xoves, 22 de outubro de 2026

O SERRADOIRO DO CAMPO DA RAN (1ª Parte)

 No lugar no Campo da Ran, na parroquia de Erboedo, aínda se manteñen en pé os restos do serradoiro que houbo alí durante máis de catro décadas. Podémolos ver ao carón da encrucillada que forman a estrada DP-19131, o camiño que conduce a San Paio e A Carballeira, e o ramal que nos leva aos lugares de Cercido, Revirente e á Ameixeira, nunha parcela na que tamén hai abandonados o que nalgún momento foi unha granxa e outro edificio de aspecto peculiar, que, precisamente, está pegado á estrutura do que foron as instalacións do antigo serradoiro.

En primeiro plano a vía que conduce a Cerdido, Revirente e á Ameixeira. No centro da imaxe a DP-1913 e o comezo do camiño a San Paio e A Carballeira, situado xunto a casa na que estivo durante varios anos o bar Parking. Á dereita, as instalacións do antigo serradoiro do Campo da Ran

Parece ser que antigamente os terreos onde se asentaría o serradoiro eran propiedade de Luciano García Prego, o pai da señora Carmiña, a do Estanco de Villamir (Soandres), a mesma que anos máis tarde ía cociñar os mellores cocidos e callos de toda a volta.

En xaneiro de 1947 Luciano2 vendeulle o terreo a Domingo Antonio Rodríguez Iglesias, Domingo do Zapateiro, quen, ao pouco, fundaría alí a pequena industria da que estamos a falar. Grazas a un documento do ano 1951 que nos cedeu Julia Cambón Suárez, tesouriño que se pode ver ao completo ao final desta crónica no Apéndice Documental, sabemos con todo luxo de detalles como era este serradoiro do Campo da Ran nesa época:

Como se deja indicado, en esta finca, el Domingo Rodríguez Iglesias tiene instalado un aserradero y un molino harinero que consta de una sola piedra destinada para molturar maíz, o piensos para ganados; la fuerza motriz, para todo ello, la produce una máquina de caldera locomóvil, marca “Marshall” de veinte caballos de potencia. Tiene como accesorios para el perfecto funcionamiento de tal industria: un aparato de sierra de un metro y diez centímetros de diámetro; la correspondiente galera con todo su equipo; una sierra circular; cuatro correas de tiro; transmisión con una polea de hierro y tres de madera; prensa de afilar; un ventilador; cinco hojas de sierra; dos llaves de tuercas; una aceitera para engrase; y una palanqueta para voltear las toradas. La máquina o caldera tiene su correspondiente chiminea de chapa de hierro de catorce metros y cincuenta centímetros de alto, la cual se halla sostenida por siete tirantes de alambre; y tiene además un silbato de bronce acoplado a la misma máquina. La referida maquinaria y accesorios destinada para aserrar madera y molturar granos, se halla en perfecto funcionamiento, y está instalada en un edificio de madera y planta baja de doce metros de largo por once de ancho, a excepción del molino que se halla colocado en una pequeña casita tambien de madera y unida a la instalación principal de la fábrica por el Norte. Todo ello se halla completamente libre de toda clase de cargas y gravámenes; y radica en este mismo lugar “do Campo da Ran”3.

Antigo locomóbil inglés, construído por Marshall Sons & Cº Limited Engineers, en Gainsborough (Carlos Teixidor Cadenas)

Despois duns tres ou catro anos traballando en solitario cos seus empregados, a principios de 1951 Domingo do Zapateiro fai sociedade con Manuel Cambón, un home con moita experiencia no sector madeireiro que empezara a ir ao monte de moi novo.

Manuel nacera en febreiro de 1920 no Vilar, parroquia de Erboedo. Era fillo de Aurora Cambón, nai solteira que anos máis tarde casaría con José Piñeiro. Ao darse o “si quero” o matrimonio establece o seu domicilio en San Paio (Erboedo), lugar onde ía nacer a súa filla Lola e onde tamén reside Manuel. Con 15 ou 16 anos, o rapaz comeza a traballar no sector madeireiro en Celas de Peiro, no serradoiro de Lamelas. Nesa época ía e viña todos os días a pé e, para xantar, levaba un pouco pan e un cacho de touciño que asaba no monte. Tempos duros nos que rebentaba o corpo por unha peseta diaria.

Paseniño, a economía do noso protagonista foi mellorando ata o punto de poder comprar un cabalo, feito que lle permitiu aforrar tempo e zocos nos desprazamentos ata Celas. Manuel foi gañando o cariño e a confianza do seu patrón. Un día, vendo o aplicado que era o seu empregado, díxolle:

- Manolo, mira ho, a partir de agora vaste dedicar a buscar por aí algún curro. Ti vas mirando e vas calculando, e despois disme. E eu, se a madeira vale, dareiche un tanto!

A partir de aí, Cambón empeza a comprar madeira no monte e Lamelas dáballe a súa correspondente porcentaxe das transaccións realizadas. Espelido coma poucos, eses cartos que facía coa madeira investíaos en operacións gandeiras. Aos labregos que non podían afrontar a compra dun cuxo ou dunha vaca adiantáballes o diñeiro e despois, cando vendían o animal, descontado o capital inicial, a metade da venda era para el e a outra metade para o outro señor. Entre o traballo no monte e as operacións gandeiras, segundo nos contou a súa filla Julia no seu domicilio de Estramil “papá fixo boas ganancias e chegou a ter aforradas 30.000 pesetas e daquela aí, no ano 1949, foi cando se casou con mamá, que se chamaba Celia Suárez García e era natural de Erboedo de Abaixo. Cando se casaron empezaron a facer a casa no Campo da Ran. Durante o tempo da construción papá vivía en San Paio e mamá na casa dos pais. Eu nacín en 1950 e cando se acabou de facer a casa xa fomos vivir para alí”.

Nesa época é cando Manuel Cambón fai sociedade con Domingo do Zapateiro, logo de comprarlle a este a metade do serradoiro por 50.000 pesetas. Domingo estaba viúvo e vivía nunha casa pequeniña situada ao carón do propio serradoiro. Tiña un muíño na parcela onde estaba a fábrica de madeira e, ademais, tamén rexentaba unha taberna no lugar de Vilanova, nos lindes co Convento (Soandres). Neste espazo, no que tamén montara un forno4 de pan, seica argallou bos bailes nos anos duros da posguerra. Manuel Peña, veciño de Santa Baia nado en 1934, ao que moitas e moitos de vós recordaredes por ser o condutor do autobús de Asicasa que facía a ruta A Coruña-Coiro, contounos que na taberna de Domingo “foi onde escoitei a radio por primeira vez. De neno meus avós mandábanme alí a buscar o viño. Non sei de onde o traían, pero disque sempre tiña moi bo viño”.


(...CONTINUARÁ)


APÉNDICE DOCUMENTAL


Escritura cedida por Julia Cambón Suárez


Compra-venta y constitución de sociedad

Otorgado por Domingo Antonio Rodríguez Iglesias

a favor de Manuel Cambón N.


En el lugar de Campo da Ran, parroquia de Santa María de Erboedo, Ayuntamiento de Laracha y partido judicial de Carballo, a diez de enero de mil novecientos cincuenta y uno. Ante los testigos que al final se expresan, comparecen:

Domingo Antonio Rodríguez Iglesias, mayor de edad, casado, industrial y vecino de este mismo lugar y parroquia; de una parte, y de otra:

Manuel Cambón N., tambien mayor de edad, casado, empleado y vecino del lugar de Sampayo, en esta misma parroquia de Erboedo.

Ambos comparecientes, aseguran tener a su juicio y al de los testigos, la capacidad y aptitud legal necesaria para celebrar y otorgar el presente documento de “compra-venta” y “constitución de sociedad”, por medio del cual libremente exponen:

Que el Domingo-Antonio Rodríguez Iglesias es dueño en pleno dominio por compra a Luciano García Prego, en escritura otorgada ante el notario de La Coruña don José Roán Tenreiro el día primero de Enero de mil noveciento cuarenta y siete, por la que se pagó el correspondiente impuesto a la Hacienda en treinta de enero de mil novecientos cuarenta y ocho, según carta de pago número mil setecientos cuarenta y nueve, de la finca rústica e industrial que a continuación se describe:

La nombrada “Do Campo da Ran” que estuvo destinada a labradío y monte, y en la actualidad se dedica a depósito de maderas e instalación fabril maderera. Ocupa la extensión aproximada de unas seis áreas y setenta y ocho centiáreas, igual a un ferrado y siete cuartillos. Limita por el Norte, carretera; Sur, labradío de José López Matos; Este, era y más terreno de Gabriel García; y Oeste, camino. Como se deja indicado, en esta finca, el Domingo Rodríguez Iglesias tiene instalado un aserradero y un molino harinero que consta de una sola piedra destinada para molturar maíz, o piensos para ganados; la fuerza motriz, para todo ello, la produce una máquina de caldera locomóvil, marca “Marshall” de veinte caballos de potencia. Tiene como accesorios para el perfecto funcionamiento de tal industria: un aparato de sierra de un metro y diez centímetros de diámetro; la correspondiente galera con todo su equipo; una sierra circular; cuatro correas de tiro; transmisión con una polea de hierro y tres de madera; prensa de afilar; un ventilador; cinco hojas de sierra; dos llaves de tuercas; una aceitera para engrase; y una palanqueta para voltear las toradas. La máquina o caldera tiene su correspondiente chiminea de chapa de hierro de catorce metros y cincuenta centímetros de alto, la cual se halla sostenida por siete tirantes de alambre; y tiene además un silbato de bronce acoplado a la misma máquina. La referida maquinaria y accesorios destinada para aserrar madera y molturar granos, se halla en perfecto funcionamiento, y está instalada en un edificio de madera y planta baja de doce metros de largo por once de ancho, a excepción del molino que se halla colocado en una pequeña casita tambien de madera y unia a la instalación principal de la fábrica por el Norte. Todo ello se halla completamente libre de toda clase de cargas y gravámenes; y radica en este mismo lugar “do Campo da Rán”.

El Domingo Antonio Rodríguez Iglesias, obrando por su propio derecho, otorga: que vende y enagena, en este mismo acto, pura y simplemente, para toda perpectuidad al otro compareciente Manuel Cambón N., la mitad indivisa de la finca que se deja descrita y de todas las instalaciones industriales que se comprenden en la misma y accesorios correspondientes, según tambien se dejan reseñados, por la cantidad o precio de cincuenta mil pesetas que el comprador señor Cambón N. se obliga a satisfacer en la forma siguiente: veinticinco mil pesetas en los primeros días del mes de Abril, y las veinticinco mil pesetas restantes en el momento que el vendedor Domingo Antonio Rodríguez Iglesias las necesite para el arreglo de sus necesidades económicas. Y desde ahora, mediante el percibo de las cantidades que se dejan señaladas, y de las que oportunamente expedirá el correspondiente recibo, queda desprendido el vendedor señor Rodríguez Iglesias de la mitad indivisa de todos cuantos derechos de naturaleza real y personal tenía y venía ejercitando en la finca e instalaciones fabriles que se dejan descritas subrogándolas en el comprador sin más requisito que el presente documento símbolo de posesión y entrega; obligándose interín a prestar saneamiento para caso de evicción.

El comprador Manuel Cambón N., con la obligación de pago antedicha, adquiere para si y para quien sus derechos representa y acepta este documento de compra-venta, a su favor otorgado.

Como consecuencia de lo que se deja estipulado, queda constituida una comunidad industrial o fabril entre comprador y vendedor, la cual se comprometen a administrar y explotar con arreglo a las siguientes clausulas:

Primera: El valor total de dicha explotación se estipula en cien mil pesetas, valor este que podrá ser elevado, solamente de conformidad por ambos comuneros.

Segunda: La dirección de esta explotación fabril, desde este acto, correrá a cargo de ambos socios propietarios, quienes se repartirán por partes iguales los beneficios de la misma, y asimismo serán responsables de todos los gastos de jornales, impuestos, sanciones, arreglos, etc. que afecten a la misma.

Tercera: Si cualquiera de los otorgantes tratase de vender su participación, vendrá obligado a hacerlo al otro socio-propietario por una cantidad que no exceda de cincuenta mil pesetas, obligación esta que se hace extensiva a los familiares más próximos de ambos, y que respectarán sin reparo de ninguna clase.

Cuarta: Como personal, o sean los obreros necesarios para trabajar en el citado aserradero, serán preferidos los familiares de ambos socios-propietarios, siempre que reunan las circunstancias necesarias, siendo, sobre todo, útiles para el trabajo.

Quinta: Las compras y ventas de madera que sea elaborada en la fábrica, serán por cuenta de ambos socios y a partes iguales, así como cualquier otra operación comercial derivada de esta explotación.

Sexta: Y si cualquiera de los socios tratase de impugnar este contrato, perturbando con ello la buena marcha de esta explotación, será responsable de los daños y perjuicios que sean originados al socio sumiso y obediente, incluso los gastos de Abogado y Procurador, si fuese necesario recurrir a los Tribunales judiciales para obligarle a cumplir lo que se deja (estipulado) digo, establecido.

Asi lo dicen y otorgan, y en prueba de conformidad, firman con los testigos que a todo ello lo fueron Alfonso Gómez Canedo, vecino de la parroquia de Coiro, Jesús Gómez Landeira y Celso García Dominguez, vecinos de la de Soandres, en este mismo municipio, hábiles y sin excepción para serlo en la fecha que antecede. Este documento se extiende por duplicado y como comprende dos pliegos de papel blanco, para su mayor veracidad, los interesados comparecientes, además de verificarlo, en unión de los testigos, al final, tambien firman y rubrican todos los folios a su margen.

Sobre-raspado=vamenes=vale


Domingo Antonio Rodríguez

 Manuel Cambón

A. Gómez Canedo 

 Jesús Gómez 

 Celso García


El que suscribe Domingo A. Rodríguez Iglesias, confiesa haber recibido de Manuel Cambón N., la cantidad de veinticinco mil pesetas que constan en este documento, con fecha de entrega en los primeros días de abril último pasado, quedando, pues, restándole, solamente veinte cinco mil pesetas para el completo pago a que se refiere el presente documento de compra-venta.

Y para que conste, firma a continuación, estando en Erboedo, Ayuntamiento de Laracha, a seis de Abril de mil novecientos cincuenta y uno.


Domingo Antonio Rodríguez


Suscribe Domingo A. Rodríguez Iglesias confiesa haber recibido de Manuel Cambón la cantidad de veinticinco mil pesetas, quedando por esta razón liquidadas todas las cuentas existentes, por este documento, entre ambos contratantes, o sea percibidas las cincuenta mil pesetas por el señor Rodríguez Iglesias, mencionadas en el mismo.

Y para que conste de que nada le adeuda el Manuel Cambón le extiende el presente que firma, en Erboedo, a seis de Octubre de novecientos cincuenta y uno.


Domingo Antonio Rodríguez


1 A DP-1913 é a principal vía de acceso das freguesías de Coiro, Soandres e Erboedo que enlaza A Laracha con Canteras El Pozo, no Corgo.

2 Luciano García Prego estaba casado con Josefa García Vilas e eran pais de Otilia, Clarisa, Carmen, María, Aurora, Ana e Luciano García García. Faleceu en Merelle (Coiro) o 22 de abril de 1991, aos 81 anos de idade.

3 “Compra-venta y constitución de sociedad. Otorgado por Domingo Antonio Rodríguez Iglesias a favor de Manuel Cambón N. (1951)”. Ver Apéndice Documental.

4 Vid. Boletín Oficial de la Provincia de La Coruña, A Coruña, 30 de xuño de 1944: “Delegación de Industrial de La Coruña. Autorización instalación de un forno en el lugar de Priorato, Ayuntamiento de Laracha, solicitado por D. Domingo Antonio Rodríguez Iglesias”.

xoves, 15 de outubro de 2026

O NOMEAMENTO NO VERÁN DE 1950 DA PRAZA EDUARDO VILA FANO DE CAIÓN

 Nas Crónicas da Laracha desta semana viaxamos ata o 13 de xullo de 1950, día no que a praza principal e o corazón histórico de Caión recibía o nome de Praza Eduardo Vila Fano.

Panorámica dos anos 40 de Caión. Á esquerda da imaxe vemos a praza principal da vila, denominada  Eduardo Vila Fano dende xullo de 1950 (Foto de José Vidal. Cortesía de Marcos E. Amado)

Eduardo Vila Fano (1895-1967) foi un importante Enxeñeiro de Camiños, Canales e Portos que tivo unha destacada traxectoria na provincia da Coruña.

Na década de 1930, deseñou un ambicioso plan para construir un aeródromo en plena ría da Coruña (entre a ponte do Burgo e a Ponte Pasaxe), que requería desecar terreos pantanosos. O proxecto non chegaría a executarse en favor doutras alternativas como o espazo natural Razo-Baldaio, A Laracha e Alvedro, que finalmente sería a localización escollida para a construción do aeroporto (sobre este particular tes máis información aquí: https://cronicas-da-laracha.blogspot.com/2024/04/o-aeroporto-da-laracha.html).

Realizou, ademais, importantes traballos de mellora en diversos portos da costa galega, entre eles o de Caión, destacando a redacción do proxecto do primeiro dique de abrigo do porto de Malpica de Bergantiños, localidade na que foi nomeado Fillo Predilecto.

Vila Fano ía alcanzar o cargo de Consejero Inspector del Cuerpo de Ingenieros de Caminos, Canales y Puertos, xubilándose de forma oficial en outubro de 1960.

Durante décadas ocupou cargos de importancia en diversos organismos así como na corporacion municipal da Coruña. Grande afeccionado á vela, un sector ben coñecido para el xa que a súa familia posuía1 o estaleiro do Reverbero (A Graña, Ferrol), presidiu o Real Club Náutico da Coruña entre 1936 e 1940. Ademais da sua afección pola vela, debeu ser pioneiro do automobilismo, pois conducía un Dodge de 22 CV con matrícula 5018.2

Tal e como contamos ao comezo desta crónica, no verán de 1950 a praza principal de Caión recibía o seu nome logo de celebrarse unha “Asamblea de Pescadores” na que se deixaron de manifesto verdades como esta:

(…) el delegado provincial de Sindicatos quien tuvo un cariñoso saludo para todos los vecinos de Cayón, interesándose por sus problemas tanto de tipo social como del económico, pidiendo para ellos, entre otras cosas, el arreglo de sus vías de comunicación, la instalación de teléfonos y sobre todo que se les dote de luz eléctrica, ya que -dijo- es una vergüenza que solamente existan dos pueblos en Galicia que no la posean: Cayón y Vares(...)3

Deseguido transcribimos o que contaba sobre aquel acto celebrado na vila mariñeira o xornal El Ideal Gallego, que acompañaba a reportaxe cun par de imaxes tomadas na localidade mariñeira nas que se cadra, veciños e veciñas de Caión, localizades a algúns dos vosos devanceiros. Quedades, pois, con esta xoia que se publicou hai máis de 77 anos:

La asamblea de Pescadores fué clausurada ayer en Cayón

Con anterioridad, los asambleistas asistieron a una proyección de películas técnico-pesqueras 

Ayer fué clausurada en Cayón la II Asamblea de Pescadores que durante estos días se ha venido celebrando en nuestra capital.

Con anterioridad a este acto, los asambleístas asistieron a la proyección de varias películas técnico-pesqueras de corto metraje en el cine “Equitativa”, presenciando, entre otras un reportaje sobre la industria pesquera de Vigo; otro sobre la pesca de la sardina en las Rías Bajas, y otro sobre la fabricación y empleo de redes en España.

Terminada la proyección de estos documentales, los asambleístas se dirigieron al vecino pueblo de Cayón donde iba a tener lugar la sesión de clausura.

Para concurrir a este acto se trasladaron a dicho pueblo el delegado provincial de Sindicatos, señor Salgado Torres, que representaba a su vez al Gobernador civil; Abad de la Colegiata, don Santiago Fernández; ingeniero jefe del Grupo de Puertos de Corcubión, señor Vila Fano; Subdelegado provincial de Abastecimientos y Transportes, señor Pérez Riveiro, con el secretario de dicho organismo, señor Blanco; presidente del Sindicato provincial de la Pesca, señor González Rodríguez, con el secretario del mismo, señor Montero de la Sierra; presidente del Sindicato provincial de la Pesca de Lugo, señor Bobadilla; vicesecretarios de Ordenación Social y Obras Sindicales, señores Liaño y Leira, respectivamente; letrado asesor del Sindicato de la Pesca, señor Martínez Romero, y otras jerarquías sindicales.

LLEGADA A CAYÓN

Poco después de las dos y media de la tarde llegaron a Cayón las autoridades y asambleístas. La plaza del pueblo así como las embarcaciones surtas en el puerto se hallaban engalanadas con banderas nacionales, y un repique de campanas y el disparo de numerosos cohetes anunció la llegada de la comitiva, mientras que los niños y niñas congregados en la plaza agitaban banderitas en señal de bienvenida.

SOLEMNE TE DEUM

Las autoridades fueron recibidas por el alcalde de Laracha, don Domingo Mallo Gómez4 -a cuyo Ayuntamiento pertenece Cayón- y por el señor Cura Párroco, don Antonio Lojo Vidal, pasando seguidamente en unión de los asambleístas al templo parroquial en donde el señor Abad de la Colegiata entonó un solemne Te Deum.

PALABRAS DEL SEÑOR SALGADO TORRES

Finalizada la ceremonia religiosa, las autoridades se trasladaron a una tribuna levantada al efecto en la plaza del pueblo.

En primer término, el delegado provincial de Sindicatos pronunció unas palabras en las que tras de saludar a los vecinos de Cayón, dijo que para la Delegación de Sindicatos ha constituído siempre un problema acuciante superar el actual nivel de vida de la clase pescadora. Es mucho -afirmó- lo que todavía queda por hacer, pero no es menos cierto que hemos recorrido ya un largo camino en el curso de los últimos 14 años.

A continuación, y tras de solicitar a los asambleístas que tuviesen un poco de paciencia pues sería breve ante la lluvia que en aquellos momentos comenzaba, examinó rápidamente el contenido de las ponencias más importantes desarrolladas en la Asamblea. Afirmó que era urgente una evolución en la industria pesquera con el fin de facilitar su trabajo a todos los pescadores, sobre todo a los más humildes. También son necesarios -añadió- buscar nuevos métodos científicos por los que se puedan determinar las causas de la actual crisis pesquera y una vez conocidas ponerles urgente remedio.

Se refirió luego a la necesidad de construir Casas del Pescador, instalación de servicios telefónicos y otras mejoras en los puertos pesqueros, así como Escuelas de Orientación marítima con el fin de que la cultura llegue en toda su amplitud a estos humildes trabajadores del mar, y terminó dedicando un recuerdo al Caudillo que tanto se preocupa por estos problemas de la clase pescadora y en general por elevar el nivel social de las clases humildes.

Las últimas palabras del delegado provincial de Sindicatos fueron acogidas con grandes aplausos, que se repitieron también en diversos pasajes del discurso. 

EL NOMBRE DE DON EDUARDO VILA FANO A LA PLAZA DE CAYÓN

Seguidamente hizo uso de la palabra el alcalde de Laracha, para manifestar que según acuerdo adoptado por aquel Ayuntamiento en la sesión del pasado día 6, la plaza de Cayón se denominaría en lo sucesivo de don Eduardo Vila Fano, para testimoniarle de esta forma su gratitud por las mejoras efectuadas en este puerto.

El acuerdo fué acogido con aplausos por todos los presentes, y a continuación el señor Vila Fano pronunció unas palabras agradeciendo esta distinción y manifestando que se había limitado a seguir las orientaciones de la Superioridad y a cumplir con su deber. También fué muy aplaudido.

TELEGRAMA AL CAUDILLO

Por último, el presidente del Sindicato provincial de la pesca pronunció breves palabras proponiendo se enviasen unos telegramas dando cuenta del acto que se celebraba al Caudillo, al delegado nacional de Sindicatos y al jefe nacional de Pesca.

Así fué acordado, y seguidamente las autoridades y asambleístas se reunieron en una comida de confraternidad que transcurrió en un ambiente muy agradable.5

Sobre esa xantar, outro xornal herculino, neste caso La Voz de Galicia, comentaba que “(…) en un amplio local destinado a fábrica de conservas, se celebró una comida con asistencia de todas las personalidades y asambleístas. La comida fué amenizada con música, y gentiles cayonesas sirvieron la mesa”.6

Imaxe actual da Praza Eduardo Vila Fano

__________________________

1 https://balandroandurina.wordpress.com/2021/11/24/eduardo-vila-fano-1895-1967/

2 Ibídem.

3 La Voz de Galicia, 14 de xullo de 1950, páx. 2.

4 O alcalde Domingo Mallo Gómez era irmán de don David, o popular médico de Borreiros (Soandres)

5 El Ideal Gallego, 14 de xullo de 1950, páx. 3.

6 La Voz de Galicia, 14 de xullo de 1950, páx. 2.