xoves, 27 de agosto de 2026

A PARROQUIA DE SOANDRES NA DESCRICIÓN HISTÓRICO-XEOGRÁFICA PUBLICADA EN “EL IDEAL GALLEGO” EN 1930

 Dende que abrimos estas Crónicas da Laracha en outubro de 2021, fomos publicando ocasionalmente unha serie de interesantísimas descricións sobre as parroquias de Lestón, Lemaio, Soutullo, Erboedo e Montemaior escritas nos anos 1620, 1752, 1826, 1850, 1928 e 1930.

Posteriormente, faríamos o propio coa parroquia de Soandres (xa vos adiantamos que a seguinte será Vilaño) cunha xeira que hoxe chega ao seu fin cun traballo realizado polo arcebispado de Santiago de Compostela que se publicou no xornal El Ideal Gallego entre 1928 e 1930.

Deseguido transcribimos os artigos sobre a parroquia de Soandres publicados (con algún que outro erro) no devandito medio herculino os días 20 e 21 de marzo de 1930:


ARZOBISPADO DE SANTIAGO

Descripción histórico-geográfica de sus feligresías

ARCIPRESTAZGO DE FARO

(PROVINCIA DE LA CORUÑA)

SAN PEDRO DE SOANDRES

(Laracha)

 

La parroquia

Es de ascenso: presentación de la Corona: iglesario incompleto: recibe el correo por la capital del Ayuntamiento de la que dista 7 kilómetros al E. y 17 de la del partido (Carballo).

Son numerosas sus aldeas aun cuando de reducido vecindario pues la mayor que es la de Condesuso no alcalza sinó a 89 almas: las restantes se llaman Abeleira de Bocija y de Boimor, Aldea de Abajo, Armada vella, Bocija, Boimir, Borreiros, Bouza, Cerqueira, Compañeiro, Condes, Corgos, Currelos, Curros, Encián, Fraga, Galán, Mantiñán, Millerada, Orraca, Paradela, Pereiro, Portodoso, Priorato, Reverente, Revoltiña, Saldante, Salgueiras, Sanmir, Santa Baya, Tapia, Villamir y Vista Alegre y grupos menores que reunen bastante población, 304 habitantes y 79 edificios y un albergue. 

Panorámica actual do lugar de Bouza

El total de almas de la parroquia es de 1316 de hecho y 1343 de derecho, domiciliados en 366 edificios, 164 de un solo cuerpo y 202 de dos, y dos albergues: de los edificios 12 están deshabitados por el empleo que se les dá.

Celebra sus fiestas el 29 y 30 de junio.

Sus producciones son maíz, trigo, patatas, habichuelas, lino y maderas: cría ganado vario: abunda la caza.

Cuenta con cartería, albañiles, carpinterías, construcción carros del país, colegio particular, estanco, parada, Sindicato Agrícola, tabernas, comercio de tejidos y zapaterías: escuela nacional.

Hay feria el tercer domingo de cada mes: antes era en los sábados segundo y tercero.

Situación

Se extiende esta feligresía en el extremo de su municipio al N. de la falda de la sierra de Montemayor cuyo punto más culminante es el Pico de Pedrouzos, que la domina.

Linda por el E. con el Ayuntamiento de Cerceda por el desfiladero de Meirama; por el S. con el citado término municipal, haciéndolo por el N. con el de Arteijo.

Su terreno es de calidad mediana y lo bañan y fertilizan los dos ríos, Lagareira que nace entre Bocija y Soandres, y el Golmar que brota a su vez entre Bocija y Vilán, en las faldas occidentales de la sierra y ambos son el origen del brazo del río Anllóns, que se conoce por Río Grande.

Su clima es benigno y sano, y la feligresía se encuentra entre montañas entre las que destaca el monte Abruñedo.

Hubo una fábrica de tejidos de lana del país.

(Continuará)1

 

ARZOBISPADO DE SANTIAGO

Descripción histórico-geográfica de sus feligresías

ARCIPRESTAZGO DE FARO

(PROVINCIA DE LA CORUÑA)

SAN PEDRO DE SOANDRES

(Laracha)

(Conclusión)2

 

El templo

Es de tres naves y tres ábsides polígonos románico-ojivales: su bóveda es de abanico: tiene rasgados sus muros por airosos ventanales del siglo XIV. 

Mosteiro de Soandres

Algo de historia

Fué esta parroquial, primaramente monasterio y despues priorato.

Dependía del monasterio desde 1418 la entonces feligresía de Carballo y al convertirse aquel en priorato fué entonces, la hoy próspera villa de Carballo, filial de Ardaña, hasta comienzos del siglo XVIII.

En la iglesia se conserva una inscripción votiva a Jupiter, de la que se ocuparon Ambrosio de Morales, el Padre Sarmiento y otros.

Considerábase perdida dicha inscripción hasta ha poco que se encontró nuevamente, y que dice así:

                                                 I.O.M.

                                        HERCVLI IONICO

De ella nos habla Verea y Aguiar (“Historia de Galicia”, pag. 185, Ferrol, 1835) y dice que se mandó picar en la visita de 1604; pero aun cuando lo hicieron, puede leerse, pues la lápida, como decimos, se halló afortunadamente.

En las notas que dejó el visitador cardenal Hoyo, en 1604, dá la copia.

Según parece la iglesia y algunas viviendas fueron construídas utilizando restos de un gran templo pagano, del que se supone procede la inscripción. 

Panorámica actual do lugar do Priorado

Vía romana

Por Soandres pasaba una de esas vías procedente de Bergantiños y era la que desde Corcubión se internaba y por Carballo y Bertoa, donde enlazaba con la de la costa que bajaba a Oza (Carballo) seguía de Soandres por las Encrobas para encontrar la de “Iria”, que venía para “Pharum” (Coruña) y “Brigantium” (Betanzos?).

Recuerdo de esa vía son indudablemente los nombres Corgo de tres lugares, voz que, entre otros significados, tiene el de “camino”.

Jurisdicción

En la primitiva provincia coruñesa la feligresía de Soandres formaba la jurisdicción de su nombre con la parroquia de Sorrizo (hoy en el Ayuntamiento de Arteijo) a pesar de hallarse la última en el extremo opuesto de la costa.

El señorío era de los Benitos de Santiago, monasterio de San Martín quien nombraba el juez ordinario.

__________________________

1 El Ideal Gallego, 20 de marzo de 1930, páx. 8.

2 El Ideal Gallego, 21 de marzo de 1930, páx. 8.

xoves, 20 de agosto de 2026

A GUERRA DO RIF, O ACORAZADO ‘ESPAÑA’ E UNHA VODA CELEBRADA NA LARACHA EN 1914

 Moito nos presta localizar noticias na hemeroteca que sitúen ao municipio da Laracha nun contexto de certa relevancia da nosa historia. Nas Crónicas desta semana traemos un feito que, malia que se trata dunha nova que raia o anecdótico, a nós sérvenos para facer unha viaxe no acorazado “España”, buque do que con certeza falaron en algunha que outra ocasión os máis vellos das nosas parroquias, especialmente os que escoitaron nas súas casas contos da Guerra Civil e da Guerra do Rif.

A clase “España” foi unha serie de tres acorazados dreadnought, tamén chamados acorazados monocalibre. Construidos para a Armada pola Sociedade Española de Construcción Naval (SECN) en Ferrol entre 1909 e 1921, os tres buques foron bautizados cos nomes de “España”, “Alfonso XIII” e “Jaime I”.

A súa historia nace trala destrución de parte da frota española na guerra hispano-estadounidense de 1898 e o posterior desmantelamento de outra parte da frota en 1900. Naquel momento a idea das autoridades era outorgar á Armada un novo plan de construción naval, que ía chegar en 1907 da man de Antonio Maura e o seu ministro de Marina, o almirante Ferrándiz.

O plan sería aprobado polo goberno a comezos do ano seguinte como ‘Ley de Marina del 7 de enero de 1908’, plan que dispoñía a construción dos tres acorazados nomeados anteriormente que serían a arma máis potente da frota.

Despois de que a primeira crise con Marrocos fortalecese os lazos de España con Gran Bretaña e con Francia, e de que o apoio público para o rearme aumentara posteriormente, o goberno español chegaría a un acordo con esos países para un plan de defensa mutua. A cambio do apoio británico e francés para a defensa de España, a frota española apoiaría á armada francesa en caso de guerra coa chamada Triple Alianza contra as frotas combinadas de Italia e Austria-Hungría no Mar Mediterráneo xa que a Royal Navy debería de centrarse no Mar do Norte contra a armada imperial de Alemaña, mentres que a frota francesa por si soa non podería conter á armada italiana e austrohúngara xuntas, e era necesario que Francia transportara por mar as súas tropas coloniais desde o norte de África ao continente europeo.

Polo tanto, unha frota española fortalecida redundaba en interese de Gran Bretaña e Francia, que en consecuencia proporcionaron asistencia técnica no desenvolvemento de buques de guerra modernos con contratos adxudicados a firma española Sociedade Española de Construcción Naval (SECN), formada polos constructores navais británicos Vickers, Armstrong Whitworth e John Brown & Company.

Os buques foron autorizados uns seis meses despois de que os británicos completaran o seu buque HMS Dreadnought, e despois de descartar os plans para construir acorazados de tipo pre-dreadnought, o comando naval rapidamente decidiu construir os seus propios acorazados.

Como xa dixemos, estos tres acorazados serían de tipo Dreadnought, monocalibre e dun desprazamento moi pequeno comparado con outros dreadnoughts. É máis, serían os acorazados dreadnoughts máis pequenos construidos no mundo.

Eran buques de cuberta corrida e mástiles en trípode. Só dispoñían de unha cheminea na parte central do barco, ponte de mando a proa e unha ponte auxiliar en popa. Construídos en Ferrol cun custe aproximado de 130 millóns de pesetas, o nome da clase sería España, polo primeiro acorazado da serie.

Comezouse coa construción do primeiro, o ‘España’, e 1909 e foi botado en 1912, sendo os padriños Alfonso XIII e Victoria Eugenia. Entrou en servizo en 1913 cunha dotación aproximada de 850 homes. Descoñecendo o porqué do motivo, resulta que dous destes mariñeiros estiveron presentes nunha voda celebradada na Laracha nos últimos días de 1913 ou nos primeiros de 1914. O conto é que a cousa non acabou moi ben entre eles:

Os xefes, oficiais e parte da dotación do acorazado 'España' nun dos  paus do buque (Imaxe publicada na revista Mundo Gráfico o 18 de xuño de 1913)

En Laracha se ha celebrado una boda de gran rumbo.

Uno de los actos verificados para festejarla, fué un baile, al que asistieron muchas personas.

Entre los concurrentes estaban dos marineros del acorazado “España”.

Por una cuestión baladí, agravada sin duda por el exceso del vino, riñeron estos dos marineros, y uno de ellos le asestó al otro una cuchillada en la espalda.

El estado del herido, es grave1. 

El Eco de Santiago, 14 de xaneiro de 1914

Ignoramos cal foi o futuro que lle deparou a eses dous mariñeiros, pero o que si sabemos é que o ‘España’, o buque ao cal pertencían ambos, en febreiro de 1915 cruzou o Atlántico para representar ao seu país natal nas cerimonias de apertura do Canal de Panamá (se sabedes de algún larachés que traballou nestas obras do Canal contactade con nós por favor). Dado que as principais armadas europeas estaban ocupadas coa Primeira Guerra Mundial, só España e Portugal enviaron barcos ás devanditas cerimonias, xunto coas frotas sudamericanas. 

Despois de que o seu buque xemelgo, o ‘Alfonso XIII’, (botado en 1913 coa Infanta Isabel de madriña) entrara en servizo a mediados de 1915, os dous acorazados zarparon cara Santander, onde o rei Alfonso XIII estaba a bordo do seu iate ‘Giralda’. Os buques participaron posteriormente en exercicios de adestramento fronte as costas de Galicia.

O terceiro e último da serie, o ‘Jaime I’, empezou a construirse en 1912 e sería botado en 1914, apadriñado polos infantes Carlos e Luisa. Non foi entregado ata 1921 por diferentes motivos: a Primeira Guerra Mundial e un intento de modificar as súas especificacións, aumentando a súa velocidade a 21 nós e o seu desprazamento ata 17.000 toneladas. Pero os problemas económicos de España imposibilitaron estas modificacións.

Os tres buques foron moi criticados pola súa escasa velocidade (estimouselles 19,5 nós) comparada coa clase 'Queen Elizabeth' británica, que chegou a alcanzar os 25 nós, e por ter bordas moi baixas, o que dificultaba o tiro con mar axitado (estaban equipados con oito canóns de 305 mm/50).

Os acorazados ‘España’, ‘Alfonso XIII’ e ‘Jaime I’ serviron na 1ª escuadra da Armada Española, que tradicionalmente recibía o nome de Escuadra de Instrucción. Todos participaron en combate durante a Guerra do Rif, onde o ‘España’ embarrancou no Cabo de Tres Forcas en agosto de 1923 resultando pérdida total, aínda que puideron recuperar a artillería “y otros pertrechos”. 

O acorazado 'España' en 1922, un ano antes do seu sinistro

Sobre a Guerra do Rif xa temos falado nestas Crónicas da Laracha, concretamente cando recuperamos unha entrevista que o xornalista de La Voz de Galicia Guillermo Pardo lle realizara nos anos 80 a Marcelino Esmorís Cambre, veciño de Cabovilaño que relataba con pelos e sinais algúns dos pasaxes da súa vida, dende a súa estadía en Cuba durante cinco anos ata a participación na devandita Guerra do Rif (podes ver a crónica de Marcelino aquí: https://cronicas-da-laracha.blogspot.com/2023/11/charla-con-marcelino-esmoris-nun-dia-do.html).

Rematamos con dous apuntamentos. O ‘Alfonso XIII’ foi renomeado ‘España’ en 1931 tras o exilio do rei Alfonso XIII, logo dos resultados das eleccións municipais do 12 de abril que deron a vitoria aos candidatos republicanos nas principais cidades.

Os dous duques supervivintes da serie da que estamos a falar participaron na Guerra Civil en bandos opostos e ambos resultaron destruídos no conflito. O ‘España’ (ex- ‘Alfonso XIII’) encontrábase en Ferrol fora de servizo no momento do golpe de Estado, quedando en mans dos rebeldes e uniuse ás escasas forzas navais golpistas do Cantábrico. Afundiu o 30 de abril de 1937 fronte a Santander tras impactar cunha mina. 

O ‘Jaime I’ sería destruido por unha explosión interna, que causou 300 mortos, en xuño de 1937 no porto de Cartaxena mentres servía no bando republicano. 

Precisamente en Cartaxena, nos últimos días da Guerra Civil, tamén ía ser afundido por unha das baterías de defensa costeira o ‘Castillo de Olite’, un cruceiro auxiliar usado como transporte de tropas franquistas. Con 1476 falecidos (datos actuais estiman a cifra por riba dos 2000 falecidos) é o naufraxio máis mortífero da historia de España. Perfecto Iglesias Canedo, cabo do 3º Batallón de Zamora nº 28 natural da parroquia de Soutullo, perdeu a súa vida alí.


FONTES:

Wikipedia: clase España (https://es.wikipedia.org/wiki/Clase_España)

________________________________

1 El Eco de Santiago, 14 de xaneiro de 1914, páx. 2.

mércores, 12 de agosto de 2026

AS FESTAS DA LARACHA DE 1958

 A vila da Laracha celebra nos vindeiros días, dende o 14 ata o 17 de agosto, as súas festas patronais. Por este motivo, como xa vén sendo habitual, nas Crónicas da Laracha desta semana aproveitamos a ocasión para elaborar un dos nosos pratos favoritos, unha receita cociñada cos ingredientes que máis gustan nesta bitácora: festa, tradición e historia.

Para buscar o ingrediente principal da receita desta semana, viaxamos na máquina do tempo ata o 15 de agosto do ano 1958, día no que o xornal El Ideal Gallego describía como ían ser as festas parroquiais de aquel ano.

No artigo aparecen unha vintena de negocias que existían naquela altura, ademáis de tres fotos da capital municipal da época da autoría de Juan Cancelo Sanjuán (1892-1988), o primeiro fotoxornalista galego que naquel tempo era, con Alberto Martí, un dos poucos fotógrafos que tiña autorización para retratar a Franco a menos de cinco metros de distancia. Ademais, polo que nos contou a súa neta Cristina, Cancelo foi o único que conversou en galego co ditador sen que ninguén o reprendese naqueles momentos tan difíciles para a nosa lingua.

Quedades xa co devandito artigo e coas fotos de Juan Cancelo.

Laracha y sus fiestas
Se celebran en honor a Nuestra Señora, Santísimo Sacramento, San Roque y Virgen Milagrosa
Comenzarán hoy para finalizar el próximo viernes
Habrá servicios especiales de trolebuses desde La Coruña 
LARACHA, la encantadora villa que es centro de la comarca de Bergantiños, comienza hoy sus tradicionales fiestas, de renombre en toda aquella espléndida zona.
Ya en otras ocasiones hemos hablado en EL IDEAL GALLEGO de este ayuntamiento, cuya capitalidad reúne una gran cantidad de encantos naturales, y en la que se producen todas las virtudes del alma gallega. Fuerza es decirlo, que en cuantas ocasiones se nos presentaron, tuvimos oportunidad de comprobar la hospitalidad y la buena acogida de los habitantes de Laracha. Así es como las fiestas que comienzan hoy reunen a miles de visitantes que comparten estas jornadas con las gentes de aquella localidad. 


Todos los años existe una gran preocupación por que las fiestas aumenten en categoría y en atracción para los de casa y para los de fuera. La magnífica avenida, en torno a la cual se levanta Laracha, vive unas jornadas de alegría, jovialidad y también de recogimiento religioso en las funciones sagradas que acompañan a los números profanos de las fiestas. Y para mayor comodidad de cuantos quieran ir a Laracha, nos anuncian que la Compañía de Trolebuses establece servicios especiales durante estos días.
Atentos a la invitación de los de Laracha y haciéndonos eco de sus deseos, podemos animar a cuantos quieran escucharnos, a visitar durante estos días la encantadora localidad, a sólo 20 kilómetros de La Coruña, y comunicada cada hora o cada media hora desde nuestra capital. Deseamos que todos sientan allí las mismas satisfacciones que nos embargan a nosotros. 
EL PROGRAMA DE LAS FIESTAS
Desde el día 15 al 17 de agosto, se celebrarán en esta villa las tradicionales fiestas en honor de Nuestra Señora la Virgen María, Santísimo Sacramento, San Roque y la Milagrosa, cuyos actos se ajustarán al siguiente programa:
Al amanecer de cada uno de los días 15, 16 y 17 se dispararán potentes bombas de palenque para anunciar la festividad del día.
A las nueve de la mañana, recorrido por las principales calles, de una selecta agrupación musical.
A la una de la tarde de los citados días, misa solemne con sermón a cargo de un elocuente orador sagrado. 

El día 16 a las doce de la mañana, salida de la iglesia parroquial de la tradicional procesión en honor del Glorioso San Roque hasta el Santuario de Cillobre en donde se celebrará la Santa Misa, y a las seis de la tarde, retorno de la procesión a la parroquial, disparándose en su recorrido gran profusión de fuegos de artificio, amenizando estos actos religiosos una sección de cornetas y tambores del Regimiento de Artillería de La Coruña. Durante los expresados días lucirá la villa una extraordinaria iluminación y a las siete de la tarde, dará principio una animada verbena en la que actuará la renombrada orquesta internacional “Los Satélites”, la que está triunfando clamorosamente en toda Galicia, actuando en la misma el mago de la simpatía y de la canción Abel González.
Para facilidad de los forasteros concurrentes a las fiestas, funcionarán servicios especiales de trolebuses de Laracha a Coruña y Laracha a Carballo.
¡Forasteros! A divertirse todos a Laracha, os invita la Comisión1.

Poñémoslle o ramo a esta crónica co cartel das festas deste 2026:


_______________

1 El Ideal Gallego, 15 de agosto de 1958, páx. 14.

xoves, 6 de agosto de 2026

O CORREO POSTAL DE SOUTULLO EN 1924

 Vivimos tempos do correo electrónico, de Whats Apps... pero nas Crónicas da Laracha desta semana falamos de cartas, das que se escribían de puño e letra e que, durante moitos anos, foron a única maneira de comunicarse na distancia.

A cabalo, en dilixencia, en tren, en bicicleta e agora en moto ou coche. Así chegaron as cartas aos seus destinatarios, ao largo da Historia, a través do correo.

O servizo oficial de Correos en España comezou a tomar forma no reinado de Carlos III, no século XVIII, cando se organizou a administración das estafetas e se elaborou un informe sobre a mellora das rutas postais que daría pé á edición do Itinerario real de las carreras de postas e dos primeiros mapas de postas.

As carreiras de postas partían de Madrid e estendíanse, de forma radial, por toda a xeografía estatal. Nestos traxectos, había establecementos con paradas cada 15 ou 20 quilómetros, onde se cambiaba a cabalería, tanto para o transporte do correo como de persoas.

A comezos do XIX, a mellora dos camiños impulsou que as cartas empezaran a viaxar en carruaxes que se chamaban “correos”.

Carruaxe destinada ao transporte de despachos e correo en 1840

Posteriormente, a chegada do ferrocarril supuxo a desaparición das dilixencias e o nacemento do tren correo, que incluía vagóns con unha administración ambulante e tamén con pasaxeiros1.

Ao largo do século XX, Correos sufriría moitas transformacións, a maioría chegadas da man dos importantes cambios tecnolóxicos que ían aconteciendo. En 1905 nacería o correo urxente e en 1911 o xiro postal; os envíos contra reembolso e os paquetes postais chegarían en 1916 e tres anos máis tarde, en 1919, crearíase o Servizo Aeropostal de España.

Foto antiga de carteiro rural

Mais, con todo, tiveron que pasar moitos anos para que a cidadanía que vivía lonxe das capitais municipais recibiran o correo con certa frecuencia. Exemplo disto é un artigo do ano 1924 no que un veciño de Soutullo expresaba as súas queixas sobre o mal funcionamento do correo daquel tempo. O artigo di así:

El servicio de Correos

Recibimos de Soutullo (Laracha) una bien razonada carta en que se reclama contra el mal servicio de Correos de aquella aldea.

“En la aldea en que vivo -dice nuestro comunicante- donde desde luego no hay un mal camino vecinal, sinó la típica “corredoira”, recibimos el correo solamente tres veces a la semana; nos lo trae, desde la cartería establecida en la capitalidad del municipio, una mujer que particularmente se ofrece a hacer este servicio por un ferrado de trigo o maíz al año y además diez céntimos por cada carta. Este ajuste es para los que tienen periódicos; los que no han de pagar por cada carta un real y, hasta dos reales, e ir a la cartería a recoger los certificados, pues estos rara vez los llevan a domicilio. Del giro postal tan imprescindible, no hay que hablar; para cinco pesetas que nos giren o tengamos que girar nosotros, hay que hacer un viajecito a la Coruña. 

A Xesta (Soutullo)

¿No es una vergüenza que a las puertas de la capital no se pueda disfrutar del servicio de correos? ¿Por qué no se establecen carteros-peatones en el número necesario para que el servicio sea regular y diario? ¿Es justo que después de no tener correo diario paguemos por las cartas tanto como cuesta el franquearlas y por los periódicos poco menos que el importe de la suscripción?”

Nos parece justa y atendible la petición copiada, y la trasladamos al celoso administrador de Correos de la provincia señor Lorenzo2.

O servizo de Correos aínda tardaría anos en atender demandas como as que solicitaba o veciño de Soutullo.

En 1946 creouse o Servizo Filatélico, en 1962 estableceríanse os primeiros buzóns domiciliarios, e en 1981 foron implantados o Código Postal e servizos como o Postal Exprés. As primeiras mulleres empezarían a acceder a postos de carteiras urbanas en 1979. Froito dos recentes avances tecnolóxicos co desenvolvemento da loxística, a informática e a chegada de Internet, Correos terminou de informatizar as súas oficinas postais en 1990, en 1993 abandonou o seu sistema de transporte por ferrocarril e en 1998 estreou a súa primeira páxina web oficial.

¿Canto tempo hai que non enviades unha carta?

__________________________________________

1 Sabela Corbelle (2025): A caballo: así se enviaba el correo siglos antes del email”, El Progreso de Lugo, 20 de febreiro.

2 El Orzán, 9 de maio de 1924, páx. 2.