venres, 13 de novembro de 2026

A PARROQUIA DE VILAÑO NO CATASTRO DO MARQUÉS DE ENSENADA DE 1752

Decretado o 10 de outubro de 1749 por Fernando VI a proposta do seu Ministro Zenón de Somodevila y Bengoechea, I Marqués de Ensenada (Hervías, Logroño, 1702-Medina del Campo, Valladolid, 1781), o chamado Catastro de Ensenada é un documento de carácter fiscal que se elaborou naquela altura para a implantación da Real Única Contribución co que se pretendía acabar cos privilexios fiscais dos que gozaran tradicionalmente certos sectores da sociedade, así como crear un aparato de recadación fiscal máis eficaz e equilibrado, no que os impostos foran proporcionais á riqueza de cada cidadán.

Trátase dun interrogatorio de corenta preguntas sobre as características económicas e xeográficas de todas as poboacións das vinte e dúas provincias do antigo Reino de Castela no cal se realizou, dende abril de 1750 ata o mesmo mes de 1756, nos 15.000 lugares cos que contaba Castela naquel entón unha minuciosa indagación a grande escala dos seus habitantes, bens, edificios, oficios, rentas… co obxectivo de obter os datos necesarios para modificar o sistema tributario vixente naquela época.

Con este interrogatorio o Marqués da Ensenada pretendía conseguir información sobre todos os medios de produción e dos ingresos de cada persoa, mais finalmente a iniciativa non chegou a bo porto e acabaría fracasando.

Como era de agardar, o importante papel da nobreza e do clero naqueles días, e o feito de ser un dos grupos máis perxudicados polo establecemento dun imposto único en función da renda, impediría, dada a súa postura de rexeitamento e oposición, que finalmente se levara a cabo a devandita Real Única Contribución.

Mais afortunadamente, podemos sacar algo moi positivo deste catastro, e é o feito de que gran parte da información recompilada chegou ata os nosos días a través dos arquivos históricos, que podemos consultar no Arquivo do Reino de Galicia ou no portal PARES (https://pares.cultura.gob.es/catastro/), e que nos resultan de grande utilidade para elaborar unha reconstrución de cómo sería a España do século XVIII, grazas ás máis de 350.000 imaxes sobre estos interrogatorios ás que podemos acceder.

É tamén de agredecer a transcrición do interrogatorio das parroquias que hoxe conforman o municipio da Laracha publicada pola Deputación da Coruña no ano 2017. Quitámonos o sombreiro co traballo de investigación e transcrición que realizou Marcos Emilio Casdelo Amado neste proxecto. Os nosos parabéns, Marcos!

Deseguido transcribimos o interrogatorio da parroquia de Vilaño.


Interrogatorio que han de satisfacer bajo juramento, las justicias y demás personas que harán comparecer los intendentes en cada pueblo.

Relación, que yo, Antonio López, mayordomo pedáneo de la feligresía de Santiago de Vilaño, una de las que privativamente se compone la Jurisdicción Real de Berdillo perteneciente a Su Majestad, doy de los vecinos de que se compone, sus clases y oficios, límites y demarcaciones, con distinción de las especies de tierra, sus cabidas y calidades, y de todo lo más que comprende al bando que se haya fijado a la puerta de la iglesia parroquial de ella para el establecimiento de la Real Única Contribución.

Igrexa parroquial de Santiago de Vilaño

1. Cómo se llama la población.

A la primera dijeron que dicha feligresía se llama Santiago de Vilaño.

2. Si es de realengo o de señorío, a quien pertenece, qué derechos percibe y cuánto produce.

Al segundo dijeron que es de realengo y sufragánea al corregimiento de la capital de la Coruña.

3. Qué territorio ocupa el término, cuánto de levante a poniente y del norte al sur, y cuánto de circunferencia, por horas, y leguas, qué linderos o confrontaciones; y que figura tiene, poniéndola al margen.

Demarcaciones de esta feligresía.

Ocupa el término de Levante a Poniente media legua, y de Norte a Sur otro tanto, y de circunferencia dos leguas, que para caminarlas se necesitan tres horas. Linda a Levante con la feligresía de Santa María de Torás, Poniente y Norte con la de San Román de Cabovilaño y por el Sur con la de San Salvador de Sofán, cuya demarcación:

Tiene principio en el arroyo de Vellamorta y sigue por el Monte de Picadiza al puerto Hacheiro, desde allí al marco de pizarra de San Adrián, desde este pasa por otro de pizarra que divide la feligresía de Berdillo hasta el puerto Loureiro, y continua dando vuelta por los Seixos Blancos del monte de Santa Cristina, en derechura a la piedra grande del Castro de Vilaño, desde allí al puerto de Yeguas y da vuelta por la parte del Norte hasta el arroyo da Vellamorta, primera demarcación, y su figura es la del margen.

Mapa de Vilaño que aparece no Catastro de Ensenada

4. Que especies de tierra se hallan en el término; si de regadío y de secano distinguiendo si son de hortaliza, sembradura, viñas, pastos, bosques, matorrales, montes, y demás que pudiere haber, explicando si hay algunas que produzcan más de una cosecha al año, las que fructificaren solo una y las que necesitan de un año de intermedio de descanso.

Contido na resposta n.º 5.

5. De cuántas calidades de tierra hay en cada una de las especies que hayan declarado, si de buena, mediana e inferior.

Especies de tierras sus cabidas y calidades.

Habrá en el término seis mil quinientos ferrados de tierras de sembradura de trigo, distribuidos en las especies siguientes:

- Tierra de sembradura. Mil y seiscientos ferrados, doscientos de primera calidad, setecientos de segunda, y setecientos de tercera.

- Tierra Linaz. Veinte y cuatro ferrados de primera calidad.

- Tierra de Hortaliza. Catorce ferrados: cuatro de primera calidad, seis de segunda, y cuatro de tercera.

- Prados de Regadío. Treinta ferrados: ocho de primera calidad, diez de segunda, y doce de la tercera.

- Prados de Secano. Cien ferrados: seis de primera calidad, treinta de segunda, y sesenta y cuatro de la tercera.

- Sotos. Cuatro ferrados: uno de primera calidad, uno de segunda, y dos de la tercera.

- Montes altos leñados. Trescientos ferrados: cincuenta de primera calidad, ciento y veinte y cinco de segunda, y otros tantos de tercera; que se cortan y siembran los de primera calidad, cada veinte años, los de segunda cada veinte y cuatro años, y los de tercera cada treinta años.

- Montes bajos cerrados de particulares. Dos mil ferrados: trescientos de primera calidad, cuatrocientos de segunda, y mil y trescientos de la tercera, que se rompen y siembran los de primera calidad cada veinte y un años, los de segunda cada veinte y cuatro, y los de tercera cada treinta años.

- Montes bajos abiertos y comunes cuanto al pasto. Dos mil cuatrocientos y doce ferrados: tres cientos de primera calidad, cuatrocientos de segunda, y mil setecientos y doce de la tercera, que se rompen y siembran los de primera calidad cada treinta años, los de segunda cada cuarenta, y los de tercera cada cuarenta y ocho, los cuales se distribuyen en esta forma:

Tres cientos ferrados: al sitio da Brageisa, de primera calidad, linda a Levante y Norte con la feligresía de Torás, Poniente con la de San Román de Cabovilaño, y por el Sur con el lugar de Vilaño, y su figura es la del margen.

Nueve cientos ferrados al sitio do Formigueiro, cuatrocientos de segunda calidad, y quinientos de la tercera. Linda a Levante con la feligresía de Soandres, Poniente con la de Verdillo, Norte con la de Torás y por el sur con la de Sofán, y su figura es la del margen.

Mil doscientos y doce ferrados al sitio de Pito, de tercera calidad, linda a Levante con los Castros de Vilaño, Poniente con Montes de Santa Cristina, Norte con la feligresía de Torás, y por Sur con la de Sofán, y su figura es la del margen.

Panorámica do Castro de Montes Claros, Vilaño (Puri Soto)

6. Si hay alguno plantío de árboles en las tierras que han declarado, como frutales, moreras, olivos, higueras, almendros, parras, algarrobos, etc.

Al sexto dijeron que los plantíos de árboles que hay en algunas de dichas quince feligresías son tales cuales, castaños, manzanos, perales, cerezos, ortigueiras, limoneros, naranjos, y otras especies que producen diversa fruta de hueso.

7. En cuáles de las tierras están plantados los árboles que declararen.

Al séptimo dijeron que dichos árboles se hallan generalmente plantados en tierras de hortaliza, de sembradura y prados, a limitación de los castaños que por lo común están en sotos y aun en los éxitos de los propios lugares y aldeas.

8. En que conformidad están hechos los plantíos, si extendidos en toda la tierra o a los márgenes, en una, dos, tres hileras, o en la forma que estuvieran.

A la octava dijeron que los referidos árboles se hallan confusamente dispuestos sin orden, método, ni regla, ya en las márgenes de los territorios, ya dispersos en su extensión.

9. De qué medidas de tierra se usa en aquel pueblo: de cuántos pasos o varas castellanas en cuadro se compone, qué cantidad de cada especie de granos de los que se cogen en el término se siembran en cada una.

A la novena dijeron que la medida usual que más comúnmente se observa en esta jurisdicción real y sus quince feligresías, es de un ferrado de trigo, que cuatro hacen la fanega, y uno, veinte cuartillos; cuyo ferrado consta de treinta varas castellanas en cuadro; y en la tierra que ocupa una sembradura de trigo, se derrama otro y un cuarto de centeno, la sexta parte de uno de maíz, la quinta de otro de mijo menudo, tres de linaza, y de cebada medio colmado, que son las semillas que ordinariamente se siembran en el término de dichas feligresías.

10. Que número de medidas de tierra habrá en el término, distinguiendo las de cada especie y calidad, por ejemplo, tantas fanegas, o del nombre, que tuviese la medida de tierra de sembradura de la mejor calidad, tantas de mediana bondad y tantas de inferior; y lo propio en las demás especies que hubieren declarado.

Contido na resposta n.º 5.

11. Qué especies de frutos se cogen en el término.

Los que más produce el término de Vilaño son trigo, centeno, maíz, cebada, mijo menudo, habas, legumbres, castañas y lino.

12. Qué cantidad de frutos de cada género, unos años con otros, produce, con una ordinaria cultura, una medida de tierra de cada especie y calidad de las que hubiere en el término, sin comprender el producto de los árboles que hubiese.

En la feligresía de Santiago de Vilaño, una medida de tierra laborable de primera calidad producirá alternativamente un año con otro, siete ferrados de trigo y seis de maíz; de segunda, cinco de trigo y cinco de maíz; y de la tercera cuatro ferrados de trigo y tres de maíz.

- Otra de Tierra Linaz de una sola calidad producirá anualmente nueve haces de lino en rama verde y tres ferrados de linaza.

- Otra de Hortaliza de primera calidad produce al año treinta y tres reales; de segunda veinte y dos; y de la tercera quince.

- Otra de Prado de regadío de primera calidad, produce treinta reales, de segunda veinte y dos, y de la tercera, quince.

- Otra de Prado secano, de primera calidad, produce también al año doce reales, de segunda ocho, y de la tercera seis.

- Otra de Montes altos leñados, de primera calidad cada veinte años en que se cortan y se siembran producirá cinco ferrados de trigo y seis carros de leña; de segunda, cada veinte y cuatro años, cuatro ferrados de trigo y cuatro carros de leña; y de la tercera, cada treinta años, tres ferrados de trigo y dos carros de leña.

- Otra de Montes bajos murados, de primera calidad cada veinte y un años en que se rompen y siembran producirá cinco ferrados de trigo y seis carros de toxo; de segunda, cada veinte y cuatro años, cuatro ferrados de trigo y seis carros de toxo; y de la tercera, cada treinta años, tres ferrados de trigo y seis carros de toxo.

- Otra de montes bajos abiertos y comunes cuanto al aprovechamiento del pasto, de primera calidad cada treinta años en que igualmente se rompen y siembran, producirá cinco ferrados de trigo; de segunda cada cuarenta años, cuatro ferrados también de trigo; y de la tercera cada cuarenta y ocho años, cuatro de la misma especie.

13. Qué producto se regula darán por medida de tierra los árboles que hubiere, según la forma en que estuviese hecho el plantío, cada uno en su especie.

Al trece dijeron que hay castaños, manzanos, cerezos, higueras, limoneros, naranjos y otras especies que producen diversa fruta de hueso, respecto de hallarse plantados, como llevan dicho y declarado, en las tierras de hortaliza de sembradura y prados, y atendido el agravio no le regulan como parece justo, utilidad alguna distinta y separada, antes bien, la consideran mixta y refundida en el producto principal de la propia tierra.

Y en esta de Santiago de Vilaño, una medida de soto de primera calidad producirá al año tres ferrados de castañas; de la segunda, dos; y de la tercera uno. Y generalmente una medida de dehesa de robles o pinar de primera calidad, producirá cada ocho años, cuatro carros de leña; de segunda, cada doce, tres carros; y de la tercera, cada diez y seis, dos carros también de leña.

14. Que valor tienen ordinariamente un año con otro los frutos que producen las tierras del término, cada calidad de ellos.

A la catorce dijeron que en el término de esta Jurisdicción de Bergantiños y expresadas feligresías, el precio a que comúnmente un año con otro se vende cada ferrado de trigo, es a seis reales, el de maíz y cebada a cuatro, el de centeno a tres, el de mijo menudo a dos y medio, el de habas a seis, el de castañas verdes a dos, el de avenas a uno y medio, el de lino a once, el carro de leña de toxo a seis reales; el de estos en rama a dos; y el de leña de roble y linaza a cuatro.

Y por lo que conduce para la estimación de foros y otros derechos, regulan un carnero en diez reales; un cordero en cuatro; un cabrito en tres; una marrana en ocho; una gallina en dos y medio; un pollo en diez y seis maravedíes. Una libra de cera en siete reales; un cuartillo de miel, en uno; la libra de manteca en dos y medio; la libra de cierzos de lino, a cuatro y medio; el haz de lino en rama verde a nueve; el carro de paja de trigo o cebada quince reales; y un haz regular de ella en tres reales.

15. Qué derechos se hallan impuestos sobre las tierras del término, como diezmo, primicia, tercio-diezmo u otros; y a quién pertenecen.

Contido na resposta n.º 16.

16. A qué cantidad de frutos suelen montar los referidos derechos de cada especie o a que precio suelen arrendarse un año con otro.

Al quince y dieciséis dijeron que los derechos impuestos sobre las tierras de cada respectiva feligresía como son Diezmos y lo que se paga por razón de Voto a la dignidad del Arcediano de Nendos, inclusa en la santa Iglesia del Señor Santiago, en este término son:

Diezmos.

Percíbese de los frutos expresados (a excepción de las habas, legumbres y castañas) como también del lino, corderos y cabritos cuyo valor, por no poder fijarse en cada ramo, lo regulan en tres mil y tres cientos reales al año. Y es declaración que el convento de San Agustín de la villa de Cayón percibe la mitad, y la otra el cura párroco, a excepción de los lugares dos Ferreiros, do Seixo, el da Fraga, el de Samil, Vista Alegre, Boade y da Lamela, que estos se distribuyen por cuartas partes entre dicho convento de Cayón, la señora Marquesa de Parga, don Cayetano de Herce, vecino de la ciudad de la Coruña, y el cura párroco, cuyas cuatro partes estiman en ocho cientos reales, las dos primeras en dos mil quinientos reales. Los tres mil y tres cientos del todo se distribuyen de esta manera:

- A dicho Convento de San Agustín por la mitad y enunciada cuarte parte, mil cuatrocientos y cincuenta reales.

- A la señora Marquesa de Parga, por su citada cuarte parte, doscientos reales.

- A don Cayetano de Herce, vecino de la Coruña, por la cuya otros doscientos reales.

- Y al cura párroco por su mitad y cuarte parte, mil cuatrocientos y cincuenta reales.

Percibe dicho párroco un diezmero mayor personal por razón de excusado, que regulan en cien reales al año. También percibe de cada vecino casado o viuda, medio ferrado de trigo por razón de Oblata, que importará al año treinta y dos ferrados.

Votos.

Percibe la dignidad del Arcediano de Nendos de la Santa Iglesia de Santiago, medio ferrado de centeno de cada vecino que tiene labranza, y de los pobres un cuarto ferrado que importará treinta ferrados al año.

17. Si hay algunas minas, salina, molinos harineros u de papel, batanes u otros artefactos en el término, distinguiendo de qué metales y de qué uso, explicando sus dueños y lo que se regula produce cada uno de utilidad al año.

Panorámica actual do muíño do Formigueiro (patrimoniogalego.net)

Al diez y siete dijeron que hay diecisiete molinos harineros, dos batanes y dos hornos de teja, que son:

Molinos Harineros.

- Uno de una rueda situado en el río das Penouqueiras, muele todo el año y producirá doscientos catorce reales y veinte y cuatro maravedíes, pertenece a don Bernardino Boutureira.

- Otro de una rueda de don Francisco San Cristóbal propio al mismo sitio, muele todo el año y su producto, ídem.

- Otro en dicho sitio de don Joseph Rodríguez Añón, de una rueda, muele todo el año y su producto, ídem.

- Otro de Joseph Gómez y Dominga Suárez de por mitad, en el arroyo de Marfulo, de una rueda, muele todo el año y su producto doscientos catorce reales y veinte y cuatro marvedíes.

- Otro de don Manuel Quiroga y Aldao en el arroyo do Formigueiro, muele la mitad del año, es de una rueda y su producto ciento y siete reales y doce maravedíes.

- Otro de Matheo Ramiro en el arroyo dos Meáns, es de una rueda, muele todo el año y su producto doscientos catorce reales y veinte cuatro maravedíes.

- Otro de Domingo da Viña en el arroyo de Archeyro, de una rueda, muele todo el año y producto ídem.

- Otro de don Antonio García, vecino de Cayón, muele todo el año en el Arroyo de Marfulo, de una rueda y su producto ídem.

- Otro de Pablo Brandón en el arroyo de Archeyro, muele la mitad del año de una rueda y su producto ciento y siete reales y doce maravedíes.

- Otro de don Cayetano de Herze, vecino de la Coruña, en el arroyo da Fraga, es de una rueda, muele todo el año y su producto doscientos catorce reales y veinte y cuatro maravedíes.

- Otro de don Francisco de Marta, vecino de la feligresía de Sofán, en el arroyo de Archeyro, es de una rueda, muele seis meses del año y su producto ciento y siete reales y doce maravedíes.

- Otro de Pedro de Lista en el arroyo de Formigueiro, de una rueda, muele seis meses del año y su producto, ídem.

- Otro de Silvestre Fernández en el arroyo das fervenzas, de una rueda, muele seis meses del año y su producto ídem.

- Otro de don Cayetano de Herce en el arroyo de Vista Alegre, de una rueda, muele todo el año y producto doscientos catorce reales y veinte y cuatro maravedíes.

- Otro de dos ruedas de Joseph da Vila en el arroyo de Gabenlle, muele todo el año y el producto de cada rueda doscientos catorce reales y veinte y cuatro maravedíes. Es de Blas de Valdomir su yerno.

- Otro de Dominga Sánchez da Vila, de una rueda por terceras partes en el arroyo do Formigueiro, muele todo el año, su producto doscientos catorce reales y veinte y cuatro maravedíes de vellón.

- Otro arruinado de don Manuel Aldao, vecino de Mens, de una rueda en el arroyo das Penouqueiras y no se le regula utilidad.

Batanes.

- Uno de dos ruedas en el arroyo das Penouqueiras, trabaja seis meses del año y su producto en cada una, mil reales, pertenece a don Francisco San Cristóbal.

- Otro al mismo sitio, arruinado, que pertenece al señor dicho y no le regulan utilidad.

Hornos de cocer Teja: Dos al sitio da Telleira, de don Manuel de Aldao, vecino de Mens, y le productan de utilidad cada uno ciento treinta y cinco reales al año.

18. Si hay algún esquilmo en el término, a quien pertenece, qué número de ganado viene al esquileo a él y que utilidad se regula da a su dueño cada año.

A la dieciocho dijeron que en las mencionadas feligresías no hay esquileo alguno ni ganado que venga a él.

19. Si hay colmenas en el término, cuántas y a quién pertenecen.

Al diez y nueve dijeron que el número de colmenas que hay en término son setenta y ocho, y pertenecen a don Francisco San Cristóbal, siete. A Dominga Suárez, siete. A Andrés Tendeiro, ocho. A Joseph Vila, once. A Dominga da Viña, once. A Dominga Sánchez, dos. A Domingo do Mato, dos. A Silvestre Rodríguez, cuatro. A Pedro de Esmorís, dos. A Fabián do Mato, una. A Pascual Rodríguez, cuatro. A Juan de Lista, dos. A Manuel Cristóbal, tres. A Alonso do Monte, cuatro. A Jacobo Ramilo, seis. A Cándido Areosa, seis. A Salvador Cambón, once. A Benito do Xesto, seis. A Marcos Malbo, una. A Felipe Cambón, una. A Francisco de Andrade, una. A Matheo Ramilo, dos. A Domingo da Rama, tres. Y a Miguel Estevez, una.

20. De qué especies de ganado hay en el pueblo y término, excluyendo las mulas de coche y caballos de regalo; y si algún vecino tiene cabaña o yeguada que pasta fuera del término, donde y de qué número de cabezas, explicando el nombre del dueño.

Al veinte dijeron que las especies de ganados que hay en el término son bueyes, vacas, novillos, novillas, carneros, ovejas y corderos, cabras, machos de cabrío, y cabritos lechones, lechonas grandes, y pequeños, mulas, machos, yeguas, potras y potrancas.

21. De qué número de vecinos se compone la población y cuántos en casas de campo o alquerías.

A la vigésima prima dijeron que el número de vecinos de que se compone, además de los tratados después en sus oficios, son:

Hijos Dalgo.

Dª Teresa Caamaño, viuda.

Don Manuel de Aldao.

Don Joseph Rodríguez Añón.

Viudas.

Silvestra da Naya. Dominga Sánchez Suárez. Josefa Varcia. Andrea Verdía. Pascual Rodríguez. María Fernández. Dominga Sánchez. Manuela de Ameneiro. Dominga Varela. María Gómez. María Teodora. María Sánchez. Ursula Vázquez. Isabel Rodríguez.

Solteras.

Jacinta Álvarez. María Verdía. María Fariña. Antonia Varela. Eugenia Gómez.

22. Cuántas casas habrá en el pueblo, qué número de inhabitables, cuántas arruinadas; y si es de señorío, explicar si tienen cada una alguna carga que pague al dueño por el establecimiento del suelo y cuánto.

Al veinte y dos dijeron que el número de casas habitables y arruinadas que existen en el término son cincuenta y ocho habitables y una arruinada.

23. Qué propios tiene el común y a que asciende su producto al año, de que se deberá pedir justificación.

Al veinte y tres dijeron que el común de dicha feligresía no goza propios ni emolumentos algunos de esta calidad.

24. Si el común disfruta algún arbitrio, sisa u otra cosa, de que se deberá pedir la concesión, quedándose con copia que acompañe estas diligencias; qué cantidad produce cada uno al año, a que fin se concedió, sobre que especies para conocer si es temporal o perpetuo y si su producto cubre o excede de su aplicación.

Al veinte y cuatro dijeron que tampoco disfrutan algún arbitrio, sisas municipales ni otra cosa de las que indica el capítulo.

25. Que gastos debe satisfacer el común, como salario de Justicia y regidores, fiestas de Corpus u otras; empedrado, fuentes, sirvientes, etc., de que deberá pedir individual razón.

Al veinte y cinco dijeron que no tienen que satisfacer gastos ni otras obligaciones de las que incluye el capítulo

26. Que cargos de Justicia tiene el común, como censos, que responda u otros, su importe, por qué motivo y a quien, de que se deberá pedir puntual noticia.

Al veinte y seis dijeron que no tienen de las que incluye el capítulo.

27. Si está cargado de servicio ordinario y extraordinario u otros, de que igualmente se debe pedir individual razón.

Al veinte y siete dijeron que las cantidades con que los vecinos contribuyen a Su Majestad por razón de Servicio Ordinario y extraordinario, son lo siguiente:

Paga esta feligresía a Su Majestad cuatrocientos diez y seis reales y veinte y seis maravedíes al año.

28. Si hay algún empleo, alcabala u otras rentas enajenadas, a quién, si fue por servicio pecuniario u otro motivo, de cuánto fue y lo que produce cada uno al año, de que se deberán pedir los títulos y quedarse con copia.

Al veinte y ocho dijeron no saben.

29. Cuántas tabernas, mesones, tiendas, panaderías, carnicerías, puentes, barcas sobre ríos, mercados, ferias, etc. hay en la población.

Al veinte y nueve dijeron que lo que hay en el término es un abastecedor de vino de dos tabernas, dicho Luis Domingo Pombo, como tal abastecedor y tabernero lucra al año tres ciento y sesenta reales.

30. Si hay hospitales, de qué calidad, qué renta tienen y de qué se mantienen.

Al treinta dijeron que no hay hospitales algunos en el distrito de dicha feligresía.

31. Si hay algún cambista, mercader de por mayor o quien beneficie su caudal por mano de corredor u otra persona, con lucro e interés; y qué utilidad se considera le puede resultar a cada uno al año.

Al treinta y uno dijeron que tampoco hay cambistas ni utilidades algunas de las que conviene la pregunta.

32. Si en el pueblo hay algún tendero de paños, ropas de oro, plata y seda, lienzos, especería u otras mercadorías, médicos, cirujanos, boticarios, escribanos, arrieros, etc. y qué ganancia se regula puede tener cada uno al año.

Al treinta y dos dijeron que en el término hay un arriero de vino, Pedro de Lista, lucra al año dos mil ocho cientos y ochenta reales, y un arriero de harina y estanquillero, Juan Antonio de Lista, lucra al año mil ocho cientos setenta y dos reales, y como estanquillero ciento y sesenta reales.

33. Qué ocupaciones de artes mecánicos hay en el pueblo, con distinción, como albañiles, canteros, albéitares, herreros, sogueros, zapateros, sastres, pelaires, tejedores, sombrereros, manguiteros y guanteros, etc.; explicando en cada oficio de los que hubiere, el número que haya de maestros oficiales y aprendices, y qué utilidad le puede resultar, trabajando meramente de su oficio, al día cada uno.

A la treinta y tres dijeron que en el término hay:

- Zapateros que ganan al día tres reales y medio: Francisco Mallo, Silvestre do Mato (trabaja cuatro meses del año), Jacobo Ramilo, Manuel de San Cristóbal (y como curtidor lucra al año quinientos noventa y cuatro reales), Domingo Freire el menor (y como curtidor gana al año quinientos noventa y cuatro reales), Domingo Freire el mayor.

- Sastres que ganan al día tres reales: Pascual da Cruz, Luis Domingo Pombo.

- Tejedores que ganan al día un real y un cuartillo: Domingo Paz.

- Carpinteros que ganan al día tres reales: Pablo Cotelo, Manuel de San Cristóbal (y como fabricante de teja gana al año cuarenta y cinco reales), Juan Negraia (y como tabernero lucra al año cien reales).

34. Si hay entre los artistas alguno, que teniendo caudal, haga prevención de materiales correspondientes a su propio oficio o a otros, para vender a los demás, o hiciere algún otro comercio, o entrase en arrendamientos; explicar quienes, y la utilidad que consideren le puede quedar al año a cada uno de los que hubiese.

Al treinta y cuatro dijeron no saben que haya artistas algunos que hagan las prevenciones que expresa el capítulo, ni más de los que igualmente comprende.

35. Qué número de jornaleros habrá en el pueblo y a cómo se paga el jornal diario a cada uno.

A la anterior dijeron que lo que hay en el término son sesenta vecinos labradores que son:

Pedro Boutureira. Joseph Gómez. Juan García. Juan Fernández. Antonio Patiño. Pascual López. Eugenio Verdía. Fabián de Mato. Felipe Cambón. Matheo Ramilo Zapatero. Benito do Xesto. Alberto da Cruz. Jacobo Mariño. Ignacio Rodríguez. Andrés Teixoeira. Domingo da Viña. Silvestre de Mariño. Domingo de Marta.

Antonio de Riotorto, y como fabricante de teja lucra al año cuarenta y cinco reales.

Pascual do Lago, y como fabricante de teja gana al año cuarenta y cinco reales.

Antonio Freire, y como fabricante de teja al año gana cuarenta y cinco reales.

Antonio Varela, y como fabricante de teja gana al año cuarenta y cinco reales.

Juan Álvarez, y como fabricante de teja gana al año cuarenta y cinco reales.

Pascual da Cruz, como fabricante de teja gana al año cuarenta y cinco reales, y es sastre.

Traballando nunha telleira en 1930 (José Suárez)

Silvestre Esmorís. Francisco de Andrade. Blas de Baldomir. Carlos Cambón. Domingo de Corral. Francisco Fernández. Pedro de San Cristóbal. Juan de Riotorto. Jacobo Nobais. Jacobo Cotelo. Domingo da Piña. Silvestre Fernández. Domingo Antonio Canedo. Fernando de Castro. Salvador Cambón. Joseph Cotelo. Joseph da Piña. Juan López. Juan Loureiro. Casimiro Cotelo. Pedro Corral. Juan Antonio de Lista. Juan Ramos. Pablo Brandón. Miguel Estévez. Domingo de Mato. Antonio Varela. Domingo Teixoeira. Candido de Areosa. Lucas Fernández. Marcos Mallo. Alonso do Monte. Antonio López. Joseph da Vila. Agustín Suárez. Ventura de Novais, miliciano.

36. Cuantos pobres de solemnidad habrá en la población.

Al treinta y seis dijeron que hay pobres de solemnidad, Pascual Freire.

37. Si hay algunos individuos que tengan embarcaciones, que naveguen en la mar o ríos, su porte, o para pescar; cuántas, a quien pertenecen y que utilidad se considera de cada una a su dueño al año.

Al treinta y siete dijeron que no hay barco alguno en el término.

38. Cuántos clérigos hay en el pueblo.

Al treinta y ocho dijeron que el número de eclesiásticos que hay es don Francisco de San Cristoval.

39. Si hay algunos conventos, de qué religiones y sexo, y qué número de cada uno.

Al treinta y nueve dijeron que no hay conventos algunos de uno ni de otro sexo.

40. Si el rey tiene en el término o pueblo alguna finca o renta, que no corresponda a las generales ni a las provinciales, que deben extinguirse; cuáles son, cómo se administran y cuánto producen.

Al cuarenta y último también dijeron que en el término además de las Rentas Provinciales con que contribuyen a Su Majestad, tiene una dehesa real al sitio de Quintáns, hace ocho ferrados en sembradura de primera calidad y su figura es la del margen.

Panorámica actual do lugar de Quintáns

Cuya Relación juro a Dios, y a esta cruz + haberla hecho bien y fielmente, sin dolo, fraude, ni engaño según mi juicio, habiéndome para ello informado muy individualmente con asistencia del perito nombrado y de otras personas prácticas e inteligente, tanto en las Especies de Tierra, sus cabidas y calidades, como de las utilidades, derechos, industrias y oficios que se pudieron averiguar en el término de dicha feligresía, teniendo en consideración los capítulos del interrogatorio y reglas de que me ha instruido el señor Subdelegado don Juan Francisco Pasarín y Llamas. Y por no saber firmar lo hace a mi ruego don Martín González, residente en la feligresía de San Martín de Razo.

Estando en ella a once de octubre de mil setecientos cincuenta y dos, a ruego del sobredicho Martín González Pardo.

venres, 6 de novembro de 2026

O SERRADOIRO DO CAMPO DA RAN (3ª parte e fin)

 Cambón realiza o enganche da corrente eléctrica no serradoiro en 1962, nunha época na que a sangría da emigración non deixaba de producirse. Dada a debilidade económica que se vivía naquel momento, moitos dos seus amigos e familiares víanse na obriga de marchar a países como Venezuela ou Suíza, pero el tivo a sorte de non ter que facer a maleta porque os negocios lle ían bastante ben. Á parte da fábrica de madeira, da cal aínda queda xente na contorna que recorda como cada día soaba a sirena ás 12:00 h, Cambón tamén tiña unha granxa de porcos da que tamén nos falou a súa filla Julia: “Papá dáballe a todo. Todo o mundo o coñecía polo alcume do Fabricante: o aserradero do Fabricante, a granxa do Fabricante... A granxa de cochos e o aserradero conviviron ao mesmo tempo e tamén tivemos vacas, pero non estaban nesa granxa. As vacas estaban ao lado da casa. Alí hai un alpendre que ten a placa alta. Pois na parte de abaixo había o sitio para ter gando. Co tempo, chegamos a ter catro vacas e uns cuxos”.

Imaxe dos anos 70 da vivenda e do alpendre da familia Cambón Suárez (Arquivo do Reino de Galicia)

Os tempos van avanzando e, aos poucos, a maquinaria tamén vai aparecendo polos montes. No caso do serradoiro de Cambón, o tractor do Estanqueiro de Larín foi o que máis traballou con el ao principio. Contratábao para que lle fose pola madeira ao monte e lla levase á fábrica. O Fabricante non ía tardar en adquirir o seu primeiro tractor e unha carroceta. A súa filla contounos que o tractor, un John Deere, “comprouno na feira de Paiosaco sobre o ano 1965 ou 1966. Se non recordo mal, nesa época tamén comprara unha motoserra Husqvarna grande porque, claro, había pinos que non os abrazabas. A partir de aí xa foi a transformación definitiva do manual ao industrial. E tamén comprara unha carroceta, un camión pequeno que tiña unha grúa para cargar a madeira. Os obreiros cortaban os pinos e despois cargábanos coa pluma na carroceta. O primeiro que andou con ela foi un operario que se chamaba Álvaro e despois estivo outro que se chamaba Cabezas, que era da parte de Golmar. Coa carroceta tamén andaron Francisco de Centulle, Jesús da Ferralleira e ultimamente andaba Ramón Barrós. Coa condenada da carroceta papá gastou moitos cartos porque, claro, andaba por malos camiños ou porque a cargaban de máis. Un día rompía un palier, outro día rompía un latiguillo... era un pozo sen fondo. Pero bueno, facer fixo moito traballo. Ía á Coruña ben cargada, ía a Buño, ía a Rus porque o barrote de tabla que acantilaban ía para alí, para aló de Carballo, que había unha fábrica que recollía o casqueiro na que creo que facían algo de moer. Papá con ese casqueiro e ese barrote pagaba a letra do tractor cada mes. El desde neno era un verdadeiro artista para buscarse a vida”.

A madeira que máis se traballaba no serradoiro do Campo da Ran era a de piñeiro, aínda que tamén serraron moito castiñeiro, carballo, abenerio e bidueiro, madeira doada de labrar que, segundo Julia Cambón, “disque ía destinada para fabricar paus das escobas. A tabla de castaño serrábase de 4 cms e o tablón de 7. Papá ía comprando porque ao mellor saíanlle dous ou tres castaños cada certo tempo. Non vaias a pensar que a xente vendía un castañal enteiro. Tamén serraban moito carballo en tablóns grandes que ían para as vías do tren. E o carballo tamén se vendía para leña. O que non se traballaba nada era o eucalipto. Eu non recordo a miña infancia con moito eucalipto nos montes. Se cadra había un aquí, outro alí, pero papá nunca traballou con esa madeira. Tamén recordo que había unha cuba con auga tratada na que botaban uns polvos para que as tablas non viraran negras. Mollábanas nesa cuba e despois poñíanas a secar nos castillos que ían facendo detrás da casa, onde está o transformador, e tamén na outra parte da carretera, entre o aserradero e a granxa dos cochos”.

Panorámica actual dos restos do serradoiro - á esquerda- e da granxa dos porcos, que podemos observar no centro da imaxe

Os principais clientes de Manuel ‘O Fabricante’’ eran Darío Bautista Romero, que tiña as súas instalacións no porto da Coruña; os irmáns Mosquera (Pedro, Jesús e Germán), que tiñan un almacén entre Santa Gema e Palavea, cerca do que hoxe é Alcampo; e Maderas Dans. Precisamente, nesta última empresa foi onde xurdiu o nome de Julia, como así nolo contou a propia filla do Fabricante: “Maderas Dans estaba na Coruña e alí, na oficina, traballaba Julio Dans, que durante bastante tempo foi o principal comprador de meu pai. Este home seica era moi boa persoa. Cando eu nacín, como eran tan bos amigos e polo aprecio que lle tiñan na casa, pois disque lles dixo papá:

- A nena vaise chamar Julia.

Así que xa ves, puxéronme Julia por ese señor e hoxe aínda sigo sendo ‘Julia da Fábrica’. Cando se bautizou a miña afillada tamén quixen que se chamase coma min, porque eu tiña dous nenos. Como quería que o meu nome perdurase, puxémoslle Julia, que vén sendo Julia Peña, a autora da novela La niña del relicario”.

Ás veces eran os tractores e a carroceta de Cambón os que transportaban a madeira ata os respectivos almacéns na Coruña dos seus principais clientes. Noutras ocasións eran os camións contratados por Dans, Bautista Romero ou os irmáns Mosquera os que ían ata o Campo da Ran cargar a madeira vendida previamente por Cambón. Habitualmente, eses camións viñan de transportar froitas e outras mercancías desde Valencia, Barcelona ou Bilbao e facían a viaxe de retorno cargados con táboa e tablón do Fabricante que levaba por destino diferentes puntos de España. Vivimos no epicentro daqueles grandes acontecementos e non sabemos a importancia que tivo no pasado. Desde o centro da Laracha, O Campo da Ran e Erboedo convertíanse no centro do universo madeireiro estatal!

Imaxe dos anos 70 do serradoiro do Campo da Ran (Arquivo do Reino de Galicia)

Ao igual que o seu proxenitor, Julia facía un pouco de todo. Axudaba na casa e botaba unha man cos recados do serradoiro, indo ás viaxes á Coruña. Na cidade ía ao banco, ía levar as serras que rompían para soldalas e tamén facía de taxista de seu pai porque el non conducía. Ía con el onde vendía a madeira, cobrar ou falar cos compradores. “Eu quitei o carné de conducir en 1974 e despois era a que andaba de viaxe para a fábrica. Pódese dicir que, dalgún xeito, tamén traballei na empresa (risas). Eu quería serrar e quería saber comprar os pinos, bueno, colaboraba no que me tocaba ou no que unha muller podía facer naqueles tempos”.

Julia tamén traballaba na granxa dos cochos e atendía as vacas. De feito era ela a que coidaba os animais. Fíxoo ata 1983, que foi cando casou con Manuel Álvarez Canedo. Logo de pasar polo altar e ser nai de José Manuel e de David, os dous fillos que tivo o matrimonio, xa non tiña tempo para atender o gando. Por tal motivo, Manuel ‘O Fabricante’ pechou a granxa dos porcos e quedou soamente cunha vaca.

Nesa época era habitual ver os camións de Cerámica La Perfección, a telleira de Ferreira, polo Campo da Ran. Ían ao serradoiro cargar a casca da madeira que utilizaban para cocer no forno. Julia recorda que “un dos choferes dos camións de Ferreira era Pepe o Labrador, que tamén foi o chofer do meu marido o día que nos casamos. Para nós son da familia! O Labrador é unha eminencia porque coñece a todo o mundo”.

Naqueles anos 80 os operarios do serradoiro eran Claudio Mallo, que xa estivera con Manuel Cambón décadas atrás e, despois de botar uns anos en Suíza, volvera ser o seu empregado; José ‘O Zoqueiro’, que era de Cercido e serraba no banco con Claudio; Ramón Barrós, veciño de Santa Locaia (Loureda, Arteixo) que ultimamente andaba no monte coa carroceta xunto a Ramón Blanco, operario de Reirís, cerca do Igrexario de Erboedo. Eses catro foron os últimos obreiros que estiveron ata o peche definitivo da fábrica, un punto e final acontecido a principios dos anos 90. Uns días despois de levar o último pedido ao almacén dos irmáns Mosquera, Cambón díxolles aos seus empregados:

- Rapaces, ata aquí chegamos!

Manuel Cambón 'O Fabricante' (Cortesía da súa filla Julia Cambón Suárez)

Manuel ‘O Fabricante’ e a súa muller Celia continuaron vivindo na súa casa do Campo da Ran ata o último dos seus días. El faleceu en xaneiro de 1999 aos 78 anos de idade e ela en xaneiro de 2004, tamén aos 78 anos. “Cando morreu papá aínda quedaban unhas pilas grandes de castaño seco que xa tiñan anos, porque o castaño para traballalo ten que estar moi seco e alí, no Campo da Ran, secaba ao natural. Esa madeira botou alí bastante tempo, ata que a vendimos nós”, recordaba Julia Cambón. Así pois, a madeira do ‘Fabricante’ aínda tivo vida despois da súa morte, feito que contribuíu a eternizar o seu espírito que, despois de tantos anos do seu pasamento, aínda segue moi vivo en toda a bisbarra, abofé!

FIN