absolutamente todo, facíase á man”.

(...CONTINUARÁ)

_____________________________

1 A Rega é un lugar da parroquia carballesa de Bértoa. A estrada da Deputación DP-1909 comeza onde está o restaurante Cima.

2 Vid. Boletín Oficial de la Provincia de La Coruña, A Coruña, 26 de xaneiro de 1945, p. 82.