O CAFÉ BAR 'PARKING' DO CAMPO DA RAN

  O protagonismo das Crónicas da Laracha desta semana é para o 'Parking', un bar que montaran na segunda metade dos anos setenta José Gerardo García Gómez e a súa muller Elena Iglesias Rodríguez cando viñeron da emigración de Suíza.

Imaxe do Café Bar 'Parking' ao pouco de abrir. De esquerda a dereita: Sindo García Gómez, José Gerardo García Gómez, don Pedro -párroco de Oseiro-, Asunción -muller de Sindo- e Elena Iglesias, que ten no colo á súa filla Montse (Cortesía da familia García Iglesias)

   O matrimonio casara en 1969 e durante aproximadamente un ano residiron en Villamir (Soandres) cos pais dela, o señor Luciano e a señora Asunción. Luciano era unha verdadeira eminencia en toda a bisbarra, un home que ao acabar a Guerra Civil montara un taller de máquinas de coser e que ademais reparaba armas, vendía navallas e mesmo se dedicaba á fabricación de xoias. O conto non queda aí xa que nos anos corenta tamén montaría nun rego unha nora con cazos que, ao xirar polo peso da auga, movía unha dínamo dun coche que cargaba unha batería para alimentar un flexo de 12 vatios. Dous ou tres anos despois, Luciano ía ser quen de construír un salto de luz, que durante tres décadas abastecería de enerxía eléctrica máis de vinte lugares de Soandres, Coiro e Erboedo. Naqueles tempos el e a súa muller Asunción tamén abriran unha ferretería, que vén sendo a mesma que segue aberta en Villamir e que foi onde traballaron a súa filla Elena e o seu xenro José Gerardo antes de facer a maleta da emigración a Suíza a finais de 1970.

  No país helvético a parella ía traballar no cantón de Berna durante seis anos, ata que naceu a súa filla Montse en 1977. Regresan á Laracha cando a meniña ten catro meses e cos aforros da emigración establecen o seu domicilio no Campo da Ran, nunha casa que construíran xusto en fronte do serradoiro de Manuel Cambón ‘O Fabricante’, nun terreo lindeiro co leito do río Anllóns, arteria principal de Bergantiños e inspirador de grandes soños como os que ían levar a cabo os nosos protagonistas.

  Certo tempo despois, sobre 1978, é cando José Gerardo e Elena abren o bar no baixo da casa, negocio ao que deciden bautizar co nome de “Parking” polo grande aparcadoiro que tiñan diante do local. Como “efecto chamada” a futuros clientes, o flamante Citroën GS que a parella comprara ao vir de Suíza foi o coche que inaugurou o aparcadoiro do “Parking”.

O Bar 'Parking' estaba no baixo desta casa (Xabier Maceiras)

  Nunha tarde de decembro de 2025 José Gerardo e a súa filla Montse tiveron a ben recibirnos no seu domicilio do Campo da Ran, onde realizaron con nós un marabilloso paseo pola memoria da contorna e do seu antigo establecemento. “Cando abrimos o bar, aquí paraba moita xente do Noso Señor, sobre todo os domingos. Recordo que tamén eran bos clientes Cambón e os obreiros do seu aserradero, que naquela hora aínda funcionaba bastante ben. Viñan tomar o café a mais a copiña de caña para escorrentar o frío (risas). Nesa época, no 78 ou no 79, eu tamén estivera traballando con eles no monte. A Cambón marcháralle un chofer e botei un mes, ou mes e pico, andando na carroceta”, recordaba José Gerardo.

  Posteriormente, ao tempo que Elena atende o bar e vai criando a Montse, o seu marido consegue un emprego en Autos Lobelle dando servizo externo nun Land Rover aos traballadores encargados de bombear a auga da mina de Meirama, onde José Gerardo coñece algún enxeñeiro que lle ía abrir os ollos de futuros negocios.

  Detrás do bar tamén tiñan un campo de fútbol no que xogaba como local a Peña Deportivo Villafranca. Manolo o da ferretería de Soandres, irmán de Elena, díxonos que "á peña púxoselle ese nome porque no Campo da Ran había un salón de baile, o salón de Domingo do Niño; este home estaba casado cunha barcelonesa dese lugar". Manolo referíase a Josefa Martí Pujol, que era natural de Vilafranca del Penedés. Domingo coñeceuna cando fixo a mili alí, en Barcelona.

  Antes de disputar os seus partidos no Campo da Ran, parece ser que o Deportivo Villafranca xa xogara con esa denominación moito antes onde está actualmente a ferretería de Soandres. Hai uns días comentamos no Facebook que estabamos preparando unha crónica sobre o 'Parking' e, para a nosa sorpresa, non foron poucas as persoas que compartiron algún dos seus recordos sobre este local. E mesmo houbo varios antigos futbolistas que comentaron algún detalle da época na que xogaban no pequeno Maracaná de Erboedo, caso de Luís Bocija Rey: "eu xoguei aí co Encrobas; os vestiarios eran no sótano da casa e as duchas eran o río que pasaba polo fondo do campo". Outro dos que xogou alí foi Xosé Collazo Regueira, que recorda que "detrás do bar houbo un campo de fútbol no que xoguei coa peña de Soandres e que fomos campións de Liga un ano. Era un campo á costa, que non sabías se era mellor xogar costa arriba ou costa abaixo".

Peña Deportivo Villafranca (Cortesía da familia García Iglesias) 

Futbolistas no campo do Bar 'Parking' (Cortesía da familia García Iglesias)

  Tamén houbo quen nos dixo que foi alí a ver algún partido e ata demos cunha persoa, Julia Peña, que recorda con moito cariño unha piscina que había alí.

  Entre a peña de fútbol, os obreiros do serradoiro, os vellos da partida diaria e o resto da clientela habitual, o Café Bar 'Parking' funcionaba moi ben, tanto que, polo que recordaba José Gerardo, incluso fixeran unha ampliación do local para cubrir algunhas das necesidades que demandaban os seus clientes. "Fixemos un apartado para facer unha lareira para o churrasco. Nese apartado temos feito bos banquetes de cochinillo".

Partida de tute no Café Bar 'Parking'. O señor da boina é Cambón 'O Fabricante' (Cortesía da familia García Iglesias)

  Mais, avatares da vida, catro ou cinco anos despois da inauguración do bar, a causa dunha doenza de Elena, o 'Parking', con gran tristura da súa clientela, baixaba a persiana para sempre.

  Naquela altura José Gerardo xa levaba un par de anos en Lobelle, empresa na que ía traballar ata a segunda metade da década dos 80. Foi aí cando, sobre o ano 1989, comezaría a súa curta actividade no sector madeireiro que inicia logo de construír unha nave detrás da casa. “Despois de estar seis ou sete anos en Lobelle foi cando montei en sociedade con outra persoa o aserradero. A nave fíxena eu e as máquinas, que eran de segunda man pero estaban novas, comprámolas a medias por un millón de pesetas. O outro socio chamábase Francisco e era da zona de Arteixo. Traballamos xuntos durante un par de anos e despois xa me quedei eu solo. Recordo que tiñamos unha máquina que afiaba soa pero, claro, había que saber afiar igualmente. Para aprender a utilizala, fora a un aserradero que había na Pesqueira, na zona de Ponteceso, que tiñan unha afiadora igual á nosa. Alí ensinoume un paisano como había que facer e enseguida lle collín o tranganillo. E despois xa empecei a afiar eu e a serrar a madeira. No aserradero facíamos tablilla de pino a mazo, para as caixas de madeira que ían para o porto da Coruña. Temos feito ata 1000 caixas diarias. Daquela tiñamos un camión de segunda man que o pobre, vaia por Dios (risas). O que nos compraba a madeira viña nun camión grande e nós, ao mellor, tiñamos que facer catro ou cinco viaxes para transportar cada pedido. Toda a madeira coa que traballabamos era de pino, porque naquel tempo para o peixe non valía outra cousa. Agora é todo porexpan”, contaba José Gerardo.

Nave na que José Gerardo tivo o serradoiro durante uns tres anos (Cortesía da familia García Iglesias)

  Á parte das caixas de madeira que ían destinadas para o porto da Coruña, para os almacéns que tiña alí un tal Manuel Riveiro, José Gerardo tamén se dedicaba a facer palés e a serrar algunha madeira para os labradores, traballo que facía os sábados polas mañás. A madeira coa que realizaba as caixas e os palés compráballela aos Bello de Paiosaco, ou a xente que vendía madeira como Barral, Edelmiro ou Manuel Pardo. Incluso o propio José Gerardo tamén andou polo monte comprando madeira. A experiencia co serradoiro tan só duraría uns tres anos, “ata que o que me compraba as caixas de madeira me meteu un sablazo de moito nabo. Funlle levando, funlle levando... e o tipo non pagaba. Fáloche dun sablazo duns oito millóns de pesetas, que naquel tempo eran moitos cartos do Noso Señor”.

José Gerardo co camión co que facían o reparto (Cortesía da familia García Iglesias)

  Tras aquel duro pau que o levaría a poñer punto e final á actividade madeireira, José Gerardo ía traballar ata a xubilación en diferentes sectores. “Eu estivera pagando un seguro para ter dereito ao paro. Solicitei cobralo todo xunto e con eses cartos comprei unha cisterna para o John Deere que xa tiña e a partir de aí dediqueime durante un tempo a regar alí onde me contrataban”. Tempo despois dedicouse á recría de becerros nunha corte que tiña ao carón do que fora o serradoiro. “Cheguei a ter entre 25 e 30 terneros na cuadra. Eu ía a compralos á feira de Santiago. Recriábaos e despois vendíallos a quen mellor mos pagaba”. Posteriormente, José Gerardo traballou ata que se xubilou na construción, choio que recorda “como o máis esclavo que todos".iven”.

  Despois de tanto tempo, o bar segue como estaba no momento do peche. Parouse no tempo 40 anos, ata que abriu de novo en decembro de 2025 para estas Crónicas da Laracha. Aquel día José Gerardo púxose outra vez detrás da barra. No outro lado, a súa filla Montse e un servidor escoitabamos con atención os pormenores do antigo taberneiro sobre a máquina do café, a báscula... e un feixe de lembranzas máis coas que enchemos as alforxas da memoria! Grazas por tan marabillosa tarde, familia!

José Gerardo en decembro de 2025 detras da barra do Bar 'Parking' (Xabier Maceiras)

  Na actualidade, a familia utiliza como garaxe o lugar no que tivo o serradoiro José Gerardo García, lugar que terá o seu protagonismo no libro no que levamos traballando dende o 2024 para o Concello da Laracha (Na fraga do esquecemento. Un paseo polo onte e hoxe do sector forestal da Laracha). Por certo, no garaxe aínda gardan o antigo letreiro do bar 'Parking'. Disque en ocasións os obxectos actúan como áncoras físicas de recordos, persoas e momentos importantes. Desfacerse deles séntese, ás veces, como traizoar eses recordos. O letreiro do 'Parking' simboliza un bo anaco da memoria da bisbarra que os García Iglesias seguen mantendo viva, abofé!

Letreiro do Café Bar 'Parking' (Cortesía de Montse García Iglesias)

HEMEROTECA. CRÓNICA MUNICIPAL DE 1935

   Nas Crónicas da Laracha desta semana viaxamos ata o 12 de marzo de 1935, día no que o desaparecido xornal vigués El Pueblo Gallego publicaba un interesante artigo sobre a actividade municipal do concello, facendo especial fincapé no inicio das obras do porto de Caión.

  El Pueblo Gallego foi fundado en 1924 e clausurouse en xuño de 1979 por razóns económicas. Antes da Guerra Civil, no ámbito cultural e literario destaca a colaboración no xornal de escritores e personalidades como Castelao, Jesús Bal, Ramón Otero Pedrayo ou Valentín Paz Andrade, así como o pintor Carlos Maside. Tamén é destacable a ocasión na que o poeta Federico García Lorca publicou nas páxinas deste medio os seus Seis poemas galegos, en 1932 (poemas que tamén se reproducirían noutras revistas e periódicos).

  Naquel artigo sobre A Laracha, que descoñecemos quen o escribiu porque non aparece asinado por ninguén, á parte do porto de Caión, tamén se fala de algún que outro camiño, da luz eléctrica e das celebracións do Entroido de aquel ano de 1935. Reproducimos esta xoia 91 anos despois:

Lamentablemente non temos ningunha imaxe do Entroido de 1935. Esta foi tomada na Laracha moitos anos despois. De esquerda a dereita: Juli, Concha do Xastre, Socorro de Paxín, Mª Teresa e Manolo de Paxín(Foto do libro "Unha volta polo pasado. Parroquia de Torás")

GRATITUD Y ELOGIO

El ocultar un solo minuto la alegría y satisfacción recibida por la parroquia de Cayón de este Ayuntamiento de Laracha al conocer la realidad respecto a la construcción del puerto de aquella villa, sería imperdonable, dada la necesidad imperiosa que viene a remediar defendiendo las vidas de aquellos sufridos trabajadores del mar, y la gratitud de éstos a cualquier favor recibido. Por eso las expansiones y regocijo que en la mañana del lunes último varios representantes de aquella villa exteriorizaban en su reunión en la Casa Consistorial al felicitar a sus Autoridades, hicieron concebir la esperanza de que Laracha, pueblo olvidado del factor político desde hace más de cuarenta años empezó a resurgir desde hace algún tiempo gracias al laborar en silencio de su alcalde, ante Autoridades Centrales y provinciales que gustosas protegieron aspiraciones tan legítimas. Ante ello cumpliendo un deber de gratitud por lo del puerto de Cayón, es preciso nombrar al ingeniero señor Vila, que tantas facilidades concedió a nuestra primera Autoridad y en general a particulares y autoridades que en ello intercedieron.

No terminaré estas líneas sin alentar una vez más a quien nos representa para que en honor a su contínuo laborar sea un hecho ese camino de la Braña de la Xesta en Coiro a Cayón asi como el de la Silva y Verdillo, en plazo que según hacen asegurar las gestiones llevadas a cabo no ha de ser muy lejano.

UNA MEJORA

Por fin va a ser un hecho el alumbrado eléctrico en este pueblo. Todo ello se debe a las gestiones de nuestro alcalde don Ramiro Suárez Moreno.

LOS CARNAVALES

Estuvieron muy animados los carnavales en la capitalidad de este Ayuntamiento. Hubo derroches de disfraces, variedad de carrozas y animados bailes en los salones del Regado, Cillobre y Payosaco.

  Poñémoslle a rama á crónica dando un chimpo dende os Carnavales de antano ata os de hogano. Esta é a programación do Entroido do 2026:

AGRARISMO E OBREIRISMO. ORGANIZACIÓNS E MOVEMENTOS SOCIAIS DA LARACHA ANTES DA GUERRA CIVIL (5ª parte e fin)

   Por aqueles días, ao igual que acontecía en moitos municipios da xeografía galega, na Laracha continuaba a labor evidentemente activa de organización de agrupacións políticas e sociais do campo. En maio de 1936, soamente unhas semanas antes de que se producira o Golpe de Estado, o Goberno Civil da Coruña despachaba os regulamentos de tres novos sindicatos: o Sindicato Agrario y Oficios varios de Golmar, o Sindicato Marinero y Oficios varios de Caión (ambos os dous pertencentes á C.N.T.) e o Sindicato Agrícola “La Progresiva” de Erboedo, regulamentos que serían aprobados no mes de xuño polo gobernador civil.

Selo do Sindicato Agrario y Profesiones  Varias de Golmar (Arquivo do Reino de Galicia)

Selo do Sindicato Agrícola "La Progresiva" de Erboedo (Arquivo do Reino de Galicia)

Selo do Sindicato Marinero y Oficios Varios de Caión (Arquivo do Reino de Galicia)

  Tamén queremos facer referencia ao “Sindicato Agrario y Oficios varios de Monteagudo”, pertencente a esta parroquia do concello veciño de Arteixo. Sabemos que a comisión organizadora deste sindicato estaba formada por persoas do municipio da Laracha que eran “integrantes del sindicato de Cabovilaño. A saber: Jesús Cambón, Pedro Varela, Eladio Becerra, José Esmorís (a) Abeleiras¹”. O Gobernador Civil ía aprobar o seu regulamento en maio de 1936. Segundo o crego Manuel Blanco Rey, “la ideología de este sindicato era propia de la CNT y estaba influenciado tanto por el centro comarcal de Cabovilaño (Laracha) como por el de La Coruña. Su artículo 2º establecía que “tenía por objeto la defensa y progreso de los intereses agrarios”. El artículo 6º era un poco más revelador: “Este sindicato practicará la solidaridad con las demás sociedades obreras del campo y de la ciudad y prestará apoyo a la prensa que defienda los intereses de los campesinos pobres al margen de la política”. Artículo diez: “En el seno de esta Sociedad no se defenderán ideas políticas ni religiosas, pudiendo cada cual sustentar las que crea conveniente a sí mismo. Los fondos caso de disolución, pasarán a beneficio a los presos sociales”. El artículo más expresivo de su ideología era el veinticuatro: “La organización luchará con todo entusiasmo por los medios legales para que la tierra deje de ser propiedad privada y pase a ser propiedad común del pueblo que la trabaja, empezando por la supresión de las rentas y de que los árboles pasen a ser lo más pronto posible propiedad de los colonos considerándolos igual que los cereales (...)²”.

  Nese mes de xuño de 1936, co gallo de apoiar o Estatuto de Autonomía de Galicia aprobado como proxecto por unha asamblea de municipios galegos en decembro de 1932, no local de Izquierda Republicana da Laracha constitúese un Comité Local de Autonomía, xuntanza na que estiveron presentes os sindicatos do municipio e da que daba boa conta o xornal La Voz de Galicia:

LARACHA

En el local de Izquierda Republicana de este pueblo se reunieron los elementos dirigentes del Frente Popular y representaciones de las distintas fracciones políticas de izquierda y de las sociedades agrarias, ganaderas y de pescadores de este término municipal, con el fin de constituir el Comité local de Autonomía, eligiéndose por unanimidad a los siguientes señores:

Presidente, don Ramiro Suárez Moreno; vice, don Melchor Cacheiro Astray; secretario, don Alfonso Núñez García; vice, don Antonio Rodríguez Cambón, y vocales, don Benito López Fernández, don Antonio Antelo García, don Pedro Varela Villar, don Generoso Cambón Suárez, don Jenaro Pazos Ramilo, el presidente del Pósito de Pescadores de Cayón y el presidente del Sindicato Agrario de Soandres.

Se repartieron por todo el municipio más de cinco mil ejemplares del Estatuto gallego y por dicho comité se designaron a don Melchor Cacheiro Astray, don Alfonso Núñez García, don Antonio Rodríguez Cambón y don Pedro Varela Villar, para que por medio de mitines, conferencias y charlas extiendan la propaganda estatutaria en todas las parroquias y lugares de este municipio.

N.³

Ramiro Suárez Moreno coa súa muller Josefa Añón Vázquez. Ramiro, alcalde da Laracha entre 1931 e 1936, era o presidente do Comité local de Autonomía. Cando aconteceu o Golpe de Estado estaba en Madrid. Xa nunca máis regresaría á Laracha (Foto do libro Arteixo durante la Segunda República y la Guerra Civil)

   Naquel momento, o galego Santiago Casares Quiroga era o presidente do Goberno da Segunda República. Galicia foi empapelada con carteis de Castelao, Isaac Díaz Pardo, etc., e finalmente o 28 de xuño celébrase o referendo do Estatuto que os electores galegos apoian por aplastante maioría. Semanas despois, o 15 de xullo de 1936, Gómez Román e Castelao entregábanlle ao Presidente das Cortes Españolas o texto do Estatuto aprobado en referendo para o inicio dos trámites para a súa aprobación. Porén, o Estatuto de 1936 non chegaría a entrar en vigor⁴ por mor do Golpe de Estado producido o 18 de xullo que abriu o camiño á Guerra Civil española.

  Como é ben sabido, Galicia non tardou moito en ser controlada polo chamado ‘bando nacional’. ¿Cómo afectou este feito ás organización agrarias e sindicatos de oficios? A resposta é moi fácil: todas aquelas que estiveran vinculadas á esquerda ou á República, todas as ‘non católicas’, quedaron borradas do mapa. Non é de extrañar que a Federación Católica de Sindicatos Agrarios de Galicia colaborase activamente para abastecer de alimentos ás tropas e as cidades da 'zona nacional'. Ao fío disto, en plena Guerra Civil o crego e escritor Manuel Silva Ferreiro publicaba o libro Galicia y el Movimiento Nacional no cal, con grandes alabanzas aos golpistas describe a situación sindical da época e como transcorreu en cada concello o Golpe de Estado. Deseguido transcribimos a súa descrición sobre o noso municipio.

LARACHA

Estado social. Sucesos de Julio.

Próxima esta comarca a la ciudad de la Coruña recibía, como Arteijo y otros pueblos limítrofes, las influencias sociales de la capital.

El elemento trabajador estaba organizado, y adherido por consiguiente a la C.N.T., que era la organización que allí predominaba.

Centro Comarcal de la C.N.T. en Laracha, era Cabo Vilaño, a donde acudían los sindicatos de Laracha, Lestón, Golmar, Cayón, Monteagudo y otras parroquias, en busca de dirección y orientaciones (1).

No eran desconocidas las huelgas para los sindicatos de la comarca, y aún a veces se permitían el lujo de condimentarlas con su poquito de revuelta, tumultos y explosivos.

Imitaban, como podían, a los de la ciudad, celebrando las fiestas de 1º de Mayo con manifestaciones y puños en alto.

Fervientes defensores del Sindicato, miraban con malos ojos a todos aquellos que se manifestaban contrarios a él. Por esto, los hermanos Freire fueron vilmente asesinados en la Granja (Laracha) a últimos de Junio de 1936 (2).

Por lo anteriormente expuesto, claramente se deduce que la agitación de Julio había de repercutir necesariamente en Laracha y sus contornos, en donde la revolución, de triunfar, habría de tener muchos defensores.

Desde luego, durante los días 19 y 20 se observa una paralización completa, que aprovechan los sindicatos para movilizar su gente y concentrarla en Laracha para, de allí, enviarla como refuerzo a los camaradas de La Coruña.

Ultiman los preparativos de la expedición en medio del mayor regocijo, cuando, de regreso a Carballo, llegó un coche cuyos ocupantes, escopeteros todos ellos, dijeron que no habían podido entrar en la Coruña, razón por la cual desistieron de sus intentos los de Laracha, y depusieron su actitud levantisca, no sin haber cometido antes algunas salvajadas, como la de haber colocado una bomba en la casa del Párroco de Monteagudo, D. Eduardo Mato Toja.⁵

_____________

(1) Dirigentes principales en Cabo-Vilaño eran: José Esmorís (a) “Abeleiras”; Rodríguez Cambón, dirigente “Intelectual”; Pedro Varela y “El Portugués”.

(2) El pueblo señala como asesinos a los de la lejía, traídos acaso por elementos de la comarca.

 _____________

   A partir de aquí, nun ambiente opresivo e sombrío, comenzaba a longa noite de pedra, donde todo, desde o teito ata os corazóns dos homes, estaba feito de pedra. Celso Emilio Ferreiro describe maxistralmente aqueles duros anos de represión cun poema que evoca unha profunda tristeza e unha loita interna en medio da escuridade.

O teito é de pedra.

De pedra son os muros

i as tebras.

De pedra o chan

i as reixas.

As portas,

as cadeas,

o aire,

as fenestras,

as olladas,

son de pedra.

Os corazós dos homes

que ao lonxe espreitan,

feitos están

tamén

de pedra.

I eu, morrendo

nesta longa noite

de pedra.⁶

   En 1942, tres anos despois do fin da Guerra Civil, é aprobada a Lei de Cooperación, que sometía ás asociacións agrarias a un férreo control oficial. A tradicional denominación de Sindicato quedou suprimida pola súa resonancia izquierdista e foi sustituida pola de ‘Cooperativa del Campo’.

  Durante o franquismo, o sindicato único en España foi a Organización Sindical Española (OSE), tamén coñecida como Sindicato Vertical ou Central Nacional Sindicalista (CNS), que existiu dende 1940 ata 1977. Todos os traballadores e empresarios, que pasaron a ser coñedos como “productores” na terminoloxía franquista, estaban obrigados por lei a estar afiliados ao Sindicato Vertical, controlado estritamente polo Estado co obxectivo de integrar ao mundo laboral baixo os principios do réxime.

  Ao tempo que se establecía o Sindicato Vertical nos primeiros meses da posguerra, outras organizacións sindicais anteriores como a anarquista CNT e a socialista UGT foron proscritas e pasaron á clandestinidade, o que non foi impedimento para que estas organizacións clandestinas e outras posteriores como Comisiones Obreras (CC OO) ou a Unión Sindical Obrera (USO) se infiltraran no seu seo.

  Tras a morte de Franco e o comezo da Transición, o goberno de Adolfo Suárez decidiu a disolución do Sindicato Vertical, que naquel entón xa estaba moi afectado pola infiltración de diversas organizacións sindicais clandestinas. Non obstante, a antiga estrutura sindical mantívose e foi reconvertida na ‘Administración Institucional de Servicios Socioprofesionales’ (AISS), organismo que se fixo cargo do inmenso fondo documental e patrimonio inmobiliario que posuían os ‘Sindicatos verticales’.

  No referente a madeira, temática sobre a que publicaremos libro co Concello proximamente, durante a Segunda República a maioría dos traballadores deste sector estaban afiliados ao ‘Sindicato de cajonistas y aserradores’. Na Laracha, como vimos de comprobar, a parroquia de Cabovilaño foi un referente comarcal da defensa dos dereitos dos traballadores. Sobre este particular, Ramiro Bello Recouso, que traballou dende a súa adolescencia ata a súa xubilación no serradoiro de Paiosaco con seu pai e seus irmáns, recordaba que “na zona de San Román quedaron asentadas as raices das melloras laborais que acometera algún empresario daqueles tempos. Os traballadores dos aserraderos desa zona sempre estaban en regla. Eu nacín en 1952 e daquela non había as esixencias de andarlle encima aos traballadores como lles andan hoxe. Pero claro, no verán ¿ti sabes o que era parar ás seis da tarde? Eso para nós, para meus irmáns e para min, era impensable. Pero amiguiño, os aserraderos de San Román paraban a esa hora. Alí facían xornada de 8 horas, e estouche falando de hai moitos anos do Noso Señor, e nos outros lados traballábase 10 ou 12 horas. E eso soamente pasaba nese núcleo da Telleira, do Regado e por ai”.

_____________________________________________

1 Manuel Blanco Rey (2008): Arteixo durante la Segunda República y la Guerra Civil. El escenario y los personajes. Valoraciones de un período histórico controvertido, Tomo I, Autoedicción, Imprime: Tórculo, páx. 229.

2 Ibídem, páx. 228.

3 La Voz de Galicia, 16 de xuño de 1936, páx. 10.

4 As Cortes Españolas ían aceptar a trámite o Estatuto de Autonomía o 1 de febreiro de 1938, sen que puidera chegar máis lonxe. Finalmente foi aprobado na reunión das Cortes da Segunda República Española no exilio en México en 1945.

5 Manuel Silva Ferreiro (1938): Galicia y el Movimiento Nacional. Páginas Históricas, Imprenta y enc. del Seminario Conciliar, Santiago de Compostela, pp. 186-187.

6 Celso Emilio Ferreiro (1979): Longa noite de pedra (terceira edición), Colección Pombal, Edicións Castrelos, Vigo, páx. 15.