Os irmáns caioneses Manuel e José Arijón Collazo foron os fundadores na segunda metade do século XIX dunha numerosa familia en Rosario, cidada da provincia de Santa Fe (Arxentina), que ía ter ramificacións noutras provincias arxentinas como Buenos Aires, Córdoba ou Entre Ríos.
Ambos os dous traballaron con tesón ata conseguir as metas que se propuxeran cando, de moi cativos, abandonaron o seu Caión natal. Exemplos de constancia e tenacidade, ademais de forxar grandes fortunas, aportaron xenerosamente a diferentes causas nobres e ao progreso de Rosario e de Santa Fe, onde a día de hoxe, a súa memoria segue estando moi viva con avenidas ou lugares que levan o seu nome.
Manuel e José eran fillos de José Rodríguez de Arijón, natural de Rebordelos (Carballo), e da caionesa Francisca Collazo Varela, parella que contraeu nupcias o 16 de xuño de 1824 en Caión e que, á parte dos nosos homenaxeados, tamén foron pais e de María, Francisco e Nicolás.
Descoñecendo o motivo e cal das xeracións o fixo, o certo é que houbo un momento da historia desta familia na que, algún ou algúns dos seus membros, arrombaron o patronímico Rodríguez para quedar só co apelido Arijón, que foi o que espallaron en Rosario os dous irmáns de Caión: Manuel foi pai de once fillos e José de dezasete.
A semana pasada comezamos esta serie falando de Manuel (tes a crónica aquí ao teu dispor: https://cronicas-da-laracha.blogspot.com/2026/09/os-caioneses-manuel-e-jose-arijon.html). Deseguido facemos o propio con seu irmán José, protagonista das Crónicas da Laracha desta semana.
JOSÉ ARIJÓN (1853-1923)
José Arijón nace en Caión o 18 de febreiro de 1853. Despois de traballar duro no mar durante os primeiros anos da súa vida, con tan só 12 anos trasládase a América para buscar a seu irmán Manuel, de quen a familia non tiña noticias dende había moito tempo. Instálase primeiro en Montevideo e posteriormente, sobre o ano 1866, na cidade arxentina de Rosario.
Nada máis encontrolo, empeza a traballar con Manuel e, andando no tempo, serían socios no negocio, que consistía principalmente na exportación de alfalfa. Naquela altura tamén montarían unha liña de tramway (tranvía tirado por cabalos) que trasladaba á xente durante a época estival dende o centro de Rosario ata o Barrio Saladillo.
En 1877 José sepárase de seu irmán Manuel e, cun capital de 6.000$, empezou a traballar pola conta propia na exportación de alfalfa a Brasil, Paraguai e Europa. Ademais, adquire sesenta e sete carros e cento oitenta bois para dedicarse tamén ao transporte de mercadorías do país. Sobre a ruptura da sociedade “en realidad, no se sabe a ciencia cierta cuales fueron los motivos que desencadenaron esta "separación". Contaban y cuentan aún en la actualidad sus descendientes (ya que esta información fue pasando de generación en generación) que, cuando la familia estaba reunida alrededor de la mesa, sus hijos mayores le preguntaban a don Manuel cuales fueron los motivos que desencadenaron este acontecimiento, éste respondía secamente... "de esto no se habla". Lo cierto es que José Arijón siguió trabajando por su cuenta y convirtiéndose, poco a poco también, en un acaudalado empresario1”.
José Arijón casa o 21 de setembro de 1880 con Amelia Carballo, moza dez anos máis nova que o caionés que era filla de Manuel Carballo, comerciante oriúndo de Vigo, e de Juana Urraco. José e Amelia ían ser pais dunha numerosa prole, traendo ao mundo a un total de dezasete fillos: José, Amelia, Felipe, Inés Sofía Antonia, Juan José, Antonio Francisco Eusebio, Alcira Abelarda, Arturo, Ricardo, María Celia, Herminia, Pedro Armando, Roberto María Cleofás, Edelmira Bernarda e á máis nova María Guillermina Segunda, nada en 1901 e falecida en 1981. O matrimonio perdeu a varios dos seus fillos de moi cativos a causa da polio, e tamén foron pais de dous neonatos mortos: Eduardo Manuel e José Paulos.
 |
| José e Amelia con once dos seus fillos (Facebook Barrio Saladillo) |
En 1882 o caionés compra unha gran extensión de terras na ribeira do río Paraná. Fálase dunha infinita parcela que medía 450 metros por un lado e unha legua e media polo outro (unha legua equivale a uns 4 quilómetros e medio). José instalaría alí o seu propio embarcadoiro, ao que denomina “Arijón”. O custo da compra fora de 18.000$ de ouro, prezo que se considerou naquela época como exorbitante. Algúns anos despois de construir o embarcadoiro e abrilo para o uso xeral da comunidade mercantil, vendeu unha parte por 10.000$ ouro, a que volvería a comprar en 1900 en 48.000$ ouro, mentres que outra fracción que vendera en 1887 por 21.000$ cromprouna de novo 16 anos máis tarde en 83.000$ ouro.
 |
| "Puerto y barraca de José Arijón, 1886. Puerto Norte. Aporte: José Luis Gauna en Fotografías y Estampas del Rosario Antiguo" (Facebook Barrio Saladillo) |
Nesa xogo de Monopoly o noso protagonista, que gozaba dun infalible olfacto para os negocios inmobiliarios, vende algunhas fraccións destas terras á Refinería Argentina de Azucar, que en 1889 empraza alí as súas instalacións nas que a principios do século XX traballarían máis de mil empregados. Andando no tempo, estas instalacións darían lugar ao que se transformou no barrio Refinería, actualmente barrio Islas Malvinas.
Arijón tamén vendeu algunhas fraccións a “Remonda, Monserrat y Cía.”, importante empresa que se dedicaba á importación masiva de artigos para a construción e o agro,e a “Adolfo Mantels y Cía.”, empresa importadora e comercializadora de maquinarias agrícolas.
 |
| Foto na que se fai referencia á "barraca Arijón" (Caras y Caretas, 1 de setembro de 1906) |
A comezos do século XX o emigrante de Caión aínda conservaba unha parte dos terreos que nesa altura -sen contar os edificios- estaba valorada en 400.000$ ouro. Posteriormente arrendaríallos a “Dreyfus y Cía.”, empresa exportadora de grans e oleaxinosas que, cunha larga traxectoria histórica no comercio agrícola arxentino, segue operativa na actualidade como Louis Dreyfus Company ou LDC.
Ademais, José Arijón posuía 1.100.000 varas cadradas de terreos na cidade e nos suburbios, e campos no quilómetro 36 do Ferrocarril Francés (4 quilómetros e medio cadrados) e outro campo de 9 quilómetros cadrados en Cayastá (departamento Garay, provincia Santa Fe).
O larachés traballou no mundo da exportación ata 1897 ata que, pouco a pouco, comezou a retirarse dos negocios. Se cadra a prematura morte da súa muller Amelia, falecida en outubro de 1902 con tan só 39 anos, tivo algo que ver no conto.
O noso homenaxeado ía casar en segundas nupcias con súa cuñada Manuela Isabel (1865-1935), con quen non tería descendencia.
Á parte da súa gran gran actividade comercial, da que se retirou en 1908, José Arijón tamén tivo unha enorme notoriedade na sociedade da época xa que foi concelleiro municipal de Rosario, membro da xunta do Banco Constructor Santafesino e presidente de varias sociedades españolas locais, entre elas o Centro Gallego.
Tamén foi presidente da Asociación Patriótica Española e conseguiu os fondos necesarios (3.650.000 pesetas) para doar, coa subscrición popular das asociacións de emigrantes na Arxentina e no Uruguai, un cruceiro acoirazado á armada española chamado “Río de la Plata” durante a guerra de España cos Estados Unidos.
 |
| Imaxe do "Río de la Plata" (Colección D. José Lledó Calabuig) |
En 1911, aquel cativo que abandonara Caión con tan só 12 anos, volve á súa querida vila natal acompañado da súa familia, unha visita que localizamos na edición do 23 de agosto dese ano do xornal El Eco de Galicia:
No anterior artigo faise mención de que o exitoso emigrante mercara terreos para ensanchar a ribeira do porto e que ademais "intenta mejorar y reparar la rampa y el sitio destinado a la colocación de los barquichuelos". Pois ben, sendo consciente de que tamén existían outras necesidades, José realizou importantes doazóns para que se construiran na vila edificacións que aínda están actualmente en pé. Esta noticia do xornal El Eco de Galicia do 19 de setembro de 1913 da fe da importante tarefa benfeitora do noso protagonista:
El campanario, la rampla y la fuente
En Cayón hai tres cosas nuevas construídas á expensas de un filántropo hijo de dicho pueblo que el año 1860 emigró a luengas tierras, teniendo once años de edad, haciéndose millonario.
La rampa fué construída en 1911, y el campanario, de que carecía la iglesia parroquial, y la fuente que tiene la forma del símbolo de la redención, al año actual.
En ambas épocas estuvo en Cayón el antiguo grumete pescador, hoy acaudalado capitalista José María Arijón, cuyo nombre oyen con veneración sus antiguos compañeros de mar y en general todo el vecindario.
Gracias, pues, á la munificiencia de D. José María Arijón, tienen los pescadores cayoneses una rampa donde guarecer sus embarcaciones en los días de temporal, una fuente pública, evitándose las mujeres de ir á un monte próximo por el agua para los usos domésticos, y la iglesia parroquial luce un esbelto campanario.2
En primeiro plano, o campanario da igrexa de Santa María do Socorro
Con referencia a rampla financiada por José Arijón, o historiador local Marcos E. Amado aclarounos que non se trata da que vemos actualmente no porto, xa que esa foi feita nos anos 50. “A outra supoño que era unha pequena rampla que ía recta, como se saíras do bar Zarra, pero cara a fóra. Non era como a que hai agora, que vai como paralela ao porto. Esa era como se estivera en fronte, cara o Zarra. Era unha rampla máis pequena, pero máis pronunciada e supoño que sería esa que se ve en perpendicular na foto que che envío”.
 |
| Foto que nos enviou Marcos E. Amado na que se ve en perpendicular a rampla antiga |
E sobre a fonte doada por José Arijón temos certas dúbidas de cal era a localización na que se construiu. Unha das probabilidades indícanos que puido estar pola zona do barrio de San Roque, na actual rúa Médico Luis Varela Curbera, xa que nos dixeron que alí houbo unha fonte antiga. Outra das posibilidades, que é pola que nós apostamos, indica que era a que estaba na Praza Eduardo Vila Fano, pegada xusto á torre do campanario, que podemos ver nas fotografías antigas que nos pasou a Asociación Cultural Deportiva Peña Royal.
No barrio de San Roque tamén hai outra fonte, que é onde se fan as ofrendas cada ano polo Corpus, pero a xente entrevistada pensa que esa é relativamente moderna. “Esa creo que a fixo a Cofradía polos anos 50”, díxonos Marcos E. Amado.
José Arijón tamén foi un gran benfeitor do Hospital Español e, por tal motivo o 30 de abril de 1917 o rei de España Alfonso XIII outorgoulle a Real Orden de Isabel La Católica.
 |
| José Arijón lucindo a condecoración da Real Orden de Isabel La Católica |
Temos que subliñar que unha localidade do departamento de San Jerónimo, provincia de San Fe (Arxentina) leva o nome de Desvío Arijón. Ao igual que a gran maioría dos pobos do interior arxentino, Desvío Arijón naceu arredor da estación de ferrocarril, inaugurada o 8 de outubro de 1886. O seu nome refírese xustamente ao desvío que facía o ramal ferroviario e orixinouse cando o Ferrocarril Provincial de Buenos Aires pediulle permiso ao emigrante de Caión para atravesar os seus campos, petición que José non só autorizou senón que ademais doou a estación, polo que foi distinguido cunha medalla por José Figueroa Alcorta, presidente de Arxentina entre 1906 e 1910. Así pois, que vos quede claro, denomínase así por dúas razóns: Desvío porque o ferrocarril trazou no lugar un ramal ou desvío da liña entre ese punto e San Carlos, e Arijón na honra ao promotor do nacemento da localidade, don José Arijón. E a conxunción de razóns formaron o nome de Desvío Arijón. Na localidade existe unha entidade deportiva chamada Polideportivo José Arijón, coñecida tamén como o club do “Tren Naranja” que compite activamente en torneos de fútbol e outras disciplinas locais (podes seguir as súas novidades e partidos a través das súas contas oficiais de Facebook e Instagram). Como soñar non costa nada, quen sabe, se cadra do futuro xógase un partido amigable entre o Club do Mar de Caión e o Polideportivo José Arijón!
 |
| Entrada da localidade de Desvío Arijón |
 |
| Escudo da entidade Polideportivo José Arijón |
O emigrante de Caión construiu en Rosario unha magnífica residencia coñecida como o “Palacio Arijón”, que estaba situada na esquina das rúas Comercio (hoxe Laprida) e Santa Fe. No edificio, que foi construido por arquitectos e artesáns españois, funcionaba a firma “Arijón Hnos.” e na planta alta tiña a súa residencia familiar (Santa Fe 790). Ernestina Arijón de Dianda, neta de don José e nacida nesa casa, describiu alá polo ano 1974 a súa estrutura: contaba con 22 habitacións, tres terrazas, dous patios, o garaxe, o soto e as cortes dos cabalos. Na súa cúpula, a mansión tiña unha especie de telescopio para mirar o río e observar a cidade desde o punto máis alto. Finalmente, esa mansión foi derrubada "en alas del progreso":
Fue construida en 1887 en un terreno de alto valor histórico: en ese solar vivió Martín Santa Coloma y, cuando el General Urquiza marchó con su Ejército Grande hacia Caseros, Domingo F. Sarmiento instaló allí una imprenta donde se imprimió el primer boletín de dicho Ejército (entre el 31-XII-1851 y el 7-I-1852). En esa misma esquina nació en 1854 Gabriel Carrasco, escritor y político rosarino. La casa de Santa Coloma fue demolida en 1886 y en 1887 José Arijón edificó el palacio Arijón, que combinó elementos arquitectónicos clásicos y barrocos. Durante los años 1935 a 1940 funcionó allí el Consulado de la República Española. Luego la mansión estuvo abandonada hasta 1952 cuando empezó a funcionar allí “Amigos del Arte” hasta que volvió a quedar abandonada y finalmente fue demolida, perdiendo así Rosario otro exponente de la arquitectura de la época de oro de nuestra ciudad. (Datos aportados por la Arq. Ernestina Arijón de Dianda).3
O "Palacio Arijón" en 1910 (Facebook Barrio Saladillo)
José Arijón faleceu en Rosario o 18 de abril de 1923, aos 70 anos de idade. Curiosamente, uns meses despois o temporal desfacía a rampla de Caión construída coa doazón que o noso protagonista realizara tempo atrás:
“(…)La rampa-embarcadero que había construido el Ayuntamiento de Laracha siendo alcalde D. José Castiñeiras, sufrió importantes desperfectos, lo mismo que la rampa de atraque de las embarcaciones que había costeado a sus expensas D. José Arijón, filántropo hijo de este pueblecito. El vecindario se propone pedir auxilios a los Poderes públicos para que este pueblo no se vea en la miseria.”4
Cen anos despois da súa morte, os máis vellos de Caión aínda falan deste benfeitor con verdadeira admiración. Durante as entrevistas realizadas para o proxecto audiovisual “A memoria da Laracha”, no que o realizador Raúl Lorenzo e un servidor estamos traballando para o Concello da Laracha, en outubro de 2024 tivemos a sorte de coñecer ao señor Constante Caamaño Carballo, nacido na vila mariñeira en 1934. Entre as mil e unha historias que nos contou no Centro sociocomunitario do Campo da Insua, o señor Constante quixo deixar enriba da mesa que “nesa calle que está aí, a que está contra O Rompeolas, un señor de Caión que estaba na Arxentina, un tal don José Arijón, mandara facer unha obra para o pueblo, pero á calle non lle puxeron o seu nome. Eu quero dicir que esa calle onde fixo este home a obra debía levar o nome de José Arijón, igual que a do muelle, que para o meu entender tampouco está ben ¿Que veu facer aquí Méndez Núñez? En Malpica hai unha calle dedicada a Emilio González5 un deputado de aquí da Coruña que presionou para que se construiran xuntos os portos de Malpica e o de Caión. En Malpica ten calle e aquí tamén a debía ter”.
Entre voltas e reviravoltas, o señor Constante retoma o tema de José Arijón e, para a nosa sorpresa, contounos que “unha neta dese señor veu aquí a Caión o ano no que prohibiron fumar nos bares6 e estivo falando comigo. O abuelo dela deixara aquí unha placa da obra que fixo para o pueblo cos cartos del, que aínda se vía alí parte en cantería, porque hai un aparcadero onde estaba o antigo Rompeolas. Eu estaba alí nese bar que está cerrado tomando un café e vin que había unha familia fóra. Entrou unha señora para dentro e pregunta se estaba Esther, e preguntoulle a Pachila por min.
-É ese señor que está aí-, díxolle Pachila.
-Mire, yo soy nieta de don José Arijón, hijo de pescadores que emigró aproximadamente en 1860. Ya estuve antes aquí, y me dieron aviso de que usted me diría donde estaba la casa de mi abuelo.
Eu sabía o que lle sentira de rapaz á xente sobre a obra que se fixo na casa onde nacera José Arijón, que a casa aínda está aí. Viña ela, o marido e outra señora que debía ser a nai dela. E leveinos alí o ano que sacaron de fumar dentro dos bares, que non che podo dicir exactamente cando foi, pero sei que fora daquela. Incluso lles dixen que me parecía que o terreo onde está a punta de arriba da planta, o que lle chaman a planta, que era del. Leveinos alí a enseñarlle a obra que fixera o abuelo. Conteilles os familiares que morreran e os que quedaban. Aínda quedaba Manolo, o home de Anita. O primo máis vello morrera afogado. Outro (Marcelino Rozamontes Arijón) morrera a consecuencia dun accidente dun coche de liña en Barrañán (acontecido no ano 1962)”.
Uns días más tarde de aquela entrevista tivemos a sorte de dar un paseo por Caión co señor Constante, que nos levou por algúns recunchos da vila dos que pouco ou nada sabíamos, entre eles a casa na que nacera en 1853 José Arijón. Bueno, a dicir verdade, máis ben vimos o lugar no que está, porque a vivenda orixinal reformouse varias veces, a primeira, tal e como se indica na fachada, en 1934. Por certo, o ano aparece acompañado dunha chamativa figura feminina que parece modernista e doutra simboloxía sobre a que nos gustaría saber o seu significado.
 |
| Detalles da fachada da casa na que naceron os irmáns Arijón Collazo |
 |
| En primeiro plano a rampla actual do porto. A casa que sinalamos coa frecha é onde naceron os irmáns Arijón Collazo |
 |
| O edificio semicircular é o lugar no que naceron os Arijón |
 |
| Entrada do edificio |
A historia de Caión da para moito, abofé! Como di nos seus roteiros a prezada María Canedo Barreiro, Técnica de Turismo do Concello da Laracha, Caión é unha vila chea de segredos que descubrimos de vagar, lendo entre as pedras cheas de salitre e as historias dos seus habitantes. Coñecéndoa, de seguro que os irmáns Manuel e José Arijón terán protagonismo nas próximas edicións de “A Laracha no tempo”, roteiros nos que agardamos que nalgún momento acuda algún participante de Desvío Arijón ou de Rosario, a localidade e a cidade arxentinas que seguen lembrando a estos dous caioneses con avenidas, edificios ou entidades que levan o seu nome.
FONTES:
ALONSO, SEBASTIÁN (2006): “La familia Arijón de Rosario”, Centro de estudios genealógicos e históricos de Rosario, Boletín nº4. Año 4. 2006. Rosario, Argentina
ARIJÓN DE MONTOYA, BEATRIZ & FRUTOS DE PRIETO, MARTA (1985): “Evolución industrial de Rosario, desde sus orígenes hasta 1900”, en Revista de Historia de Rosario, Año XXIII, nº 37.
CARRASCO, EUDOURO & CARRASCO, GABRIEL (1895): Anales de la ciudad del Rosario de Santa Fé, con datos generales sobre historia argentina, 1527-1865, consultado en https://archive.org/details/analesdelaciudad00carr/page/n9/mode/2up
LABORDE, EDUARDO E. (2018): “Don Manuel Arijón”, Facebook Barrio Saladillo.
MONZÓN, ALFREDO (2016) "José Arijón". A través de información publicada en Facebook Barrio Saladillo o 21.01.2016.
____________
1 Alfredo Monzón (2016): "José Arijón". Texto publicado en Facebook Barrio Saladillo o 21.01.2016.
2 Vid. P. S. (1913):“El Eco” en Cayón, El Eco de Galicia, 19 de setembro, páx. 1.
3 Sebastián Alonso (2006): “La familia Arijón de Rosario”, Centro de estudios genealógicos e históricos de Rosario, Boletín nº4. Año 4. 2006. Rosario, Argentina, páx. 61.
4 La Voz de Galicia, 17 de xaneiro de 1924, páx. 1.
5 Emilio González López (1903-1991) foi deputado pola provincia da Coruña no período 1931-1936. Co triunfo do Golpe de Estado franquista, exiliouse aos Estados Unidos, en Nova York, onde permaneceu ata a súa morte.
6 A primeira fase da prohibición entrou en vigor o 1 de xaneiro de 2006.