Un
dos empregados dos Wais era o carballés José Regueira
Gayoso,
que
casara
en Proame con Crescencia
Caamaño Rodríguez, filla
do fundador do serradoiro. Regueira
traballa
primeiramente con seu sogro no negocio
familiar e, despois, como empregado da razón social Viuda de Wais.
Ao tempo que a súa familia vai aumentando, primeiro
co nacemento en
1930
do primoxénito Manuel, e logo coa chegada de José e de Marisa,
o
noso protagonista
soña coa posibilidade de comprarlle aos Wais o
serradoiro que fundara seu sogro en 1918.
Logo
de estar certo tempo de aluguer, o
seu soño íase facer realidade
sobre
a segunda metade da década dos corenta ou
a primeira dos cincuenta,
nos
duros anos da posguerra, que foi cando lle comprou aos
Wais
o negocio.
Na
actualidade en
Lemaio aínda hai quen fala dos Wais pero, iso
si,
pronunciando Bais
ou Baes cun curioso seseo ao final.
Con
Regueira
Gayoso
á fronte,
a
súa pequena industria traballaba
principalmente madeiras para a construción, fabricándose
ademais
travesas para ferrocarril e
envases para
o peixe e a froita. O
serradoiro estaba situado na
parte baixa
dunha
finca alongada que
fai
algo de caída e
podíase
localizar
xusto en fronte do serradoiro do Mariñán, do que falaremos noutra ocasión. Na entrada, á beira da estrada,
había un alpendre que se utilizaba como almacén da fábrica.
 |
| Publicidade do serradoiro de José Regueira Gayoso na revista das Festas da Laracha do ano 1954 (Cortesía de Julia López Tuset) |
 |
| Fotografía do voo americano do ano 1956. A frecha superior sinala o serradoiro do Mariñán e ao carón das instalacións tamén se aprecia a casilla dos legoeiros de Proame. A frecha inferior indica o serradoiro de Regueira (https://mapas.xunta.gal) |
José
era diabético e gran fumador de farias. Primeiro amputáronlle o
dedo dunha man, logo perdeu un
anaco do corazón cando quedou sen
Crescencia (falecida en setembro de 1966) e finalmente perdeu unha
perna. Durante
todo este proceso o seu fillo maior, Manuel Regueira Caamaño,
logo
dun tempo estudando en Santiago de Compostela a carreira de Dereito,
íase
poñer á fronte do serradoiro, naquel
tempo coñecido como o serradoiro dos Regueira. Os
obreiros que
traballaban alí con
el
facíano
dende
os
tempos
de María Castaña. Un
deles era
Crespo
‘o
manco’,
que
na
época
do vapor traballaba de
fogueiro
atizando
na caldeira.
 |
| Imaxe dos anos 60 de José Regueira Gayoso (Cortesía de Marisa Lema) |
Manuel
tiña establecido o seu domicilio na rúa Cervantes de Carballo, onde
residía coa súa muller Olga Torres Facal e os catro fillos do
matrimonio, Olga María, Manuel, Cristina e Marisa. Dende que
lle
amputaran
a perna, tamén vivía con eles José Regueira Gayoso, que
precisamente
faleceu alí, na
rúa Cervantes, en
maio de 1973 aos
71 anos de idade.
As
desgracias
para a familia non ían quedar aí, xa que non
pasara nin un ano da morte de José, cando Manuel,
o primoxénito dos Regueira Caamaño, perda a vida a
causa dun infarto
con tan só 44 anos no
día da Revolución dos Claveis de Portugal, o
25 de abril de 1974.
 |
| Manuel Regueira Caamaño coa súa muller Olga Torres Facal no Café Dubra de Carballo (Cortesía de Marisa Lema) |
Ante
a dificultade de ter nicho en Lemaio, a familia comprara un panteón
no
cemiterio de
Carballo, lugar onde serían enterrados nun breve período de tempo
os
restos de
Crescencia,
de José
e do
seu fillo Manuel.
Tras
un tempo de certas incertezas a viúva de Manuel, Olga Torres, decide
alugarlle o serradoiro a seu cuñado Faustino
Lema
García,
o home de Marisa
Regueira
Caamaño.
Faustino
nacera
en 1932 en
Dombate
(Borneiro,
Cabana de Bergantiños)
e dende moi noviño fora adquirindo experiencia no sector. Con ese
espírito
madeireiro
xa traballara algo no monte antes de establecerse con
seu irmán Ricardo
no lugar do Salto (Vilela, Carballo), onde
lle alugan a viúva de Ferreiro o serradoiro no que gañara
a vida o difunto marido desta
muller.
Nunha
época na que centos de bergantiñáns facían a maleta da
emigración, os
inicios no serradoiro do Salto foron moi bos economicamente
para os dous irmáns de Dombate. Marisa Lema, filla de Faustino,
contounos que “nesa fábrica estiveron moi ben. Nos primeiros
tempos alí, compraran a madeira dun pinar moi grande en Xaviña
(Coristanco) que era propiedade dos Salesianos e fixeran unha boa
operación. Despois a xente dos arredores tamén lles vendían a
madeira a eles. Tiveron sorte e viviron bastante ben durante
aquela etapa en Vilela”.
 |
| Tractor cargado con grosas toradas na rúa Cervantes de Carballo. Faustino Lema é o primeiro pola dereita (Cortesía de Marisa Lema) |
Cando
chegaron a Vilela os dous irmáns aínda estaban solteiros. Ricardo,
que era
case dous anos
maior que Faustino, empeza a facerlle as beiras a Leonor ‘de
Feixe’, unha moza de Noicela (Carballo) coa que casaría ao pouco.
No
tempo de lecer Faustino frecuentaba os salóns de baile da bisbarra
bergantiñá. Nun deles, no salón do Regado (Cabovilaño), coñece a
Marisa,
a filla máis nova de José Regueira Gayoso e de Crescencia
Caamaño Rodríguez, nacida
en Proame en 1940.
Tras
certo tempo de noivado, Faustino e Marisa
danse o “si quero” na Coruña, na igrexa de San Pedro de Visma
que
rexentaba naquel momento Maximino
Gayoso Varela,
tío do pai da noiva do que xa falamos a semana pasada neste espazo.
Despois
de cinco ou seis anos traballando xuntos, e logo dos
seus respectivos casamentos, os irmáns van collendo os seus propios
camiños. Faustino ía seguir vencellado ao mundo da madeira e
traballa durante
un tempo con
Pepe Díaz Docampo no serradoiro que este industrial tiña en
Carballo e que era fillo
de
José
Díaz Díaz, o
mesmo
que tivera serradoiro en Lemaio
a principios do século XX. Naquela
altura Faustino tamén traballou para
a “Agrupación
de Propietarios de Montes Maderables”, “Agrufor,”
entidade
que
tiña
liña directa coa administración pública e que
estaba presidida polo
Conselleiro de Agricultura e Senador
Juan Antonio Graíño Amarelle. Nesta
agrupación
tamén estaba como
asociado o mellor amigo de Faustino:
Pepe Díaz Docampo. Marisa
Lema recorda que “en Agrufor meu pai estaba
moi ben;
ía ver e comprar a madeira dos pinares. Tiña que viaxar moito. Un
día estaba en Ortigueira, outro en Negreira, outro en Carballo...
para comprar madeira no monte”.
Logo da morte de seu cuñado Manuel Regueira Caamaño, Faustino deixa Agrufor
e, despois
do
oportuno acordo con Olga Torres, viúva
de Manuel, para
o alugamento do negocio,
faise cargo do serradoiro no que ía permanecer
ata a súa xubilación. “Meu pai aí -recorda
a súa filla Marisa-
tivera un tempo no
que lle foron bastante ben as cousas, vendendo
moita madeira para a construción, sobre todo para o encofrado das
obras. Nos primeiros anos, cando se fixo cargo da fábrica, vendía
moita tablilla na
Coruña que se destinaba a facer caixas de pescado. Tamén
houbo un tempo no que
facía culatas para armamento. Creo
recordar que isto
xurdira
pola amizade de
papá cos
Blanco Rajoy, aos que coñecera na
época na
que traballaba en
Agrufor e
lles comprara
madeira nos montes
que
tiñan
pola zona de
Berdoias (Vimianzo). Algún
dos
Blanco Rajoy
era militar e penso
que foi por
iso polo que fabricou
culatas
no
serradoiro”.
 |
| Á esquerda vemos un garda forestal e, despois, a Faustino Lema. O que está a cabalo do piñeiro é Bautista Rodríguez Regueira, curmán dos irmáns Regueira Caamaño (Cortesía de Marisa Lema) |
A
madeira chegaba
á fabrica de
Faustino procedente,
como
era obvio,
de onde se comprara
previamente,
que
tanto
podía ser na comarca de Bergantiños como en Arteixo ou
noutros puntos da Costa da Morte.
“Viña de onde cha venderan.
O que máis se traballaba era a de pino, aínda
que ultimamente tamén se traballaba a de eucalipto.
Xa che viñan os rollistas a traer toradas
á fábrica e
eran eles os que che establecían o prezo.
Cando
papá
deixou
de ir ao
monte a comprar pinos e cortalos, era
García Presedo o que nos traía as toradas ao serradoiro.
Ao
final, como lle pasou a moitas destas fábricas pequenas, a cousa
cambiou e
empezou ir a peor.
Nos
últimos tempos
vendiámoslle
a tabla á
FINSA
pero
o prezo poñíano eles. Antes
do da FINSA,
tamén
lle vendía moita
tabla a un
madeireiro que se chamaba José Lema García, que era coñecido por
’Lema de Carnota’ por
ser natural desta localidade. Este señor era
maior que meu pai. Curiosamente
os dous tiñan os mesmos
apelidos pero non había
ningún
parentesco
familiar entre
eles.
Iso si, de broma, tratábanse
de irmáns. ‘Lema
de Carnota’ era
un home moi
emprendedor e
de
gran sabedoría,
un
espello
no que mirarse e un verdadeiro
referente
que se manexaba
no sector coma
poucos. Tivemos
relación con el e
a súa familia
durante moitos anos. Pepe Lema, o fillo maior deste home, que eu
saiba aínda é o dono da gasolineira de Paiosaco. Outro dos fillos,
Emilio, é o propietario da gasolineira de Laxe. Este ‘Lema de
Carnota’ non nos compraba soamente tabla a nós,
senón
que tamén o facía a outros madeireiros
da zona.
E
así foi indo o conto, as cousas da feira andaban coas do mercado e o
negocio foi morrendo pouco a pouco. Teño
que dicir que no seu momento o serradoiro dera estabilidade económica
pero os últimos tempos foron algo catastróficos.
O da madeira está moi unido a min, abofé.
Aínda hoxe, cando
vexo un camión de toradas quédome mirando para el e, durante
uns segundos,
penso naqueles tempos que me tocou vivir”. Así
recordaba
Marisa Lema os
últimos tempos da fábrica da Gaiteira, que
é como
aínda lle segue chamando a veciñanza de máis idade de Proame a
este serradoiro.
Marisa
quixo
rematar este paseo pola súa
memoria
cun recordo especial
para todos
os empregados
de seu pai Faustino
Lema
García,
que
faleceu
en febreiro de 2023 aos 90 anos de idade, só
dous meses despois de quedar viúvo da súa dona, Marisa
Regueira Caamaño, finada con 82.
“Gustaríame
resaltar
que papá
tivo
sempre moi
bos
empregados
tanto
no serradoiro coma no monte. No
monte
cortou moita madeira cuns operarios
da parroquia de Verdillo, en
Carballo, que eran
grandes
profesionais
e excelentes persoas.
Estes homes preocupábanse pola empresa e incluso,
se sabían que había algún veciño que vendía pinos, pois
dicíanllo
a meu pai, que
estaba moi contento con eles. Vaia
dende aquí un recordo para todos eles, para
os da fábrica e os do monte,
e para as súas familias”.
 |
| Imaxe do ano 2002 na que vemos, na parte superior, a casa dos legoeiros de Proame. Abaixo, á esquerda, no medio da vexetación obsérvanse os restos dun edificio, que vén sendo o serradoiro que fundara en 1918 José Caamaño Pallas (https://mapas.xunta.gal) |
Nos
terreos da
Gaiteira
no que tantos anos estivera este serradoiro, primeiro con Caamaño,
despois coa familia Wais, logo cos
Regueira e finalmente con Faustino Lema, aínda
se conservan parte dos restos da
fábrica
que, efectivamente, sabemos que está aí pero que non se pode ver
porque está camuflada
entre a espesura da vexetación, un
manto verde que se converteu nun bo lugar para aniñaren os merlos e
outros paxariños que, quen sabe, se cadra cantan escoitando
os
ecos madeireiros do pasado.
 |
| Á esquerda, casa dos legoeiros de Proame e, en fronte, panorámica actual do serradoiro protagonista nesta crónica |
