TELLEIRAS DA LARACHA (2)

A TELLEIRA DAS RAÑEIRAS DE JOSÉ MANUEL FERREIRA

  As Rañeiras é un dos núcleos de poboación que conforman a parroquia de Lestón. Pasamos por este lugar cando transitamos co noso vehículo pola estrada AC-552, ou mesmo cando imos ao Igrexario a algún acto relixioso que se oficia na igrexa de San Martiño. Nos 40, cando se ideou a construción dun aeroporto na Laracha, pouco faltou para que as leiras da aldea, as da Agra de Lestón, as da zona dos Mondelos e doutros moitos terreos das parroquias de Torás e Lestón quedasen debaixo do cemento das hipotéticas pistas de aterraxe, unha obra que finalmente se ía executar en Alvedro (Culleredo).

 

Panorámica actual do terreo onde estaba a telleira das Rañeiras (Xabier Maceiras)

   Naquela época o lugar de xuntanza nas Rañeiras era a taberna de Tuset, que rexentaban Eladio e Carmiña ao carón da estrada de Carballo, xusto na entrada do camiño que vai á igrexa de Lestón. A súa filla Mela, nena nos 50-60, escoitou alí algunha das historias que tivo a ben transmitirnos e que, nalgún caso, xa publicamos nestas Crónicas da Laracha. Mela Tuset tamén foi das primeiras persoas que nos falou da existencia dunha telleira nas Rañeiras, que estaba nuns terreos que hai á marxe dereita da AC-552 en dirección á Laracha, xusto despois da gasolineira de Paiosaco: “Nesa telleira disque traballou Ferreira pero iso tivo que ser moito antes de 1955, que foi o ano no que nacín. Eu non cheguei a vela funcionar, pero o que si recordo son os furados de onde sacaban o barro, que ás veces os rapaces íamos xogar alí. Algún destes buratos tiña pedra darredor, que se cadra, vai ti a saber, era onde cocían a tella. O terreo onde estaba a telleira chámase A Braña¹, A Braña das Rañeiras, e era dos de Lamalonga de Coiro, que eran tres ou catro irmáns que tiñan moitas propiedades por media Laracha”.

 

Carmiña de Sinda, Maruja do Rei e Obdulia de Morales en 1954 diante da taberna das Rañeiras (Foto do libro Paiosaco en imaxes: dos Corenta aos Setenta)

Mela Tuset de nena, diante da taberna que rexentaban nas Rañeiras seus pais Eladio e Carmiña (Cortesía de Mela Tuset)

    Outra das persoas que nos falou da telleira das Rañeiras foi José María Montes, que naceu neste lugar en 1945: “Alí traballou Ferreira; eu aínda acordo os buratos dos barreiros e o chamizo no que vivían os telleiros, que tiña as paredes feitas con terróns. Tamén recordo o forno. Era un tanto alargado, como duns catro metros de largo e un metro e medio de alto. Polo centro e pola parte de arriba tiña como unha boca ou unha especie de cheminea para o lume. Tamén tiña unha entrada, que era por donde debían meter as tellas que anteriormente secaran ao sol. Cando tiñan o material dentro do forno para cocer tapiaban a entrada con terróns. Meu pai, José Montes Bértoa, era barbeiro e traballou un verán alí con Ferreira. Penso que foi no 39 ou no 40. Cando contaba os contos desa época, papá recordaba a calor que pasara na telleira, e dicía que lle caía a pel coma os lagartos cando cocían a tella no forno”.

   Pois efectivamente, tal e como nos contou Mela Tuset e José María Montes, nas Rañeiras estivo durante algún tempo José Manuel Ferreira Penedo, industrial de orixe portuguesa que empezara de moi noviño a traballar nas telleiras da Laracha.

   José Manuel viñera ao mundo en 1908 na freguesía de Martim, no municipio de Barcelos (distrito de Braga). Era fillo da señora Rosa Ferreira, que tivera de solteira dous rapaces, a Antonio e ao propio José Manuel. A señora Rosa ía casar posteriormente con Manuel Rodríguez, nacendo deste matrimonio Virginia Rodríguez Ferreira en 1920. Como as dificultades para subsistir en Martim eran moi grandes, Antonio, que era tres anos maior que José Manuel, abandonou o fogar sendo un mociño. Dirixiuse ao norte, atravesou o Miño, e atopou traballo coma criado en San Miguel de Tabagón (O Rosal), na casa de Antonio Pallares. Pasan os meses e mesmo algún ano. A señora Rosa non recibe noticia ningunha do seu fillo maior en todo este tempo. A vida da angustiada nai convértese nun verdadeiro suplicio.

   - Ai meu Deus, o que será do meu filho? Onde você está, Antônio?

  Ante o sufrimento e preocupación da proxenitora, que non tardou en enviuvar, José Manuel decide cruzar tamén o Miño coa idea de localizar a seu irmán Antonio. Tería que pasar un ano para que un día se encontrasen de xeito casual na feira de San Gregorio de Pías, no Rosal. O certo é que non estaban moi lonxe o un do outro. José Manuel traballaba en Novás (O Rosal) na casa de Antonio Lomba, onde coidaba unha meniña deste señor que case non podía andar, e seu irmán maior seguía gañando o pan coma criado duns labradores de Tabagón.

   Pasado certo tempo, José Manuel volve a Portugal coa intención de traer a súa nai e a súa irmá a Galicia, mais, ao chegar a Martim coñece de que marcharan ao Porto a servir na casa dunha familia podente. A comunicación daqueles tempos era a que era e, en moitas ocasións, provocaba situacións coma esta. José Manuel emprende camiño cara ao Porto onde, á fin, localiza as dúas mulleres e intenta convencer a súa nai de que fosen vivir con el ao Baixo Miño. Dentro da escaseza daqueles tempos, a señora Rosa tiña unha situación privilexiada na cidade do Douro. Os señores tratábana ben e alí podíalle ofrecer un futuro a Virginia. Ao principio parecía remisa coa idea de abandonar Porto, mais finalmente, pensando que podía vivir cerca dos tres fillos e ver de novo a Antonio, accede á petición de José Manuel e establecen o seu domicilio na Guarda, nunha modesta casa do lugar de Pintán, na parroquia de Salcidos. A vida sería moi inxusta con ela. Poucos anos despois de establecerse na Guarda, unha fatalidade do destino quixo que a pobre señora Rosa morrese en 1933, aos 47 anos de idade, a causa dun traumatismo cranial, tras caer nas rochas da praia da Area Grande cando apañaba argazo con outras mulleres para o estraren despois polas leiras. 

 

Mulleres recollendo argazo na Guarda a principios do século pasado (Cortesía de Antonio Fontenla)

   Precisamente, do lugar de Pintán tamén era José María Sobrino, buxa que se desprazaba cada verán á Laracha a traballar de alugueiro na telleira que os de Patiño tiñan no lugar da Barreira. José Manuel Ferreira ía formar parte da cuadrilla de Sobrino durante algunha temporada, e sería con el cando pisou A Laracha por primeira vez. Non imaxinaba, nin por asomo, o que lle depararía o futuro neste municipio.

    Naqueles primeiros anos da aprendizaxe do oficio, Ferreira tamén traballou algún tempo con Antonio 'da Cresta', buxa portugués da Guarda que tiña telleira en Nigrán. Segundo o seu sobriño José Manuel Álvarez, posteriormente retornou á Laracha, onde formou parte da cuadrilla de José María Fernández, veciño tamén de Pintán que fabricaba tella e ladrillo na Barreira. Polo que nos contou a súa nora Carmiña Peniza, seica nunha ocasión, unha vez rematada a temporada de verán na de José María (non sabemos se era na época na que estivo con Sobrino ou con Fernández), José Manuel Ferreira non regresou cos seus compañeiros ao Baixo Miño e pasou o inverno aquí traballando de criado dos Puga no Pazo de Anzobre, onde o recordo de Picadillo, falecido en 1918, aínda estaba moi presente.

 

Imaxe antiga do Pazo de Anzobre, lugar no que traballou José Manuel Ferreira na súa xuventude

    Anos máis tarde o noso protagonista empeza a traballar con Generoso Álvarez, buxa do lugar da Proba (Salcidos, A Guarda) que durante a década dos vinte ou nos primeiros trinta explotou a telleira da Matosa, en Coiro. Antes de arrendala, Generoso estivera varios anos indo e vindo do Brasil, onde fabricou cerámica con Anselmo e Ramón, os dous fillos máis vellos. A frecha de Cupido debeu atravesar tellas e ladrillos macizos, e se cadra algunha maldición, xa que José Manuel Ferreira acabouse convertendo en xenro do tío Generoso, logo de casar coa súa filla Flora Álvarez Vicente en marzo de 1937. José Manuel tiña naquel momento 28 anos e Flora 23.

    Despois de botar unha temporada con seus cuñados na Matosa, Ferreira decide establecerse pola súa conta. Sobre o ano 1939, ou se cadra algo antes, fai sociedade con Ricardo 'da Pousa', un veciño do Rosal co que chega á Laracha para probar fortuna nunha telleira das Rañeiras que descoñecemos se xa existía previamente ou se foron eles quen a empezaron a explotar. Grazas ao rosaleiro Pepe 'O Buraco', colaborador infatigable dun servidor, sabemos que Jesús e Manuel Rodríguez Gabino, irmáns da zona de Couselo (parroquia e concello do Rosal) que eran coñecidos polo alcume 'os do Pino', tamén estiveron nas Rañeiras formando parte da cuadrilla dos dous socios. “Manuel² era un dos mellores oficiais do Baixo Miño”, díxonos Pepe.

 

Imaxe tomada nas Rañeiras nos anos 60 na que vemos a Eladio Tuset, Arsilia e Bautista de Centulle. Obsérvese Paiosaco ao fondo e, detrás deles, a zona na que tivera a telleira José Manuel Ferreira (Cortesía de Mela Tuset)

   Mais a diverxencia de criterios sobre o xeito de xestionar a telleira ía romper a sociedade antes de que acabase a temporada. Ricardo 'da Pousa', que era o socio capitalista, regresou ao Rosal tras recibir o diñeiro investido nas Rañeiras. Ferreira puidera liquidar a contía que lle correspondía a Ricardo grazas á axuda dunha benfeitora da Laracha que lle prestou as 3.000 pesetas que necesitaba, que naqueles tempos eran moitos cartos do Noso Señor.

   Ferreira continuou traballando cos irmáns 'dos do Pino' nas Rañeiras, onde probablemente estivo ata o verán de 1940. Nesa época, e unha vez retirado seu sogro do mundo da cerámica, dous dos seus cuñados, Ramón e Manuel, seguían fabricando na Matosa. Anselmo, o outro cuñado, asociárase con Marcelino Esmorís, que tiña telleira propia no Cancelo.

   Os furados dos barreiros que abrira José Manuel Ferreira nas brañas das Rañeiras ían quedar sen reencher e así, dando a impresión dunha estampa bélica, botaron moitos anos. José María Montes, que andando no tempo traballaría como contable para Ferreira en Cerámica La Perfección, recorda que durante a súa infancia e xuventude “nos furados había moito anfibio”.

   Segundo nos contou Mela Tuset, parece ser que foi sobre o ano 1972 cando se achanzou todo: “Ata ese momento o terreo estaba como o deixara Ferreira anos antes. Tan pronto viñeron os tractores quen puido comprou un. Os de Lamalonga tíñanlle arrendado este terreo aos de Domingo, un familiar noso que tiña granxa, e foi precisamente este home o que tapou os buratos co seu tractor e converteu o terreo nunha leira agrícola”.

 

Panorámica actual do terreo onde estaba a telleira das Rañeiras (Xabier Maceiras)

   Tras a experiencia nas Rañeiras, José Manuel Ferreira asina un contrato de alugueiro cos de Xan para explotar na Barreira a telleira na que estivera ata o verán anterior Jesús Ríos, unha telleira da que falaremos ao longo das próximas semanas nestas Crónicas da Laracha.

 

FONTES:

Maceiras Rodríguez, Xabier (2024): As telleiras da Laracha e os cabaqueiros do Baixo Miño, Edita: Deputación da Coruña; Coedita: Concello da Laracha; Colabora: Xunta de Galicia.

_________

1 Tamén hai xente que lle chama As Brañas.

2 Manuel Rodríguez Gabino falecería en 1947 no municipio madrileño de Canillas, lindeiro con Hortaleza, patria chica do lendario futbolista e adestrador Luís Aragonés, que curiosamente traballaba na telleira familiar antes de dedicarse profesionalmente ao fútbol. Canillas e Hortaleza serían anexionados á capital en 1949

 

''LA PERFECCIÓN'', A CERÁMICA DE JOSÉ MANUEL FERREIRA (1ª parte)

    Tras a experiencia nas Rañeiras, da cal falamos nestas Crónicas da Laracha a semana pasada (podes ver a crónica aquí: http://cronicas-da-laracha.blogspot.com/2025/04/a-telleira-das-raneiras-de-jose-manuel.html), José Manuel Ferreira asina un contrato de alugueiro cos de Xan para explotar no lugar da Barreira a telleira na que estivera ata o verán anterior Jesús Ríos, quen, segundo os datos de Facenda que localizamos no Arquivo do Reino de Galicia, causara baixa como industrial da cerámica en xaneiro de 1941.

   Ferreira coñecía o lugar como a palma da súa man pois, como queda dito, xa traballara alí de mociño nos primeiros anos vinte do século pasado, que foi cando empezou a vir á Laracha cos seus veciños de Pintán (Salcidos, A Guarda). O noso protagonista ía comezar a súa andaina na Barreira no verán de 1941, en tempos do alcalde José Astray-Labarta Hermida. Seu irmán Antonio foi un dos integrantes das primeiras cuadrillas das que tamén formou parte, nalgún momento desta década dos corenta, o seu sobriño José Ferreira Groba, fillo de Antonio nacido en 1931 en San Xoán de Tabagón (O Rosal). Sobre aqueles inicios resulta de interese o testemuño de Antonio Fuentes Varela, que nos dixo que “o forno daquela vella telleira era de botella. Acordo de velo cando era neno e xa soamente quedaban en pé as paredes laterais, pero apreciábase que era de botella”.

    Cando alugou na Barreira José Manuel xa era pai de Rogelio, que nacera a finais de setembro de 1937, e de Moncho, que veu ao mundo en decembro de 1939. Durante os cinco meses que botaba aquí fabricando tella e ladrillo cos obreiros do Baixo Miño, a súa muller Flora quedaba na Guarda atendendo a casa, os rapaces e a seus pais, Generoso Álvarez Martínez e Florinda Vicente Portela. Entre as idas e voltas de Ferreira á Laracha, a familia ía aumentar con Celeste e Generoso, nacidos respectivamente en 1944 e 1949.

    José Manuel construíra na propia telleira unha pequena chabola na que durmía e comía cos operarios da súa cuadrilla, entre eles os fillos maiores Rogelio e Moncho, quen, a medida que ían tendo idade suficiente para traballar, facían cada temporada a viaxe en tren co pai para fabricar con el na Laracha. Carmiña Peniza, muller de Moncho, contounos que “o meu home era o cociñeiro (risas); disque metía moito toxo para atizar o lume e moitas veces desfacía o caldo e non lles quedaba nada para comer”.

    Se os corenta foron anos duros, a partir dos primeiros 50 a situación empezou a mellorar grazas ao gran desenvolvemento que houbo no sector da construción na Coruña, en Carballo... A forte demanda de material que recibía acotío, ía animar a Ferreira a ampliar a súa pequena industria instalando algunha maquinaria para aumentar a produción. Mais, con todo, o proceso continuaba sendo principalmente artesanal, contratando en cada temporada artesáns de Pontevedra. A memoria de Pepe 'Buraco' recorda que algún dos baixomiñotos que traballaron na de Ferreira naqueles anos 50 foron, entre outros moitos, Joaquín López González, pieiro e carretilleiro natural do lugar de Martín (parroquia e municipio do Rosal) que estivo na Laracha por mediación de Virginia, a irmá de Ferreira, ou Juan Martínez Fernández 'Caghillas', natural tamén de Martín. Este home traballaba na cortadora e era xenro de Ricardo ‘da Pousa’, o antigo socio de Ferreira na telleira das Rañeiras.

    Naquel momento tiña dous fornos de pozo e, á parte dos telleiros do Baixo Miño, tamén precisaba moita man de obra para extraer o barro do barreiro, transportalo etc. Para realizar estes traballos foise nutrindo, principalmente, con xente da Barreira e de Estramil. Un dos empregados que traballou na de Ferreira naquela época foi José López Caamaño, 'Pepe o Labrador', veciño de Estramil nacido neste lugar en 1942, que nos contou que “cando Ferreira empezou na Barreira non tiña electricidade. Utilizaba un motor de gasoil como o das máquinas de mallar, que aínda nunha ocasión envolveuno a polea e rompeulle as pernas. Despois trouxo a corrente desde Cillobre, que fora Eliseo Pena o que lle montara a electricidade, e a partir de aí foi cando empezaron a facer as naves. Pero como alí estaba arrendado, os propietarios apretárono e tiveron que facer novos arrendos para poder obrar. Despois, a medida que lle ían ben as cousas, xa lle comprou aos de Xan o terreo da telleira. Cando empecei alí de rapaz traballábase a pico e pala. Para o transporte do material viñan cargar camións de fóra. Había obras ás que transportaban o ladrillo xente coma 'O Cubano' de Loureda, que cando comprou o primeiro camión, un Leyland, facía moito porte por aquí. Viña 'o Cubano' e con el ían dous ou tres obreiros de Ferreira, os que collían na cabina, para levar o ladrillo ás obras ou aos almacéns nos que deixaba o material en depósito, como por exemplo en Oseiro (Arteixo), no salón de Figueroa. Aí íamos tres obreiros para descargar dentro do salón. Tiñan taberna e salón e todas as semanas levábanse dous ou tres viaxes de material, que se descargaba dentro do salón, na pista. E despois alí, os veciños dos arredores que precisaban un cento ou dous de ladrillos pois ían buscalos alí no carro de bois, que daquela non había tanto camión como hai hoxe”.

 

Primeiros camións do transportista de Loureda (Arteixo) Antonio García Viñán 'O Cubano' (Cortesía do seu fillo Paco García Fernández 'O Cubabo'

    Nesta época da que estamos a falar xa tiña corrente na telleira e o ladrillo oco fabricábase a través dunha máquina movida por un motor eléctrico. Ademais, tamén seguía facendo á man tella e ladrillo macizo. Unha vez que remataba a temporada de verán na Barreira, José Manuel Ferreira regresaba á Guarda para pasar o inverno coa súa familia… e seis meses despois, volta a empezar. A súa vida era, ao igual que a inmensa maioría de cabaqueiros do Baixo Miño, unha verdadeira noria que non paraba de subir e baixar. Ferreira estaba farto destes desprazamentos estacionais. Naqueles primeiros anos 50 o negocio empezaba a irlle ben. Foi aí, nesa altura, cando decidiu facer unha casa un pouco máis grande e trouxo definitivamente a Flora e aos catro fillos para A Barreira. Tamén viñera con eles a tía Florinda¹, que naquela hora estaba viúva do tío Generoso, falecido en 1947 aos 66 anos de idade.

 

Flora, a tía Florinda e Celeste (Cortesía de Elena Cividanes)

    Nos anos seguintes Ferreira continúa comprando terreos adxacentes á telleira e realizando novas prospeccións. Daquel momento de expansión do seu negocio dan fe as seguintes informacións que localizamos no Boletín Oficial do Estado:

DISTRITOS MINEROS²

LA CORUÑA

Se hace público que por el excelentísimo señor Ministro de Industria ha sido otorgado, con fecha 12 de marzo de 1955, el permiso de investigación que sigue:

“Generoso”, número 3.440, de 56 pertenencias de caolín y otros, sito en el término municipal de Laracha, provincia de La Coruña, a favor de doña Flora Álvarez Vicente.

Lo que se anuncia para general conocimiento en virtud de lo dispuesto en el articulo 65 del Reglamento General de la Minería, de 9 de agosto de 1946.

La Coruña. 26 de marzo de 1955.—El Ingeniero Jefe, Faustino Hervada.

2.095—0.

 

DELEGACIONES DE INDUSTRIA³

LA CORUÑA

Ampliación de industria

Peticionario: Don José Manuel Ferreira Penedo.

Objeto de la petición: Legalizar la ampliación efectuada en su industria de fabricación de tejas y ladrillos establecida en Torás (Laracha).

Capital: 65.000 pesetas.

Producción: 500.000 piezas por temporada.

Esta industria emplea maquinaria y materias primas nacionales.

Lo que se hace público a efectos de le dispuesto en la norma segunda de la Orden ministerial de 12 de septiembre de 1939.

La Coruña, 25 de agosto de 1956.—El Ingeniero Jefe, H. Manrique.

4.746.—O.

(... CONTINUARÁ)

_________

1 Florinda Vicente Portela, faleceu na Barreira en marzo de 1971 aos 88 anos de idade. Está enterrada no cemiterio de Torás.

2 Vid. Boletín Oficial del Estado, Madrid, 8 de maio de 1955, Núm. 128, p. 1.531.

3 Vid. Boletín Oficial del Estado, Madrid, 28 de setembro de 1956, Núm. 272, p. 3.393.

"LA PERFECCIÓN", A CERÁMICA DE JOSÉ MANUEL FERREIRA (2ª parte)

   A partir da segunda metade da década dos 50 Ferreira ía dar o pulo definitivo para transformar o proceso artesanal en industrial. Pouco a pouco foi edificando naves, puxo un forno túnel continuo, secadoiro e meteu maquinaria como xa tiñan na telleira do lado, a chamada 'dos de Sada'. Nesa transformación de telleira artesanal en industrial decide bautizar a súa empresa como Cerámica La Perfección. O nome era unha declaración de principios. Buscaba a exquisitez no produto final. Pretendía un ladrillo perfecto e abofé que o ía conseguir, como así nolo corroboraron algúns albaneis da época: “Ti collías un ladrillo de Ferreira para facer un medio e, ao golpealo, non se desfacía como o que fabricaban noutros sitios”.

    Unha vez que montou o secadoiro do material xa se podía traballar todo o ano na fábrica e, co aumento da produción, La Perfección precisaba un maior número de empregados no proceso de fabricación. Grazas a unha listaxe realizada por Antonio Fuentes Varela e o seu fillo Javier, sabemos que dende a segunda metade dos 50 e na década dos 60 na de Ferreira traballaron Pepe 'o Labrador', o veciño do Escurido Manuel 'o Logo', os irmáns Moncho e Víctor 'de Gandariño', veciños tamén do Escurido, Pedro 'de Gandariño', que era de Estramil e tío dos anteriores, os veciños da Esquipa Ramón 'do Neto' e Luís 'do Telleiro', os de Estramil Ramón Doldán, Ramón 'do Merecho' e Genaro 'de Pedro', pai do propietario da empresa Tibar S.L. que estivo na de Ferreira dende 1955 ata que cerrou a fábrica, José Lago 'o Verdillán', cocedor que tal e como indica o seu alcume era da parroquia carballesa de Verdillo, Chucho 'da Rumboia', que era de Monteagudo (Arteixo) e traballou de encargado a partir de 1960, os cocedores de Estramil Che 'de Cotillas', Isidoro 'de Cotelo' e Che 'de Xan', Ramón 'de Mandión', tamén veciño de Estramil igual que Ramiro 'de Vázquez', Claudio 'de Caamaño', e Marcelino Baldomir Becerra, que nos dixo que “eu nacín en 1945 e traballei na de Ferreira cando era rapaz para gañar unhas pesetiñas”, Varela, veciño de Vilasuso, o chofer Pepe 'do Labarcio', o ferreiro Che Regueira, os irmáns Manolo e Perfecto 'de Fraga', o primeiro con domicilio na Barreira e o segundo en Torás, Celso da Ibia, que era deste lugar da parroquia de Monteagudo (Arteixo), Che 'de Raxido' e Manolo 'do Labregho', os dous soldadores de San Román, Pepe 'da Rúa', chofer de Monteagudo, José Antonio Cuenca, que era fillo dun garda civil da Laracha e polo que recorda Marcelino Baldomir Becerra “era un tipo moi alegre que andaba sempre cantando e cando Ferreira lle deixaba o tractor levaba nel aos rapaces ás festas”, os irmáns de Estramil Manolo, Che, Ramón, Rogelio e Agustín 'do Ferrador', Baldomero 'do Rato', que era de Vilaño e foi encargado entre 1963 e 1967, José Nogareda 'Pepe do Pillo', que era de Torás, José Cambón, palista da Cachada, Ramón 'o Pistón', Che 'do Trenco', veciño de Freón (Monteagudo), o antigo telleiro Daniel 'O Xastre', os irmáns baixomiñotos Ramón e Manuel Álvarez, cuñados de Ferreira, ou José María Montes, que traballou na oficina entre 1959 e 1965, aproximadamente. Estamos a falar de hai moitos anos, polo que tede en conta que chover xa choveu un lote e que, se cadra, algún dato non é do todo preciso e pode ser corrixido. Pedimos desculpas de antemán por se falta alguén nesta listaxe!

 

Grupo de empregados de Ferreira nunha vagoneta da fábrica nos anos 60. Na imaxe vemos a Lago con chaleco negro, Rogelio 'O Ferrador' con viseira, Celso da Ibia de xersei branco, Varela de Vilasuso con camisa de cadros, e a Pepe 'de Carreteras' de camisa negra e coa man esquerda no pescozo de Manolo 'do Roxo' (Cortesía da familia Verdía Varela)

     A principios dos 60 Ferreira seguía contratando xente do Baixo Miño, como foi o caso de Juan José Lomba Trigo, veciño de Salcidos (A Guarda), que estivo algún tempo de encargado e posteriormente traballaría varios anos en Xinzo de Limia (Ourense) con Alfonso Alonso Durán. Naquela hora xa había un bo número de mulleres gañando o pan alí. Facían un pouco de todo: ían ao barreiro, carretaban os ladrillos que se cortaban na cortadora para os regales, onde se secaban posteriormente... Algunhas daquelas pioneiras foron as irmás Lola e Estrella 'de Canedo', veciñas da Esquipa, Oliva 'do Neto', veciña tamén da Esquipa, Mercedes 'de Chuca', as irmás Maruja, Pepita e Chona 'de Gerardo', Venera 'de Carreteras', Carmiña 'de Constante', Lucinda de Francisco, Pura 'de Caamaño', as irmás Pura e Marina 'do Tute', todas estas con domicilio en Estramil, Chona da Pedreira, Josefa Orgueira, Anita 'de Fideles', Jesusa 'do Rapelo', estas tres veciñas da Barreira, Carmiña 'de Chousal', Florinda 'da Tómbola', Manuela 'do Cerralleiro', estas últimas domiciliadas en Lestón, ou as irmás Matilde e Fina 'do Trenco', Fina 'do Cerralleiro' e a súa filla Josefa, as catro veciñas de Freón (Monteagudo, Arteixo).

    Non foron poucos os matrimonios que se formaron na de Ferreira, parellas que nalgúns casos emigraron a Suíza ao pouco de casar e ao volver do país helvético traballaron de novo en La Perfección.

   Pepe 'o Labrador' recorda que “para coller o barro había que cavar a terra. Primeiro sacábase a terra negra de arriba e logo ían indo a pico e pala ata que encontraban o barro no barreiro, que era unha especie de mina a ceo aberto. No barreiro, que estaba detrás da telleira, traballaban homes e mulleres. Cando a fábrica empezou a medrar, puxeron unha vía de vagonetas, tipo vía de tren, polo medio das instalacións ata abaixo, ata a zona de onde se extraía o barro. Alí, no barreiro, antes de montar as vagonetas, o barro cargábase á man nun carro tirado por un cabalo que atendían dous homes. Cando puxeron a vía, as vagonetas cargábanse á man”.

    Vai correndo o tempo. A familia Ferreira Álvarez xa leva establecida na Laracha máis dunha década. Celeste, a única filla de Ferreira e de Flora, casara en maio de 1963 co practicante lucense Andrés Canoura Rouca (Ver Apéndice documental nº 1), quen posteriormente tamén ía traballar nas oficinas de La Perfección. En marzo de 1965, Rogelio, o primoxénito, déralle o “si quero” a Carmiña Pazos, irmá de Manolo o da discoteca Pazos da Laracha. E tres anos despois casou Moncho con Carmen Peniza, unha guardesa de nacemento que nos contou que “eu viñen para A Laracha en 1968. Son de Pintán (Salcidos, A Guarda). Pintán é a miña aldea, a aldea de miña abuela. Eu vivía na Guarda dende pequena porque meus pais foron vivir para alí. Papá era da Guarda e mamá era de Pintán. Meus pais non tiveron ningún tipo de relación coas telleiras. Agora ben, os abuelos de miña nai si que tiveron tilleira aquí en Mesía. Tiñan esa tilleira en Mesía e tiñan outra en Piadela, cerca de Betanzos. Despois tiveron moita sorte porque venderan eses terreos. El chamábase Manuel Álvarez, Manuel ‘O Cachuzo’. Tiña unha irmá que se chamaba Basilia, que era a dona da tilleira de Piadela. Eles estaban ben economicamente, eran labradores fortes e ela, Basilia, non ía á tilleira, levaba operarios”.

 

José Manuel Ferreira coa súa nora Carmiña Pazos e o seu fillo Rogelio no día do casamento desta parella (Cortesía de Nuria Ferreira Pazos)

   Os tres matrimonios vivían nun edificio que a familia edificara na Barreira, cada un deles no seu propio piso. José Manuel Ferreira e Flora tiñan o seu domicilio na casa do lado, na que tamén vivía Generoso, que o pobre ía falecer nos primeiros días de 1968 nun accidente de tráfico cando tan só tiña 19 anos. Foi o primeiro duro pau para os Ferreira. Desgraciadamente non sería o último.

    A tráxica morte de Generoso coincide cun momento de auxe da produción da empresa. Desa época Pepe 'o Labrador' recorda “que despois compraran un tractor, un David Brown, ao que lle puxeron un remolque para ir ao barreiro. Daquela eramos mozos e había enerxía. Dependendo dos operarios que houbera, como mínimo íamos cargar o remolque catro homes, dous nun lado e dous no outro. Posteriormente compraron unha ‘traílla’ para o tractor, que era un aparato coma un rastro que pousabas nun sitio e enchía o material. A mesma traílla xa cargaba o remolque. Levaba unha varilla para atrás, cerraba, levantaba a hidráulica e carretaba o barro. Con eso andaba un operario que se chamaba Víctor López Collazo, que foi o primeiro chofer que houbo na empresa para andar cun camión que llo compraran de segunda man a Rega de Carballo, que un xenro deste Rega foi o que montou Hormigones Horbesa. Pois ese camión foi o primeiro que veu para a fábrica e despois, cando se xubilou Víctor, empezou a andar con el Moncho Ferreira. Cando Moncho empezou a ser medio xefe compraron un Barreiros e xa tiñan dous camións. Do Barreiros aínda creo que andan por aí os cachos. O camión vello non tiña nada máis que a propaganda ‘José Manuel Ferreira Penedo’, non tiña La Perfección nin tiña nada. O de Moncho, o Barreiros, levaba na visera o nome da filla máis vella de Rogelio, Nuria. Despois veu un Pegaso Comet, e ese levaba o nome de José Manuel, o outro fillo de Rogelio”. Anos despois tamén se sumou á pequena frota de camións un GMC da época da Guerra Civil que, segunda diversas fontes, comprara Rogelio nunha poxa en Madrid. Este camión tiña tracción ás seis rodas e era perfecto para andar no barreiro. 

 

Imaxe dun dos camións de La Perfección. O perario da esquerda é Rogelio Ferreira (Cortesía da familia Verdía Varela)

 

 

(... CONTINUARÁ)

 

 ___________________

APÉNDICE DOCUMENTAL Nº 1:

 

La Voz de Galicia, 5 de maio de 1963, p. 7.

 

DE SOCIEDAD

BODAS

Ante el altar mayor de la iglesia parroquial de Santa María de Torás (Laracha) se celebró el enlace matrimonial de la encantadora señorita Celeste Ferreira Álvarez y don Andrés Canoura Rouco.

La novia, que lucía un hermoso traje de raso natural, velo largo de tul "ilusión" y tocado de raso y azahar, entró en el templo del brazo de su padre, don José Manuel Ferreira Penedo; el novio ofrecía el suyo a su madre, doña Dolores Rouco de Canoura.

Bendijo la sagrada unión el párroco de dicho templo don Anselmo Graíño Calo, y dirigió unas hermosas palabras a los contrayentes don Carlos Angel Gil Grela muy amigo de estos.

Actuaron como testigos de la ceremonia por ambas partes, don Andrés Canoura Fernández, don Domingo Bosque Rodríguez, don Eduardo Mariño Iglesias, don José Díaz, don Ezequiel Cotelo, don Ramón Acevedo Carballo, don Armando Sixto Romero, don José Canoura Cerdeiras, don Rogelio Ferreira Álvarez y don Manuel Rodríguez Lomba.

Los numerosos asistentes al acto fueron espléndidamente obsequiados con una merienda cena.

Los nuevos esposos salieron en viaje de novios por distintas capitales.

 

"LA PERFECCIÓN", A CERÁMICA DE JOSÉ MANUEL FERREIRA (3ª parte) 

    A historia de Cerámica La Perfección vai collida da man de A Pachanga e do Tabú, unha lendaria taberna da Barreira da que nos falou Antonio Fuentes Varela: “Cerca de onde tivera meu avó Daniel a primeira telleira, na Braña de Estramil, vivían Francisco e Lucinda nunha casiña moi humilde. El, que fora panadeiro, era moi traballador pero tiña problemas de saúde. Ela andaba ás piñas e nos anos 50 conseguiu traballo na telleira de Ferreira. Nesa época os bancos non che daban créditos facilmente e Francisco, como malamente puido, comprou un pequeno terreo que estaba xusto en fronte da telleira de Patiño. Sobre 1959 ou 1960 fixo alí un pequeno local que tiña un forno pequerrecho no que cocía, todo máis, media ducia de moletes. Cando abriu o negocio a canción “La Pachanga”, de Luis Aguilé, tiña moito éxito e púxolle ese nome á tenda, que foi reformando pouco a pouco. As cousas empezáronlle a ir ben porque claro, ás 10 da mañán o que máis e o que menos íalle buscar un bocadillo e unha cerveza. E despois da xornada os empregados das telleiras da zona, que daquela xa só se traballaba dez horas, tamén parábamos alí. Francisco quitaba pan do forno e comías un anaco de 2 pesetas de bola, 3 pesetas de sardiñas e un vaso de viño clarete e ías coma un Pepe! Entre a xente que traballaba na de Ferreira e na de Sada, que era a telleira de meu pai, pois se cadra xa parabamos alí 25 ou 30 persoas todos os días... e xa facía uns pesiños. Co tempo, quitou a muller de traballar na de Ferreira e sobre 1967 ou 1968 vendéronlle a Manuel Ponte Muñiz e abriron en Paiosaco a Panadería Santa Teresa. Francisco e Lucinda son os pais de Cristina, a da panadería A Balsa da Laracha”.

    Manuel Ponte Muñiz, o novo propietario de A Pachanga, era natural do val de Loureda, onde segundo as informacións de Paco 'o Cubano' traballara durante algún tempo de zapateiro. Na época na que ía mocear a Estramil e á Barreira seica lle chamaba Tabú a esa zona.

   - Vou a Tabú, dicía.

    Cando Manuel, que casou en Estramil con Obdulia Veiga, lle comprou a Francisco e a Lucinda, a taberna deixou de ser A Pachanga para converterse, dende aquel momento no Tabú, onde moitos dos empregados de Ferreira seguían parando despois da súa xornada laboral. E mesmo había a posibilidade de facer fonda alí, como así nolo confirmou no verán do 2023 Remedios 'do Porto', veciña da Barreira: “O meu marido chámase Álvaro Evangelista e traballou con Ferreira moitos anos. Álvaro é portugués, de Chaves, antes de vir para aquí xa traballara nunha telleira que había na entrada de Chaves. Veu de mozo para aquí e estaba de pensión no Tabú, que foi onde nos coñecemos e casamos xa hai 55 anos. Na de Ferreira formáronse moitos matrimonios”.

    Naqueles anos 60 continuaba habendo moita man de obra feminina en Cerámica La Perfección. Unha das mozas que gañaba o pan alí era Carmen García Pallas, dona de Pepe 'o Labrador', que nos contou que “Estramil era un lugar de moita pobreza e os de Ferreira déronlle traballo á xente da aldea, e darredor, e a posibilidade de ter unha mellor vida. Cando traballei na de Ferreira, que debeu ser en 1966, gañaba once pesos cada día, que eran unhas 1.300 pesetas ao mes. Alí había tantas mulleres como homes. Se cadra éramos máis as mulleres que os homes. Eu acordo a Chucha e a Maruja 'do Pailuco', Anita de García, Pilara de Rosa, Venera 'de Carreteras', que facía a limpeza na casa e tamén traballaba na fábrica, na máquina cortadora, e dáballe o ladrillo ás outras para poñer na carreta, Lola de Canedo; Angelita 'da Chirila', Amparo 'da Chirila', que estas dúas eran irmás, Fina 'do Peiluco', Pura de Ramón, Anita de Fideles e moitas máis que agora non acordo. Tamén había mulleres de Razo, que viñan nun Land Rover. A de Ferreira e a de Epifanio foron as primeiras industrias da Laracha con man de obra feminina”.

   Aínda que a produción estaba centrada na fabricación de ladrillo, nos 60 tamén se facía algo de tella, como así o recorda Pepe 'o Labrador': “Na cerámica de Ferreira só facían ladrillo e tella, tella do país, pero moi pouca. A tella facíana de encarga. Houbo unha época que a xente botaba o tellado de uralita pero os remates había que rebocalos con tella. Nós, por exemplo, colliamos obras e facíase todo. Falo da telleira de Ferreira. Eu fixen tella para os cumios dos tellados das casas a mais a tella para os remates dos lados. Esa era tella máis gorda, con máis espesor de barro, pero ese era molde distinto. Os moldes eran de ferro e facíaos Manolo 'do Labregho', que era o mecánico que había daquela. Manolo 'do Labregho', era o pai de Manuel o do Ambigú, que levou este bar moitos anos”.

    Pepe 'o Labrador' tamén nos contou que “ao principio pouca maquinaria había na de Ferreira pero, pouco a pouco, foi comprando máquinas e camións para a extracción do barro. Trouxo unha escavadora Jumbo e unha Kramer de rodas que era a que movía co cazo o barro que se fabricaba aí. Facía todo o servizo de limpar a eira e botar o barro nos alimentadores… porque o barro había que botalo nos alimentadores, e estes aparellos tiñan un eixo que lle chamabamos a cabra. Os alimentadores traían o barro para a cinta e unha vez alí o operario non tiña que facer nada, soamente enchufar e mirar que non caera o barro para fóra da cinta e que non botara de máis a cabra. O ladrillo íase moldeando e fabricando e había unha muller á beira onde se cortaba. Despois estabamos as outras persoas para recoller, cargar nas carretas ou poñer na eira ou nas vagonetas para secar”.

   Tras moitas décadas extraendo a arxila da Barreira, cando o barreiro xa tiña un diámetro considerable, empezaron a mesturar barro dunha barreira próxima á Mariquiña e Fortuna que é a mina grande de Epifanio Campo. Nos anos 50 Ferreira xa extraía barro desta explotación denominada A Rega, hoxe convertida nunha fermosa lagoa. Os movementos de terras desta zona aprécianse nas fotografías do chamado voo americano de 1956.

 

Panorámica actual da Rega, a explotación que José Manuel Ferreira tiña cerca da barreira de Cerámica Campo (Brais Maceiras)

    Ao fío desta información, Carmiña, a muller de Moncho Ferreira, contounos que “o noso ladrillo era moi bo. Tiña moita calidade. Un albañil facía un medio e non lle partía. Por iso querían o noso ladrillo… e de aí o nome de cerámica La Perfección. O meu marido sabía mezclar moi ben os barros porque tiñamos o barreiro de alí, ao lado da casa, e despois había outro que estaba cerca do barreiro de Lendo de Epifanio Campo. O forno da fábrica non se apagaba nunca. Estaba sempre encendido. Ao mellor apagábase unha ou dúas veces ao ano para reparalo por se lle caía algún ladrillo, pero despois encendíase e non se apagaba. O proceso era todo manual. Por arriba había uns tornillos e pola dilatación destes tornillos sabías cando os ladrillos estaban cocidos. Para o forno utilizábase serrín, que despois escaseaba porque o empezaron a levar para as granxas de polos e daquela empezamos co fuel. Ao serrín íamos aos aserradoiros de aquí, ao de San Román por exemplo, onde está a gasolineira. Collíase en moitos sitios, na zona de Arteixo collíamos na de Rumbo, en Loureda. Ao principio os aserradoiros estaban encantados para que llo foras a coller, pero despois había que pagalo e era caro. Non se conseguía facilmente e eso era un problema. Por iso acabamos poñendo mecheros de fuel. Naquel momento o fuel non saía moito máis caro”.

 

Panorámica das instalacións de Cerámica La Perfección a finais dos anos 60 (Arquivo do Reino de Galicia)

   Con Ferreira tamén traballou durante un tempo seu cuñado Manuel, que aínda hai quen o acorda botando serraduras no forno cun carretillo grande. Precisamente con relación ás serraduras e ao secado do material Pepe 'o Labrador' recorda que “eu fun para a de Ferreira de rapaz con 14 ou 15 anos, e despois fixen o servizo militar. Na mili saquei todos os carnés e ao licenciar empecei a traballar na de Epifanio Campo e alí botei seis anos. Nesa época na de Ferreira non tiñan camións. No 69 volvín para a de Ferreira outra vez. Cando traballaba na de Epifanio cobraba 6.000 pesetas e cando fun para a de Ferreira gañaba 6.500 pesetas. Recordo que para o secado do material había uns andamios. O ladrillo normalmente secábase no secadoiro, entraba nunhas vagonetas de ferro e dentro do secadoiro había como un forno para facer a calor por mediación de tuberías. Esa calor conseguíase con casca de madeira e tablilla, casca de pino, baruta… Había varios transportistas que traían mercancía para aí. Uns traían baruta dos talleres de machembra e outros traían casca. Eu andaba a diario á casca, porque despois compraron un camión para a casca que tiña unhas valderas grandes, un camión do pescado, e andaba polas torbas. Todos os aserraderos normalmente tiñan torba, que era o lugar onde se botaba a casca. A casca para a torba subía ou por unhas canaletas, unha cinta, ou subía por mediación dun tubo, por unha tubería e un ventilador e sopláballe para arriba e subía polo tubo e xa quedaba estendida a torba. As torbas eran grandes porque eso non tiña moito peso pero avultaba moito. Eu andaba a diario neso. Levaba ladrillo e retornaba á fabrica de Ferreira con casca. Por exemplo saía un viaxe de ladrillo para Carballo e de volta tiña que retornar cun viaxe de casca. Solo era o meu camión o que traía a casca, xa estaba preparado para eso porque tiña unhas balderas altas”.

 

Publicidade dos anos 70 de La Perfección (El Ideal Gallego)

(... CONTINUARÁ)

 

LA PERFECCIÓN, A CERÁMICA DE JOSÉ MANUEL FERREIRA (4ª parte e fin) 

    Malia a gran competencia de Cerámica Campo, La Perfección continuaba sendo un verdadeiro referente no sector. A maquinaria non paraba de extraer barro das explotacións A Rega e Os Marcos, os barreiros que os Ferreira tiñan en Lendo e na Barreira, para satisfacer a demanda de ladrillo que continuaba tendo a empresa. Á parte das persoas que nomeamos anteriormente, que nalgúns casos xa levaban varios anos traballando alí, a partir dos setenta tamén se empregaron en La Perfección operarios como Manuel Costa, Manuel Verdía, Camilo das Rañeiras, José Antonio Pazos, Blandina 'de Cotillas', Carmiña de Cotelo, Hortensia, que era filla de Baldomero 'do Rato', os irmáns Tomás e José María Fuentes (fillos de Daniel 'o Xastre'), Carmucha 'de Merecho', que eran todos de Estramil, Genaro, veciño de Bastón, Ramón 'do Peseto', de Lestón, Pepe 'do Rapelo', da Barreira, Paco 'do Renlo', de Vilaño, ou os mecánicos Manolo de Aurora, de Vilaño, e Vilas, da Laracha.

    José Manuel Ferreira levaba toda a vida traballando e a xubilación estaba á volta da esquina xa que o 22 de xullo de 1973 facía os 65 anos. Un mes e medio antes de que chegase ese día tan sinalado, unha terrible crueldade do destino arrebatoulle a vida a Rogelio e ao seu fillo José cando estaban pescando en Sorrizo (Arteixo). Rogelio Ferreira tiña 36 anos e o cativo 5. Pódese dicir que aquel duro golpe foi o principio da fin de Cerámica La Perfección, que ía seguir fabricando durante varios anos máis baixo a sombra da terrible perda de Rogelio.

    A Barreira e Estramil xa non eran os lugares de antano que podemos imaxinar nunha postal en branco e negro. Grazas ás oportunidades de traballo que a veciñanza tiña na de Ferreira e tamén aos aforros na emigración, principalmente en Suíza, a contorna foi modificando pouco a pouco a súa fisionomía. Naqueles mediados dos 70, un dos establecementos da zona no que paraban os empregados de La Perfección, o Tabú, tamén cambiou de propietarios. Agora estaba á fronte do negocio Carmiña López, a muller de Rogelio 'do Ferrador', un matrimonio que estivera moitos anos emigrado en Suíza e que comprara a taberna pouco antes de regresar do país helvético. Ata a súa volta definitiva, atendeulles o negocio Tomás Fuentes, antigo telleiro fillo de Daniel 'O Xastre'. Logo, ao viren da emigración, Carmiña despachaba na taberna, que tamén era tenda de ultramarinos, e Rogelio empregouse na de Ferreira, onde xa traballara de mozo. Nese momento había catro tabernas na zona: o Tabú e o Chiquito na Barreira, e o Coitelo e a taberna da señora Cotela en Estramil. Curiosamente as catro ían pechar pouco despois de que o fixese La Perfección.

    E chegamos aos anos 80, unha época na que os tempos de bonanza de antano ían mudar por outros ben distintos. Pepe ‘Buraco’ recorda que “Ferreira era unha excelente persoa. Se non tiñas diñeiro deixábacho, porque nunca esqueceu a súa modesta orixe e a miseria que pasara de neno; el axudaba a todo o mundo”. Segundo diversas fontes, o que si que lle custaba era evolucionar cos tempos e era algo remiso a introducir nova maquinaria para mellorar as condicións de traballo nas instalacións. Nesa época chegou un momento no que había moitos obreiros e pouca produción. O material que se fabricaba deixaba unha paupérrima marxe de beneficio que non alcanzaba a suma para os soldos dos obreiros. Foi aí cando lle empezaron a ver as orellas ao lobo e principiaron os primeiros impagamentos aos acredores e aos empregados. Os Ferreira piden un crédito para ir parcheando os problemas financeiros. A situación era insostible e mesmo houbo traballadores que pensaban que os Ferreira estaban realizando unha fuga de capitais a Portugal. A verdade era outra ben distinta. A empresa estaba en bancarrota. Cando as cousas xa lles ían rematadamente mal un día dixéralle un avogado a Ferreira:

- Aquí hai unha solución: dar unha quebra en falso e salvar parte do capital.

- Eso xamais llo farei aos meus obreiros porque eles foron os que me axudaron a levantar esta empresa, contestou Ferreira.

   Carmen Peniza, a muller de Moncho Ferreira, recorda que “ao final, os obreiros da telleira pensaban que nós estabamos gardando cartos e non era certo, pero bueno, eu tamén os entendería a eles. Construcciones Vallina, que creo que era unha empresa asociada a Rumasa, fixera a Escola de Idiomas da Coruña co noso ladrillo. O caso é que nos debían letras por un valor de sete millóns de pesetas, que agora non é nada, pero aí empezou a nosa ruína. Se non viñera eso de volta aínda duraríamos máis tempo. Alí había traballando máis mulleres que homes. Miñas cuñadas e mais eu estivemos traballando alí tamén. Nos últimos anos había unhas 32 persoas e máis da metade eran mulleres. Tiñamos a Pepe, que era chofer, había outro Pepe que era chofer tamén e despois homes había moitos eh… as mulleres rendían igual ou máis que os homes. As telleiras foron as primeiras industrias onde traballaron as mulleres da zona. Eu empaquetaba, porque o empaquetado era manual e empregábase moitísimo tempo facendo os palets… e traballamos dous anos alí. Eu estiven na oficina pero despois baixei a traballar na nave. Había casos nos que traballaba o home e tamén as súas mulleres, como por exemplo Pepe o chofer, os dous Pepes e as súas mulleres”.

 

Ortofoto do ano 2004 dos terreos onde estivo Cerámica La Perfección na que se pode observar a nave da empresa e a charca do barreiro (https://mapas.xunta.gal)

Ortofoto do ano 2008 na que xa se ve o barreiro reenchido e as instalacións derrubadas (https://mapas.xunta.gal)

    Nesa altura a inflación desbocábase en España, dando pé á gran crise económica de 1985, que foi o ano no que pechou Cerámica La Perfección. Tras a súa quebra, en 1986 Epifanio Campo Fernández decide facerse cargo da débeda da empresa a cambio dos terreos de Ferreira, que deste xeito puido levantar o embargo que tiña sobre os seus bens. Nesta operación, o novo propietario segregou as dúas casas e o cachiño de terreo para que os Ferreira seguisen vivindo alí. Os Marcos, que era o barreiro que os Ferreira tiñan ao carón do seu domicilio, foise convertendo nunha pequena lagoa que, anos máis tarde, ía restaurar Epifanio Campo. Desa etapa David Rodríguez, xefe de operacións de Cerámica Campo, recorda que “nós, cando empezamos coa restauración, seguía estando a estrutura da fábrica de Ferreira. Xa estaba totalmente en ruínas, pero aínda conservaba o tellado, as paredes e a parte das oficinas, que agora hai un pequeno talude alí cunha escollera pequeniña e conservouse o frente, pero o que era a oficina seguía estando, que daba contra a carretera da Cachada. Despois derrubouse todo, sacouse unha pouca chatarra que había, un par de vigas e nada máis”.

   Unha vez que pechou Ferreira houbo operarios que se empregaron en Cerámica Campo, que dende os seu inicios nutríase principalmente con xente de San Román e Lendo. Un deles foi o propio Moncho Ferreira, que acabou de chofer de Epifanio Campo Fernández. Xubilouse alí aos 60 anos logo de sufrir un ictus. Pouco despois de que cerrase La Perfección, Carmiña Peniza e Celeste Ferreira, muller e irmá de Moncho, abriron unha tenda de roupa na Laracha que ían rexentar durante moitos anos, ao tempo que Carmiña, a viúva de Rogelio, traballaba con seu irmán Manolo na Discoteca Pazos. 

 

José Manuel Ferreira e Flora Álvarez coa súa neta Nuria en febreiro de 1992 (Cortesía de Nuria Ferreira Pazos)

    Uns anos máis tarde do cesamento de actividade da empresa que tanto traballo lle custara levantar, José Manuel Ferreira daba o seu derradeiro alento o 13 de setembro de 1993, día no que finou no seu domicilio da Barreira aos 85 anos de idade. A súa muller Flora Álvarez ía morrer en setembro de 2007 aos 94 anos. Os dous están enterrados no cemiterio de Torás.

   En 2022 Cerámica Campo vendeulles o terreo onde tanto tempo estiveran as instalacións de Cerámica La Perfección aos carballeses José Rodríguez Ponte e Raquel Pérez Castro, matrimonio que xa hai varios anos que estableceu o seu domicilio na Laracha, onde dirixen a empresa Agrícola e Forestal Forpón, que se dedica a servizos agrícolas e forestais e escavacións.

  A viaxe pola historia desta telleira chega á súa fin. Unha telleira na que traballaron ao longo dos anos ducias de persoas das comarcas do Baixo Miño e de Bergantiños capitaneadas por José Manuel Ferreira Penedo, a quen o Concello da Laracha tivo a ben dedicarlle unha rúa que está situada cerca do centro de saúde da capital municipal, paralela á rúa que leva o nome de Epifanio Campo Núñez, outro dos protagonista do libro “As telleiras da Laracha e os cabaqueiros do Baixo Miño”, editado en 2024 pola Deputación da Coruña, coeditado polo Concello da Laracha e que contou coa colaboración da Xunta de Galicia.

 

Rúa José Manuel Ferreira Penedo

(FIN)

 

A TELLEIRA DE ANTONIO FUENTES REGUEIRA 'CACHAFEIRO'

Hai uns días deixounos Antonio Fuentes Varela, 'Cachafeiro', un dos grandes protagonistas do libro “As telleiras da Laracha e os cabaqueiros do Baixo Miño” ao que lle queremos dedicar as Crónicas da Laracha desta semana. 

  Durante o traballo de campo deste proxecto, Antonio contounos a historia de boa parte das telleiras da Barreira e de Estramil, nas que, nalgúns casos, traballara dende moi cativo, e mesmo fixemos con el un percorrido in situ polos lugares onde antano estaban estas pequenas industrias nesta zona do municipio. Ademais, o noso protagonista atendeunos coa maior das amabilidades no seu domicilio e nas ducias de chamadas telefónicas realizadas para resolver as dúbidas dun servidor. Un bo anaco do libro é teu, Antonio! Que a terra che sexa leve, amigo!

Antonio Fuentes Varela diante da casa da Barreira na que naceu en 1950. Detrás del podemos ver ladrillo macizo fabricado na telleira de seu pai Antonio Fuentes Regueira 'Cachafeiro'

   Deseguido, como homenaxe á súa memoria, publicamos a historia da telleira de seu pai, Antonio Fuentes Regueira, con quen o noso homenaxeado traballou durante os primeiros anos da súa vida, un texto que tamén tedes ao voso dispor no libro “As telleiras da Laracha e os cabaqueiros do Baixo Miño”.

 

A TELLEIRA DE ANTONIO FUENTES REGUEIRA 'CACHAFEIRO'

   Antonio Fuentes Regueira nace en 1933 na Esquipa. Era o primoxénito de Daniel Fuentes Mañana 'O Xastre' e de Consuelo Regueira Mallo, matrimonio do que ían nacer cinco fillos máis: Manolo, Tomás, Edelmiro, José María e Cándido. A familia íase trasladar á Barreira, lugar onde seu pai Daniel montou unha telleira logo dunha curta experiencia na Braña de Estramil, na que 'O Xastre' comezara no sector da cerámica ao pouco de enviuvar.

  Antonio e seus irmáns ían aprender o oficio de telleiro cun oficial do Baixo Miño contratado por seu pai. De adolescente marcha a Asturias a traballar nunha mina de Avilés, mais, entre idas e voltas, continuaría durante algún tempo botando unha man na telleira do seu proxenitor. Nesa época tamén formou parte da cuadrilla dalgún dos telleiros de Pontevedra que fabricaban na Laracha naqueles tempos, entre eles Manuel Álvarez e Tino Sobrino, que fixeran sociedade alugando a telleira de Patiño durante dúas ou tres temporadas.

 

Antonio Fuentes Regueira traballando na telleira de Patiño para os baixomiñotos Manuel Álvarez e Tino Sobrino (Cortesía de José Manuel Álvarez Martínez)

  Antonio Fuentes Regueira casa na década dos anos 50 con María Varela Lista, unha moza da Barreira coa que tería sete fillos: Manuel, Samuel, Raúl, Josefa, José Ramón, Juan José e Santiago. María xa tivera un fillo antes de casar, o noso homenaxeado Antonio, un cativo do que se fixo o cargo o seu home e que foi o que nos narrou moitas das historias que contamos no libro "As telleiras da Laracha e os cabaqueiros do Baixo Miño".

   Sobre o ano 1957 Fuentes Regueira monta a súa propia telleira na Barreira, nuns terreos que herdara a súa muller María. Estaba xusto en fronte da taberna dos Cuatro Vientos e moi cerca da que tiña seu pai Daniel. Andando no tempo, esta pequena industria ía ser coñecida como 'a de Cachafeiro', que era como os veciños da contorna alcumaban a Antonio. A dicir verdade, uns chamábanlle Antonio 'do Xastre' e outros Antonio 'Cachafeiro', alcume que pouco lle gustaba.

  Dos primeiros tempos desta telleira o seu fillastro Antonio recordaba que “eu empecei a carreira de telleiro con meu pai en 1959, con nove anos. Ao principio non tiñamos forno e íase cocer a de meu avó Daniel. Despois xa construímos nós o noso, que o fixeramos meu pai, seu irmán Tomás, outro amigo que se chamaba ‘Colombias’ e eu. Faciamos os ladrillos, tendíanse e despois, cando estaban ben secos, íamos levantando as paredes con eles e con algo de barro. Os ladrillos que había dende a parte de abaixo ata a metade do forno si que tiñan que estar cocidos, porque aí é onde se cocía a gran temperatura o material fabricado. Na parte baixa do forno había unhas arcadas, que era onde se tizaba e que ían cunhas trampas postas cuns ladrillos encuñados como se fora un arco. Por riba levaba unha criba, toda de ladrillos macizos que se poñían de canto cunha pequena separación para que poidera subir o lume. Despois, enriba deso poñíase o material que, cando se terminaba de cocer, daba un baixón co que se sabía que xa estaba cocido. O forno non tiña cheminea. Unha vez que estaba o material dentro, había que ír á parte superior e tapalo todo con ladrillo macizo e despois botábase unha capa de barro, coma un recebo, para que non perdera o calor. Cando estaba cocido, había que deixar pasar dous ou tres días para que enfriara e despois quitábase, desencañábase, que era como se lle chamaba a esta operación. Nun lateral, o forno tiña un porteiro, que tamén se cerraba con ladrillo e barro igual que arriba cando tiña o material dentro para cocer. Nós o que máis facíamos era tella. Recordo que houbera un ano no que fabricamos 100.000 tellas. A esta telleira viñan moitos labradores da volta a buscar tella. Incluso teñen vido dende Coristanco. Tamén recordo que había un carreteiro, o tío Domingos de Soandres, que creo que facía algo de almacenista para a zona. Se a tella custaba unha peseta, imaxino que lle darían unha pequena comisión porque tamén facía o transporte e xa viña cos bois e co seu carriño articulado, que lle chamaban a zorra”.

   Á parte da boa produción de tella, na do 'Cachafeiro' tamén se fabricaban ladrillos macizos, moldeados no mesmo banco no que se elaboraba a tella, ladrillo balaústre para os hórreos, ladrillo curvo para os fornos de pan e ladrillo oco de 4 e de 5, que se facían na “churrera” que comprara Antonio.

   Para intentar vender o seu produto Fuentes ía, como todos os fabricantes da Laracha, á feira da Adina (no Mesón do Vento), á de Paiosaco, á de Vista Alegre, á de Carballo... Desprazábase en moto e levaba unha rasilla e unha tella envolta no papel que usaban nas tendas para envolver. Nas feiras sempre cerraba algún acordo que se selaba cun apertón de mans e cunha cunca de viño nunha taberna.

 

Retrato de María Varela e Antonio Fuentes (Cortesía da súa familia)

    Nesa época, nos últimos anos 50 e primeiros 60, empezouse a mover moito a construción na Coruña. Na do 'Cachafeiro' non desaproveitaron a oportunidade, como así nolo recordou Antonio fillo: “Eu sendo neno vendín moito moito ladrillo en Monte Alto. Ía á Coruña no trolebús, levaba un bocadillo e pateaba polas rúas parando onde vía unha obra e así foi como fixen algún cliente”.

   As cousas íanlle ben a Antonio Fuentes no sector da cerámica, tan ben que no ano 1960 decidiu comprar a telleira 'dos de Sada', da que tamén damos conta nun dos capítulos do libro. O custe da operación fora por 150.000 pesetas da época. Ao comprar esta telleira, 'Cachafeiro' alugoulle a outra, a situada diante da taberna dos Cuatro Vientos a Manuel Álvarez Vicente, o irmán de Anselmo e cuñado de Ferreira, que botou alí tres ou catro temporadas. Durante este tempo Manuel tivo de empregado ao tamén baixomiñoto Eladio Sobrino Iglesias, a quen os veciños da Barreira e de Estramil alcumaban 'Noi' ou 'Noro'.

   Na telleira de arriba, que sempre foi coñecida como 'dos de Sada', Antonio estivo uns cinco anos, ata que chegou un momento no que competir coas industrias de Epifanio Campo e de José Manuel Ferreira se converteu nun verdadeiro martirio. As débedas cos acredores empezaban a medrar ao tempo que a actividade e a economía da súa empresa languidecía por momentos. Ante esta situación, sobre o ano 1965, Fuentes Regueira vendeulles as instalacións aos Alonso, uns irmáns de Carballo que tiñan un almacén de materiais de construción na capital de Bergantiños. 

 

Fotografía do voo americano do ano 1956 do lugar da Barreira. O número 1 corresponde á telleira 'dos de Sada'; 2, telleira de Ferreira; 3, telleira de Patiño; 4, telleira de Daniel 'O Xastre' e 5, telleira de Antonio Fuentes Regueira 'Cachafeiro' (https://mapas.xunta.gal)

    Ao abandonar o mundo da cerámica, Antonio Fuentes Regueira traballou dende 1966 ata 1968 nunha mina de carbón de Matarrosa del Sil, no municipio leonés de Toreno, na comarca do Bierzo. Posteriormente emigra a Zúric, onde xa levaba algún tempo o seu fillastro Antonio traballando de palista. No país helvético 'Cachafeiro' consegue un contrato de peón nunha empresa de construción que abandona ao pouco para empregarse na mesma na que estaba o seu fillo Antonio.

   Ao tempo que os seus Antonios facían un peso en Suíza, María Varela abre O Coitelo, unha taberna que estaba en Estramil na mesma casa na que residía a familia. O Coitelo era desas tabernas de antes na que tanto podías tomar un chanqueiro como comprar un saco de penso ou de sal.

   Antonio fillo, coñecido tamén como 'Cachafeiro', retorna de Suíza para facer o servizo militar e, nos días de permiso, bótalle unha man no reparto a Aurelia, unha tía de seu pai que se dedicaba á venda ambulante de peixe. Ata aquel momento Aurelia fixera o reparto na súa besta, mais agora facíano nunha furgoneta, na Citroën AK 400 que o rapaz comprara cos cartos da emigración. 

 

Imaxe tomada nos anos 60-70 en Estramil na que vemos a Antonio Fuentes Varela, fillo de Antonio Fuentes Regueira, con súa tía Aurelia (Cortesía de Josito Fuentes)

    Ao pouco de rematar a mili Antonio empeza a traballar en Excavaciones Cancela, empresa na que curiosamente derrubou algún edificio que tiña no tellado, as voltas que dá a vida, tellas feitas por el. “Eu teño un dedo que meu pai quería cortarmo (risas). As miñas tellas coñecíanse ben por este dedo. A tella facíase no banco do oficial cun molde, a gradilla, e a medida que se ían facendo o tendedor levaba cada peza no formal, que era unha ferramenta que lle daba a forma curva a tella. E claro, cando se pousaban na eira, había que pasarlle as mans para sacala do formal, e aí era onde eu deixaba a marca con ese dedo que me quería cortar meu pai. Cando traballaba con Cancela nunha ocasión tivemos que ir a Arteixo a tirar o vello cine que comprara Rozas, o da panadería da Groufa, que ía construír alí un edificio. Na parte de atrás había uns alpendres e un día, desfacendo o cine, caeu unha tella enteira. Baixei da escavadora, collín a peza nas mans e despois de examinala ben díxenlle a Cancela:

- Esa tella é da que facía 'Cachafeiro', Cancela!

- Pois pode ser, porque vese que foi feita a man.

- Esta tella fíxena eu, aí está a marca do meu dedo!

   Antonio pai bota en Zúric ata 1973. Ao vir, logo dun tempo axudando na taberna e tras o oportuno apoio da súa muller María, que era unha gran negocianta, monta unha pequena granxa de cochos para vender nas feiras. Pechábase o círculo. Décadas antes ía ás feiras vender tellas e ladrillos e agora ía vender porcos. Clientes nunca lle faltaron nos dous ramos. Naqueles días, seguindo a tradición familiar de súa avoa Generosa e de súa tía Aurelia, tamén gaña a vida como vendedor ambulante de peixe. Non esquezamos que Generosa era aquela “señora que ía todos os días a Caión e traía de toda clase de peixe”, da que nos fala José de la Santísima Trinidad no seu libro dos telleiros e que xa publicamos neste espazo.

 

María Varela e Antonio Fuentes nun xantar celebrado nos anos 90 (Cortesía da súa familia)

   Andando no tempo Antonio e a súa muller María ían montar unha peixería en Cerceda, negocio no que traballou ata a súa xubilación. O antigo telleiro faleceu en abril de 2007 aos 74 anos de idade.

   Despois de tantos anos, o espírito de 'Cachafeiro' segue estando moi vivo en Estramil e na Barreira, onde aínda quedan casas nas que se pode ver material fabricado nas súas telleiras. Na primeira que montara, a que estaba situada en fronte da taberna dos Cuatro Vientos, teñen o seu domicilio Raúl (fillo de Antonio e María) e a súa muller Blandina, que nos dixo que aínda se acordaba “de ver por aquí os moldes dos ladrillos na chabola na que durmían o tío Manuel e o 'Noi'. A chabola estaba onde temos o alpendre e despois esto cubriuse de silvas. Nós marchamos para Suíza e logo reencheuse todo, que o terreo estaba máis baixo que a carretera, e fixemos a casa”. 

 

Panorámica actual da Barreira e de Estramil. En primeiro plano, a casa de Raúl Fuentes Varela e Blandina Sánchez Esmorís, que foi o lugar onde montou a súa primeira telleira Antonio Fuentes Regueira

   Grazas á viaxe no tempo que realizamos con Antonio Fuentes Varela, sabemos que o forno da telleira de 'Cachafeiro' estaba na parte de atrás da casa de Raúl e Blandina, onde tamén os carros deixaban o toxo para cocer o material. A vivenda seica tivo os seus problemas coas cimentacións á hora de atopar a consistencia do terreo firme pola cantidade de barro que alí había. No que hoxe é a eira da entrada, na parte dereita podíamos ver o malacate co cabalo dando voltas para amasar o barro e, na parte da esquerda, era onde se estendía a tella e o ladrillo macizo. 

 

Muro dun terreo da Barreira, situado nas proximidades da fonte e do lavadoiro da Margarida, construído con ladrillo oco fabricado na telleira de Antonio Fuentes Regueira 'Cachafeiro'

   Na casa de Raúl e Blandina, Antonio recordaba con emoción algúns dos momentos alí vividos: “A min aínda me tocou vivir o proceso antigo. Facíase o barro nun bidón de 200 litros, que non era fácil de conseguir, que aínda non viñera a refinería para A Coruña, e o cabalo amasaba co malacate arredor do bidón. Aquí dous homes facían 3.000 tellas ao día. Ao mellor na eira había 7.000 ou 8.000 tellas e tense dado o caso de vir unha tormenta e desfacer a produción de toda a semana ao que lle había que sumar unha semana a maiores para limpar a eira. Pensa que a eira tiña que estar moi moi lisa, porque senón a tella deformábase. As tormentas ocasionaban moitos estragos nas telleiras. Os operarios de Pontevedra eran moi listos. No chabolo onde durmía o xefe, enriba da cama del, separaba as tellas e se caían dúas gotas xa avisaban os uns aos outros”.

  D.E.P., Antonio!

 

A TELLEIRA DA MATOSA (COIRO)

    A Matosa é unha pequena entidade de poboación da parroquia de Coiro que, en tempos remotos, debeu ser un gran terreo con maleza e sen cultivar como así nolo indica o significado do vocábulo “mato”. Situada entre os lugares da Lamalonga e A Tenda, os tres na marxe dereita da DP-1913, a principal vía de acceso das freguesías de Coiro, Soandres e Erboedo que enlaza A Laracha con Canteras El Pozo, no Corgo, parece ser que antigamente A Matosa era propiedade dos García Varela, señores do pazo da Casanova, situado tamén na parroquia de Coiro.

 Para recordar o esplendoroso pasado deste lugar entrevistamos a Manuel Seijas López, actual propietario do devandito pazo, no que naceu en 1937. Mentres tomabamos un café con el en Arteixo, vila na que reside dende que se xubilou despois de botar corenta anos en Suíza (boa parte deles conducindo un taxi), Manuel contounos que “esa casa ten moita historia, era o pazo dunha familia podente de Santiago que eran donos de cinco lugares da parroquia de Coiro: A Ameixeira, A Ferraría, A Lourenceira, O Pereiro e A Casanova. O brasón que aínda se conserva na fachada era o escudo de armas desta familia, os García Varela, que disque eran avogados ou escribáns. A poucos metros da casa hai unha capela que se construíu no 1600. Chámase a capela de San Marcos e San Xosé, aínda que se coñecía máis ben como a de San Marcos. Precisamente, diante dela, hai alí uns terreos, que son propiedade dun veciño noso, que figura nas escrituras co nome de “leira de San Marcos”. Nós tamén temos alí un terreo que se chama a “leira da capilla”.

    Poucos días despois de entrevistar a Manuel Seijas desprazámonos ata A Casanova, onde comprobamos a grandeza e a importancia desta casería, co seu brasón e as súas dependencias. Posteriormente, co temor inicial da música de fondo do voo das vespas velutinas, entramos no interior da capela, difícil de ver xa que estaba camuflada entre a espesa vexetación dominada polas hedras. No interior, onde aínda se conserva o altar e algunhas imaxes santorais, chamounos a atención unha placa de madeira que conmemora a fundación do modesto edificio:

Esta capilla fue fundada por D. Domingo Varela de Carracedo en 1609, y reedificada por D. Angel G. Varela, último varón de la línea directa del fundador, en el año de 1900.

    Andando no tempo e logo da oportuna compra, o pazo, a capela e unha extensión duns 40 ferrados de terreo situados na zona, acabaron sendo propiedade dos avós maternos de Manuel Seijas, José López Matos e María Capelán Domínguez, labradores fortes que se preocuparon de darlles estudos aos seus fillos. Manuel Seijas recordaba que “un de meus tíos maternos foi empregado do Banco Pastor en Pontevedra; outro era radiotelegrafista na Marina, que estaba no cruceiro Cervantes; e tamén tiña outros dous tíos, Ramón e Campio López Capelán, que eran freires franciscanos igual que o seu amigo Lino Gómez Canedo, un historiador franciscano que nacera en Coiro, na Tenda, e que ten rúa dedicada na Laracha¹. Estes dous tíos estudaran en Herbón (Padrón). Un deles era comandante do exército e republicano acérrimo, co perigo que isto supoñía naqueles tempos. De feito, na nosa casa da Casanova conservouse durante moitos anos unha bandeira republicana que era del. Este tío meu era capelán castrense e estivo por África adiante. Cando viñan de vacacións, Ramón e Campio celebraban misa na capela”.

   Á parte das propiedades que posuían na Casanova, compradas todas elas á familia García Varela de Santiago, os avós maternos de Manuel, José López Matos e María Capelán Domínguez, tamén tiñan terreos na Matosa. Esas leiras están partidas na actualidade pola estrada DP-1913, vindo da Laracha á man esquerda, entre a perigosa rasante e os campos de fútbol que hai antes de chegar ao Café Bar Raio de Sol.

    Pois ben, sabemos que nos anos 20 ou nos primeiros 30 do século pasado o señor José, que contaba cun segundo apelido ben suxestivo á hora de pensar na orixe do lugar da Matosa, arrendáballe unha daquelas leiras que tiña alí, ao carón do río Anllóns, a Generoso Álvarez, telleiro do Baixo Miño que estivera algún tempo no Brasil fabricando cerámica cos seus fillos Anselmo (un dos grandes protagonistas do libro "As telleiras da Laracha e os cabaqueiros do Baixo Miño") e Ramón. Antes de explotar unha barreira por primeira vez, os buxas baixomiñotos inspeccionaban previamente o terreo cunha cala ou calador, unha variña metálica duns 3 metros de longo, para saber se había barro no lugar que pretendían explotar. Descoñecemos cales foron os motivos que impulsaron a Generoso a inspeccionar na Matosa, mais o certo é que cando soubo que nos terreos de José López e María Capelán había arxila, a súa presenza en Coiro e a dos operarios da súa cuadrilla foi habitual durante varios veráns.

 

José López Matos e María Capelán Domínguez (Cortesía do seu neto Manuel Seijas López)

     Para obter algunha información sobre os tempos nos que o buxa baixomiñoto Generoso Álvarez fabricaba tella na Matosa contactamos telefonicamente cun dos seus netos, con José Manuel Álvarez Martínez, con domicilio na Proba, na parroquia de Salcidos (A Guarda). “O da Matosa foi antes da Guerra Civil. Naquel tempo facían o percorrido a pé dende A Guarda ata A Laracha. Meu avó levaba a traballar con el a meus tíos Anselmo e Ramón e a meu pai Manuel, que nacera en 1916. Papá con once anos xa traballaba en Estramil na telleira de José María Fernández. Penso que isto debeu ser cando o avó Generoso estaba no Brasil cos seus fillos máis vellos”.

 

Generoso Álvarez (Cortesía do seu  neto José Manuel Álvarez Martínez)

     Outro dos integrantes da cuadrilla do tío Generoso foi o portugués José Manuel Ferreira, que andando no tempo establecería o seu domicilio na Laracha e mesmo chegaría a ser o propietario dunha das empresas máis importantes do municipio: Cerámicas La Perfección. Mais disto xa falaremos noutra ocasión. Polo que recorda a súa nora Carmiña Peniza, guardesa que leva máis de cincuenta anos vivindo no lugar da Barreira, “meu sogro empezou a vir á Laracha con José María Fernández, que era da miña aldea, de Pintán, e tiña unha telleira na Barreira, ao carón da nosa. Nalgunha ocasión, meu sogro tamén nos ten contado que antes de casarse estivo un ano, ou algo máis, traballando de criado dos Puga no Pazo de Anzobre”. Todo parece indicar que, despois de formar parte da cuadrilla de José María de Pintán, e logo de traballar durante un tempo en Arteixo para os Puga, José Manuel Ferreira empezou na Matosa como cuadrilleiro de Generoso Álvarez, quen, cousas do destino e dos camiños do amor, non ía tardar en se converter no seu sogro xa que nesa época a súa filla Flora Álvarez Vicente daríalle o “si quero” a Ferreira.

    Da telleira da Matosa tamén nos falou José Álvarez Alonso 'Buraco', que recordaba que “o buxa era Generoso Álvarez, que era da parroquia de Salcidos. O lugar no que vivía chámase A Pobra, e eran coñecidos pola familia ‘dos da Caseta’ porque diante do seu domicilio había unha caseta onde se cobraba o fielato. O tío Generoso levou a telleira da Matosa antes da Guerra. Nesa época traballou con el de rapaz meu padriño Luís Lorenzo Lorenzo, que era curmán de miña nai. O pobre estaba sen pais e por iso o criaran meus avós. Era máis ou menos da idade de miña nai, que nacera no ano 1911. Meu padriño foi á guerra, que incluso estivo preso, e anos despois volveu á Matosa pero xa formando parte da cuadrilla de Anselmo, que collera o relevo de seu pai. O tío Generoso ía vello e xa non podía traballar e por iso Anselmo fora de buxa para A Matosa. Non sei o motivo, se cadra foi a inexperiencia, pero a Anselmo non lle foron ben as cousas alí e por iso meu padriño, que ultimamente era oficial pero en Coiro creo foi tendedor, colleu e marchou para As Pontes de García Rodríguez a traballar nunha telleira duns de Santa María de Oia”.

    Ese tamén ía ser o ultimo ano de Anselmo á fronte da Matosa pois, na temporada seguinte, faría sociedade con Marcelino Rodríguez, veciño do Cancelo e propietario dunha telleira neste lugar. Corren os anos corenta. Ao tempo que Anselmo traballaba con Marcelino no Cancelo, seus irmáns Ramón e Manuel Álvarez Vicente facían o propio en Coiro nos terreos de José López Matos e María Capelán Domínguez. Na actualidade esas terras pertencen a un neto deste matrimonio, José López Montes, a quen entrevistamos en setembro de 2023 na Coruña, onde reside dende hai décadas coa súa familia. José naceu en 1931, precisamente na Matosa, nunha casa onde seus pais, Ángel López Capelán e Isolina Montes Suárez, rexentaban unha modesta taberna na que os sábados á noite e os domingos os homes da contorna xogaban alí a partida ao tempo que lle botaban un chanqueiro e leriaban un pouco sobre as colleitas ou do que se terzara. Dende esa taberna, unha especie de punto de encontro da aldea, o noso protagonista, nada máis saír pola porta, vía traballar aos telleiros do Baixo Miño durante as temporadas de verán. “Nós de rapaces íamos axudarlles aos de Pontevedra a meter leña no forno. Un que se chamaba Ramón díxome un día:

- Heite levar a unha voda dun cuñado meu que se vai casar!

   E efectivamente levoume a esa voda e tamén estiven na súa casa. Os telleiros eran da Guarda e do Rosal e eu fun alí, aproximadamente sobre o ano 1945, a esa voda que se celebrou nunha casa dun lugar que se chama Tabagón. Os telleiros que eu recordo de ver traballar na Matosa son Manuel, Ramón e Enrique. Os dous primeiros eran irmáns de Anselmo, que eu xa non me acordo de velo na Matosa, e o outro, Enrique, era da familia, creo que era cuñado dun deles. E tamén recordo de ver alí a Ferreira, un tipo emprendedor que anos despois marchou para Estramil, onde montaría unha telleira moderna ampliando horizontes”.

 

Fotografía tomada na telleira da Matosa. Arriba, de esquerda á dereita, un telleiro do Baixo Miño que parece ser que se trata dun tal Enrique, Manuel Álvarez Vicente, seu irmán Ramón, Ángel López Capelán e Isolina Montes Suárez. Abaixo, na mesma orde, un operario da cuadrilla, ?, ?, Jesusa Montes Suárez e José López Montes, que é o rapaciño que aparece co can e o actual propietario dos terreos onde estaba a telleira da Matosa (Cortesía de José Manuel Álvarez Martínez)

   Cunha memoria envexable, José López Montes contounos outros detalles de interese sobre a telleira da Matosa e dos operarios baixomiñotos que alí traballaban: “Meus avós arrendábanlle o terreo aos de Pontevedra. En toda a época do negocio da cerámica sempre foron eles os propietarios dos terreos. Meus pais aí nunca interviron para nada. Os telleiros dedicaban máis ou menos a metade da finca a eira, que era onde estendían o material para que secara ao sol. Pola parte de abaixo o terreo, que é algo costento, chega ata a beira do Anllóns. O barro sacábano moi cerca do río e amasábano cunha besta dando voltas continuamente. Na outra metade tiñan un alpendre no que gardaban a tella antes de cocer no forno, que case lindaba co camiño á de García. Alí era onde os carros deixaban toxo para cocer o material. Os telleiros cociñaban, comían e durmían nunha caseta de madeira, unha chabola de mala maneira que era de pena que construíran cerca do forno. A verdade é que era unha pobreza! Non che podo dicir os anos que botaron alí os telleiros de Pontevedra, creo que marcharon porque se acabou o barro, pero durante o tempo que fabricaron tella fixeron moito negocio. Dígocho porque naquela hora na Matosa había moito movemento. A tella, unha vez cocida, arrimábana ao desnivel que hai na carretera e tapábana cun toldo ata que lla vendían aos labradores que precisaban tellar unha casa ou un alpendre. Os labradores íana buscar nos seus carros”.

    Un daqueles labradores era Manuel Mallo Sánchez, veciño de Paredes e pai dun rapaciño que andando no tempo acabaríase convertendo no párroco de Soandres (e doutras parroquias). Falamos de don Manuel Mallo Mallo, quen, coa amabilidade coa que sempre nos trata, contounos que cando era rapaz, polos anos corenta, ía precisamente co seu proxenitor buscar material no carro á Matosa. Ademais, “de cando en vez, os rapaces tamén íamos alí a ver como facían a tella e como o cabalo daba voltas darredor para amasar o barro”.

    Naquela hora tamén había carreteiros que se dedicaban a realizar o servizo de transporte do material. Un deles era Domingo Ramilo, veciño de Villamir (Soandres) e propietario de catro bois e dous carros. Tiña un carro para unha parella e unha zorra² para a outra parella, esta semellante a un remolque dun tractor co seu canizo³ adaptado para transportar varias dagas de tella. O carro do país xa está practicamente desaparecido mais, durante séculos, cumpriu unha función fundamental para o desenvolvemento da vida nos nosos devanceiros, que o utilizaban de medio de transporte para diversas tarefas movéndose co seu característico chío cando ía moi cargado ou o terreo era moi dificultoso. Coa chegada da mecanización do agro, os carros, que practicamente non variaran nada desde que os inventaran os romanos, empezaron a abandonarse nos currais ou nas eiras e, con eles, o seu léxico. Vaia dende aquí esta pequena homenaxe aos transportistas daqueles “tempos incestuosos”, como dicía o poeta Manuel María.

     Antigamente o señor Domingo Ramilo, máis coñecido por Domingo de Estanislao, era o carreteiro que transportaba ata A Coruña o material que se fabricaba na Matosa. Segundo nos contou o veciño de Estramil Pepe López Caamaño (1942), ao igual que todos os carreteiros da época, “leváballe a comida á parella de bois e dáballa antes de entrar na cidade na fonte da Choupana de Pastoriza (Arteixo)”. O señor Domingo tanto ía á Coruña, como á parte de Cerceda, ía onde demandaran os seus servizos. O seu fillo Severino, nacido en 1943, contounos que ten ido con el no carro por eses camiños de Deus cando era moi cativo. Un cuñado de Domingo de Estanislao parece ser que tamén traballou na telleira da Matosa. “Chamábase Eladio Pazos e vivía en Villamir, de feito eu estou vivindo na casa que era del”, recordaba Carlos Ramilo, coñecido nas RR.SS. como O Bisneto de Estanislao.

    Descoñecemos o ano no que os telleiros de Pontevedra deixaron de explotar o barro da Matosa, un barro do que por certo mesmo houbo quen nos dixo que nalgún momento se levou para Santiago para fabricar olaría, información que non podemos acreditar. O que si sabemos é que o terreo no que tantos anos estivera a telleira da Matosa dedicouse posteriormente a pasto. Polo que recordan as persoas entrevistadas, as vacas pacían alí entre o croar das numerosas ras que tiñan o seu particular hábitat nas charcas das barreiras que abriran os telleiros baixomiñotos.

    Na actualidade xa non queda ningún resto daquela telleira e comprobamos que xa poucos recordos se conservan na memoria dos máis vellos da parroquia de Coiro. Agardamos e desexamos que este gran de area axude a mantela viva.

 

Ortofoto da Matosa e da vía DP-1913 que enlaza A Laracha con Canteras El Pozo, no Corgo. O número 1 que vemos na imaxe corresponde ao lugar onde tiñan a súa taberna Ángel López Capelán e Isolina Montes Suárez. O número 2 é o terreo onde estaba a telleira (https://mapas.xunta.gal)

_______

1 Para máis información sobre Lino Gómez Canedo, pódese consultar https://cronicas-da-laracha.blogspot.com/2022/12/lino-gomez-canedo-o-gran-historiador.html 

2 Unha zorra é un carro baixo de catro rodas pequenas usado para transportar pesos grandes.

3 Estrutura de táboas que se pon en cada un dos lados do carro ou do remolque para que non caia a carga.

 

A TELLEIRA DOS DE MARCELO (O CANCELO, CABOVILAÑO)

     Nas Crónicas da Laracha da semana pasada contamos que o guardés Anselmo Álvarez Vicente estivera traballando durante varios anos con seu pai e seus irmáns Manuel e Ramón na Matosa e que, tras a xubilación do proxenitor, pasou a ser el o patrón desta telleira. Mais as cousas alí non lle saíron excesivamente ben, se cadra pola súa inexperiencia como buxa, e decidiu probar fortuna no lugar do Cancelo, onde se asociou con Marcelino Esmorís Cambre. 

   Nacido en Arén (Cabovilaño) en decembro de 1900, Marcelino, máis coñecido entre as súas amizades polo nome de Marcelo, emigrara aos 15 anos a Cuba, onde permaneceu case un lustro cortando cana de azucre. Tempo despois volve ao país para realizar o servizo militar e, cumpridas as obrigas castrenses, casa en 1926 con Jesusa Rodríguez Cambón, natural da Panela (Vilaño). Tras darse o “si quero”, o matrimonio monta unha taberna na mesma casa na que virían ao mundo os seus nove fillos (oito homes: Pepe, Pedro, Manolo, Eliseo 'Liso', Marcelino 'Maíno', Moncho, Paco e Chucho, e unha muller: Julia). E así foron tirando durante oito longos anos.

 

Jesusa Rodríguez e Marcelino Esmorís (Cortesía da familia)

    Marcelo desfíxose máis tarde da taberna e comprou dous bois para transportar madeira de piñeiro para a fábrica de Pedro Iglesias, adquirindo posteriormente, xusto detrás do seu domicilio, un forno de cocción de ladrillo e tella por 150 pesetas do cal tivemos coñecemento grazas a unha entrevista que lle realizou o xornalista Guillermo Pardo ao noso protagonista, entrevista publicada en La Voz de Galicia o 26 de febreiro de 1984 (Podes ver a entrevista aquí: https://cronicas-da-laracha.blogspot.com/2023/11/charla-con-marcelino-esmoris-nun-dia-do.html)

     Para obter máis información sobre o devandito forno e da telleira en cuestión, contactamos cun dos nove fillos de Marcelo e de Jesusa, con Pedro Esmorís Rodríguez. Nacido no Cancelo en 1929, Pedro apuntaba que “cando papá emigrou a Cuba seus pais, que tiveran tres fillos (unha muller e dous homes), estaban de caseiros en Arén e el mandaba cartos desde aló para ir comprando o lugar. Ao mellor, aí detrás da casa, xa había algunha telleira antes de que el comprara, pero eu eso non o sei. O que si che podo dicir é que na nosa telleira, antes de fabricar nós nela, traballaron uns que eran da Guarda ou desa parte. O terreo era de papá a mais do abuelo e os de Pontevedra viñan contratados. Papá ía alá a contratar ao oficial e este home encargábase despois de buscar ao resto da cuadrilla. Durante os cinco meses que botaban aquí vivían nunha chaboliña que tiñamos nós aí na telleira. Papá estivo traballando con eses telleiros varios anos. Levábase moi ben con eles, pero despois, non sei moi ben o motivo, deixaron de vir. Esto creo que foi na época da Guerra porque aínda se decía que, algúns dos operarios que traballaran aquí, andaban escapados e disque marcharan para Portugal para non ir á Guerra. Eran as lerias que se falaban naquel tempo”.

   Debeu ser nos primeiros anos da posguerra cando Marcelino Esmorís Cambre se asociou con Anselmo Álvarez Vicente. O primeiro posuía a materia prima e o segundo a experiencia para fabricar tella e ladrillo macizo. A sociedade ía durar varios anos e mesmo traballara con eles durante algún tempo Ramón Álvarez, irmán de Anselmo que seica era moi bo tendedor.

    Mais un día, logo de haber certas discrepancias, cada unha das partes colleu o seu propio camiño, iso si, non moi lonxe o un do outro, xa que Anselmo montou a súa propia telleira xusto ao carón da de Marcelo, que continuou fabricando tella e ladrillo coa súa numerosa prole.

 

Fotografía do voo americano do ano 1956 do lugar do Cancelo. O nº 1 corresponde á telleira de Machado; nº 2, telleira dos irmáns García Marta; nº 3, telleira de Anselmo; e nº 4, telleira dos de Marcelo (https://mapas.xunta.gal)

    Foi nesa mesma época cando Marcelo soubo, por un anuncio, que se vendía en Xaén unha máquina de fabricar ladrillo oco, que entre as xentes do sector da cerámica eran coñecidas como “churreras” por ter un proceso de fabricación semellante ao empregado para facer churros. Marcelo pensou que era unha boa oportunidade para incrementar a produtividade do seu negocio. Julia Esmorís Rodríguez recorda que “a churrera era moi cara e os cartos pedírallos prestados ao banco do Castro, que era unha casa bastante podente de aí do Castro na que nunca faltaba papel. Se non o tiñan no momento mandábanche ir aos dous días”. E así, cos cartos no peto alá foi Marcelo a Xaén comprar a devandita “churrera”, que, polo que recorda o baixomiñoto Pepe 'O Buraco', “era moi moderna para aqueles tempos porque tiña dúas bocas e podías traballar mellor e fabricar o doble. Metías barro por un lado e, cando se acababa nese lado, xa podías ir metendo polo outro. A que tiña Anselmo era dunha soa boca”.

    A familia Esmorís Rodríguez facía ladrillos a moreas coa “churrera” e mesmo pensaron na posibilidade de seguir modernizando a súa pequena industria con outros inventos como estaba facendo nese momento José Manuel Ferreira na súa telleira. O empresario portugués ía visitar con frecuencia o seu amigo Marcelo Esmorís e seica lle dicía:

- Marcelo, pon uns motores, ho! Cos fillos que tes ti, man de obra xa a tes!

    Pero Marcelo non quixo poñer máis modernidades na telleira, xa lle parecía dabondo a “churrera”, e seguiu traballando de xeito tradicional. Era un home de prestixio social, adquirido en gran medida polo feito de estar en Cuba e tamén na guerra de Marrocos. Nos duros anos da posguerra Marcelo, que tiña moito peso naquela sociedade, era o que se encargaba do racionamento en Cabovilaño, feito que seguramente axudaba a colocar ou vender a cerámica que se fabricaba na súa telleira. Ademais, no seu domicilio cargábanse acotío camións de patacas e fabas para os cuarteis da Coruña, cidade na que tamén vendían algún material, como así nolo recordou Pedro Esmorís. “Naqueles tempos na Coruña aínda se retellaba moito con tella. Había un señor que tiña un almacén de materiais de construción e todos os anos nos levaba un camión de tella”.

    Home de gran temperamento e moi forte fisicamente, o traballo duro da telleira era cousa de Marcelo. Cavaba no barreiro, pisaba o barro na pía… e tamén facía de oficial, sen chegar a ter nunca a man e a rapidez dos oficiais de Pontevedra que contratara anos antes. A súa muller Jesusa, traballadora como poucas, disque tendía na tella que daba gusto vela.

    A medida que cada un dos nove fillos ían tendo idade suficiente para botar unha man na telleira, non lles quedaba outra que traballar alí para contribuír á subsistencia da familia. Os máis novos realizaban as tarefas máis liviás e os maiores extraían a arxila do barreiro, amasaban o barro na pía ou traballaban con seus pais na “churrera” fabricando ladrillo oco. Julia, a única muller dos nove irmáns, era a que atendía a casa e a que coidaba dos irmáns máis pequenos para que súa nai Jesusa puidese ir á telleira. Nunha conversa mantida con ela no verán do 2023 recordaba que “ás veces ía axudar a virar o serrín que se utilizaba para cocer o material no forno. Había que viralo para que secara ben. Tamén axudaba cando se nublaba o tempo e empezaba a chover e había que recoller a tella tendida ou o ladrillo, aí si que teño botado unha man. Se cadra chovía e veña, todos a correr, todos a avisar os uns aos outros, como fora, que daquela non había teléfonos, e correndo para alí. Cantas veces se ten perdido a produción pola choiva… e claro, Marcelo botaba pestes! Eu era a única muller de todos os irmáns e a min tocábame facer o traballo da casa porque miña nai traballaba coma un home na telleira. Mamá prefería traballar nas leiras e na telleira que nas labores da casa e por iso eu, desde que tiña 4 ou 5 anos, tiven que facer as tarefas domésticas e encargábame de cociñar. A telleira estaba xusto detrás da casa e cando tiña o xantar listo saía por aí, pola horta, e berráballes:

- Vide comer!”.

 

Imaxe dos anos 70 da casa dos de Marcelo (Arquivo do Reino de Galicia)

    O tempo vai pasando e, lei de vida, algún dos paxariños foron abandonando o niño familiar, caso de Pepe, que casou de moi novo na Teixoeira (Cabovilaño) e xa non quixo saber nada da telleira dende que empezou a traballar no serradoiro do Regado, na de Pallas.

    Os que non abandonaron o niño continuaron traballando na telleira baixo o mando de seu pai Marcelo, xenio e figura, como así o recorda o seu fillo Pedro con certa retranca: “Papá dirixindo non había outro coma el. E sabía mandar de marabilla. O día que había festa dicíame:

- Pedro, queres ir á festa, non?

- Home claro! A todas, papá!

- Pois mira, cando fagades 3.000 tellas, marchades!

Me cago en… e facíamolas, eh… e ás seis da tarde xa estabamos camiño da festa”.

    Acabada a temporada de verán na telleira, os de Marcelo tiñan sempre unha pilastra de material feito que ían vendendo durante o inverno polas casas adiante e nas feiras da bisbarra. Volvendo a vista atrás, Pedro contounos que “naquela época vendíase o que quixeras. Ao acabar a Guerra, vendíanse ata cachos de ladrillo porque se construían moitas casas. Eu ía á feira de Meirama a mais á de Vista Alegre cunha tella e un ladrillo de mostra. Os albaneis xa me coñecían e, claro, convidábalos a un vaso para que che compraran. Á feira de Carballo pouco íamos. Non era necesario porque eramos coñecidos por meu pai. O seu nome era largo na comarca porque era un tipo que estaba metido en todo tipo de historias. Papá tamén vendía material en Cerceda e ocasionalmente ten ido ata a Agualada”.

    E así foron pasando os duros anos da posguerra. Durante os invernos traballaban as terras, atendían o gando, vendían algún cuxo, fabas, patacas... Todos ían sachar nas leiras; ou a dicir verdade, uns ían máis que outros porque o tío Marcelo, grande afeccionado á caza, era raro o día que non tivese algunha ocupación na Laracha, onde era concelleiro da corporación municipal. E nos veráns os Esmorís Rodríguez volvían facer tella, ladrillo macizo e ladrillo oco na ”churrera”. Marcelo fabricaba no banco, os fillos tendían e facían un pouco de todo e Jesusa tanto traballaba na cortadora da “churrera” como de carretilleira para levar os ladrillos feitos para secar nos regales, e mesmo tamén facía de oficial no banco, como así nolo contou súa filla Julia: “Mamá facía na tella que daba gusto vela, dáballe que facer aos que poñían a tella a secar. Era a número un”.

   Sobre o ano 1946 Pedro dille a seu pai que se quere poñer el á fronte da telleira, pagándolle unha retribución ao proxenitor polo arrendamento do terreo. Nesa altura Anselmo Álvarez, que lle compraba o barro a Marcelo malia as diferenzas existentes entrambos os dous, quería que Pedro traballase para el. “A min -recordaba Pedro- naquela época empezárame a picar moito o verme do barro e díxenlle a Anselmo que non, porque eu xa tiña na mente poñerme pola miña conta. E faleille desta idea a meu pai:

- Papá, quero levar eu a telleira.

- Pero Pedro, ti es un rapaz e es moi novo.

- Bueno, ti déixame, papá!

    E deixoume. O primeiro ano que collín eu a telleira traballei cun rapaz que era de aquí do Cancelo e que lle chamabamos 'O Coxo'. Era moi amigo meu. Pagáballe o que me ía parecendo. Este 'Coxo' era primo de Machado e era moi bo traballador. Empezamos aí os dous dándolle duro, que eu daquela facía no banco 3.500 ou 4.000 tellas e ao ano seguinte xa traballamos con cinco ou seis personas... e xa lle facíamos competencia a Anselmo”.

     Pedro era naquela hora o encargado, o que mandaba, e se había que botarlles un berro aos máis novos pois tamén se lles botaba. Ás veces nin era necesario berrar, un simple xesto abondaba. “O da telleira era un traballo bastante duro. Eramos unha pila deles na casa e había que estar a todo. Unha vez estabamos na festa de Vilaño, caeron dúas pingueiras e xa non tiña falta de berrarlles aos obreiros e a meus irmáns. Corríamos todos para a a telleira a recoller”.

    Con el á fronte, seu pai Marcelo pisaba pouco a telleira (excepto no tempo que Pedro realizou o servizo militar), ao contrario de súa nai Jesusa, que laboralmente estaba á altura dos experimentados telleiros do Baixo Miño. E por suposto tamén contaba coa axuda dos irmáns que aínda non abandonaran o niño familiar. Ademais, ocasionalmente, algúns rapaces da parroquia ían gañar unha peseta arando no serrín para que estivese ben seco antes de utilizalo no forno no que cocían dúas ou tres veces durante todo o verán. Pedro Esmorís díxonos que “primeiro cocíase con leña de toxo e despois pasouse ao serrín, que estaba tirando dous días para cocer. Nós tiñamos un forno grande que levaba 40.000 pezas e outro máis pequeno con capacidade para 25.000. No grande botabas dous días e unha noite cocendo. O material íase recollendo cando estaba seco e logo almacenábase. Cando tiñamos material dabondo encañabamos e despois… lume! O forno había que tapalo por riba”.

 

Pedro Esmorís Rodríguez na época na que realizou o servizo militar. Na parte superior da imaxe vemos a seus pais Marcelo e Jesusa (Cortesía da familia)

    As cousas íanlle ben a Pedro, e ata houbo un momento no que estivo a piques de acometer unha innovación poñendo dous motores na telleira como tiña Ferreira na súa. “Menos mal que non o fixen porque ao pouco veu Epifanio e daquela iso sería a ruína”. Pedro estivo á fronte da telleira ata 1954, ano no que emigrou a Venezuela. “Cando marchei, Virxe do Carme, deixei tella e ladrillo aí para facer non sei cantas casas. Ese material quedoulle a papá e despois el foino vendendo”.

    Precisamente, na época na que Pedro marchou a Venezuela foi cando pisou A Laracha por vez primeira un dos grandes protagonistas do libro "As telleiras da Laracha e os cabaqueiros do Baixo Miño", o rosalés Pepe 'O Buraco', que nos contou que “non cheguei a ver a Pedro no Cancelo porque el marchou no 54 e eu estiven alí no 55 e no 56. Recordo que o que facía de oficial na telleira deles era o señor Marcelo, que era algo lento facendo na tella, e quen lle tendía era un dos fillos. A súa muller, a señora Jesusa, era quen lle cortaba o ladrillo na churrera. Pepe Machado tamén traballou con eles cando eu estaba alí, non recordo se no 55 ou no 56”.

    Pouco despois Marcelino Esmorís Rodríguez 'Maíno', asociouse con Pepe Machado durante un verán, posiblemente en 1957, sendo esta a última ocasión na que se fabricou nesta telleira. O lugar non ía tardar en ser escenario de grandes partidos de fútbol do Cabovilaño, que precisamente xogou durante algún tempo no chamado Campo da Telleira cun once integrado por algúns rapaces que primeiro foran telleiros e agora soñaban con seren futbolistas.

 

Equipo do Cabovilaño a finais dos anos 50 no Campo da Telleira. Segundo diversos testemuños, as instalacións que se ven ao fondo corresponden á telleira dos de Marcelo (Cortesía de Manolo López)

    O Campo da Telleira, a antiga telleira dos de Marcelo, tamén foi o lugar no que se celebraron as festas parroquiais ata mediados dos anos 70, ata que se empezaron a facer detrás do Estanco, nos terreos da antiga telleira de Machado.

    O terreo dos de Marcelo foi quedando a campo. Nalgunhas zonas da leira, nos buratos dos barreiros feitos durante décadas, as ras puxeron durante as noites de verán a banda sonora a varias xeracións de veciños do lugar, entre eles Marcelino Esmorís Rey, neto e afillado do tío Marcelo, que moito nos axudou na procura de información sobre o pasado da súa familia e que aínda se acorda “dos buratos que había de cando fora a telleira de meu avó e que tivemos que tapar nós”.

   Na actualidade na casa dos de Marcelo aínda queda algunha ferramenta daqueles tempos de fabricación de cerámica e abofé que manteñen ben vivos os recordos da telleira e da lendaria “churrera”. Josefa Rey Añón, viúva dun dos fillos de Marcelo e Jesusa, de Paco Esmorís Rodríguez, recordaba que “a churrera botou moitos anos na casa e acabou na chatarra. Miña sogra Jesusa dicía sempre que criaran aos fillos a conta da telleira. O barro de aquí do Cancelo seica era moi bo, eso dicíamo a min o meu home Paco, que na telleira traballaba como tendedor. Na casa aínda se conservan tellas feitas por eles na súa telleira e un molde para fabricalas”.

 

Gradilla que se utilizou durante moitos anos na telleira dos de Marcelo e que conserva no seu domicilio Marcelino Esmorís Rey

 A TELLEIRA DE ANSELMO ÁLVAREZ (O CANCELO, CABOVILAÑO)

    Hai máis de cincuenta anos que Anselmo Álvarez Vicente abandonou A Laracha, mais despois de tanto tempo o seu recordo segue estando moi presente neste municipio, especialmente en Cabovilaño, parroquia na que traballou e residiu durante aproximadamente dúas décadas.

 

Anselmo Álvarez -á esquerda- e seu irmán Manuel na telleira do Cancelo (Cortesía de Elena Cividanes)

    Anselmo, nacido en 1906, era o fillo maior de Generoso Álvarez e Florinda Vicente Portela, matrimonio que residía no lugar da Proba (Salcidos, A Guarda) e que, á parte do noso protagonista, tamén serían pais de Ramón, Rogelio, Manuel, Flora e Sara.

    Generoso, telleiro de profesión, estivera certo tempo no Brasil exercendo o seu oficio nos estados de São Paulo e Paraná. Segundo o testemuño do seu neto José Manuel, viña cada dous anos á terra para ver a familia e nunha destas continuas idas e voltas ao país suramericano, levou canda el a Anselmo e a Ramón, os dous fillos máis vellos. Á volta definitiva do Brasil, Generoso empeza a traballar na Laracha, onde moi probablemente estivera anos antes, e explota a telleira da Matosa, en Coiro, na que seguirían traballando os seus fillos unha vez que el se xubilou.

    Anselmo casa nesa época con Elena Lomba Portela, unha moza de Salcidos uns anos máis nova ca el e que era sobriña neta dos fundadores de Cerámica Lomba, máis coñecida pola Cerámica das Cachadas. Pouco despois, en 1935, nace Sara, a única filla do matrimonio á que deciden poñerlle o nome da irmá máis nova de Anselmo¹. A cativa vén ao mundo en tempos difíciles nos que a sombra da guerra toca os seus primeiros tambores, tempos nos que ía morrer Rogelio, que logo de sufrir unha grave enfermidade en Melilla finou no seu domicilio da Guarda.

   Nos primeiros anos da posguerra, tras botar unha temporada na Matosa como buxa, Anselmo abandona Coiro e fai sociedade con Marcelino Esmorís no Cancelo, lugar onde o seu novo socio é propietario dunha telleira. Certas discrepancias entre os dous levan ao noso protagonista a romper esa sociedade, establecéndose acto seguido nun terreo dos de Marta de Sande situado xusto ao carón da telleira do seu antigo socio Marcelino Esmorís.

    O terreo dos de Marta probablemente fora o mesmo no que traballara nos anos trinta José Freire Caamaño e posteriormente, nos primeiros anos corenta, José Varela Iglesias, mais é unha sospeita que non podemos aseverar e, polo tanto, ímonos centrar soamente na época na que Anselmo Álvarez Vicente estivo alí,sempre arrendado, á fronte da súa telleira².

    Así pois, rota a sociedade co tío Marcelo, o guardés establécese pola súa conta na segunda metade da década dos corenta e pouco a pouco vai edificando alí as dependencias necesarias para a telleira, cortes para os animais e unha casiña na que comía e durmía co resto da súa cuadrilla, que durante os primeiros anos era xente do Baixo Miño. Algúns dos operarios que traballaron con el nesta primeira época no Cancelo foron seus irmáns Ramón, compañeiro de batallas no Brasil, e Manuel, que era dez anos máis novo que Anselmo. José Manuel Álvarez Martínez, fillo de Manuel, contounos que “á parte de meu pai, na telleira que tiña meu tío no Cancelo tamén traballou un que era de aquí do Castro que se chamaba Juanito da Campá ou Campanas e un tal Adriano 'o Casano', que era irmán de Fernando o chofer. Adriano era oficial”.

    As cousas íanlle ben a Anselmo, que vendía o que lle daba a gana por toda a bisbarra. O único problema era a familia. A súa muller Elena e Sara, a filla do matrimonio, quedaban na Guarda durante os cinco meses da temporada que el botaba na Laracha. Pasaba moito tempo sen velas e para remediar esta situación decidiu traelas para O Cancelo. Nesa época súa irmá Flora, casada co industrial portugués José Manuel Ferreira, tamén se establecera definitivamente co seu home e cos seus fillos no lugar da Barreira.

 

Foto tomada na telleira de Anselmo. Arriba, de esquerda a dereita: Maruja -unha muller da Laracha-, Sara -filla de Anselmo- e o propio Anselmo. Abaixo, na mesma orde: unha señora da Laracha, Elena Lomba Portela -muller de Anselmo- e a señora Florinda, nai de anselmo (Cortesía de Elena Cividanes)

   No seu novo domicilio, Sara, que estudara Corte e Confección, íase converter nunha modista de altura, como así o recorda unha das súas grandes amigas da Laracha, Julia Esmorís Rodríguez, 'Julia de Marcelo': “Eu con Sara, que era máis nova ca min, seguín mantendo relación todos estes anos. Ela era modista, pero modista de alta costura. O meu fillo máis vello, José Manuel, que ten agora 63 anos, levábao para alí, para a casa deles, cando tiñamos que ir traballar á leira a esfollar ou a apañar nas patacas. Sara e súa nai Elena querían ao neno con locura”.

   Malia vivir na Laracha, Anselmo ía cada ano ao Baixo Miño contratar a súa cuadrilla de operarios. Un deles, José Álvarez Alonso, Pepe 'O Buraco', nacido en 1942 na Buraca, no lugar de Fornelos (parroquia e concello do Rosal) traballou con el en 1955 e en 1956, nunha época na que os cabaqueiros xa facían os desprazamento dun xeito ben diferente a como o facían os seus devanceiros. Pepe recorda que “cando fun ao Cancelo por primeira vez facíamos a viaxe en tren desde Vigo ata a Estación de San Cristóbal na Coruña e despois, desde alí collíamos o trolebús Coruña-Carballo, que creo que se inaugurara en 1950, e xa íamos ata A Laracha”.

  Aínda que en toda a bisbarra era coñecida como a telleira de Anselmo, o certo é que o buxa guardés puxéralle á súa pequena industria o nome da terra que o vira nacer: Cerámica La Guardia. Nunha ocasión ata compuxera unha copla moi ben artellada sobre o seu negocio, que utilizou como propaganda na revista das festas do San Xoán de Carballo do 55 ou do 56. A copla dicía así:

Para vinos el Ribeiro,

de Carballo el mejor pan,

para tejas y ladrillos

los de “La Guardia” en San Román.

 

Telleira de Anselmo (Cortesía de Elena Cividanes)

     Aquela promoción publicitaria moito dera que falar e mesmo teñen botado algunhas risas con ela no salón do Regado, o lugar no que paraban os domingos os telleiros que traballaban na de Anselmo. No 55 o oficial era Jesús Rodríguez Alonso, que era do Rosal. De tendedor estaba José Coello que era do lugar do Castro (Salcidos, A Guarda), mais por mor duns ataques epilépticos volveu para o Baixo Miño antes de rematar a temporada, ocupando o seu sitio de tendedor Pepe 'O Buraco', que ata aquel momento era o rapaz da cuadrilla, o que facía os recados e o que facía un pouco de todo. Domingo Rodríguez Lomba traballaba como carretilleiro e como pieiro, mais na metade da tempada abandonou a telleira e volveu para Pontevedra. Ao ano seguinte, en 1956, os únicos cabaqueiros baixomiñotos que traballaron na de Anselmo foron o oficial Jesús Rodríguez Alonso e Pepe 'O Buraco', que nesta temporada xa viñera axustado como tendedor. O resto da cuadrilla era da Laracha e entre eles estaba Floro Morales (o irmán de Machado) e Manuel Regueira Morgade, un mozo de Estramil coñecido polo alcume de 'Colón'. Anos antes tamén traballara algo Manolo, o fillo do ferrador do Regado, un rapaz ao que lle tiñan moita estima na telleira e que, segundo nos contaron diversas fontes, co andar do tempo rexentaría un restaurante en Marbella.

 

Telleira de Anselmo (Cortesía de Elena Cividanes)

    E por suposto estaba Elena, a muller de Anselmo, que traballaba como un cuadrilleiro máis botando unha man de xeito habitual en diversas tarefas. Á parte de atender a casa e de facer o xantar para toda a cuadrilla, que non era pouco traballo, tamén estaba na “churrera” cortando co arame e sacando o ladrillo para a carretilla, axudaba a encañar, embrazaba a tella cando estaba seca e logo recollíaa en brazadas de a dez levándoa para o pendello que había ao carón do forno. Ou mesmo axudaba a cargar os camións de Ricardo Cambón (pai dos propietarios da canteira do Quinto Pino de Pastoriza) ou de Olegario ou Manolo, fillos da señora Lola e do señor Gómez do Estanco, que eran os tres transportistas que máis traballaban coa telleira levando material a Cerceda, a Carballo ou a onde lle cadrase. A Elena, e a todas as mulleres que traballaron naquel mundo de homes, é de xustiza recoñecerlles os camiños que abriron entre a espesura na loita pola igualdade. 

 

Anselmo coa súa familia e con algúns operarios cargando material no camión (Cortesía de Elena Cividanes)

    Botando a vista atrás ata aquela segunda metade dos anos cincuenta, Pepe 'O Buraco' describiunos con detalle como era a telleira de Anselmo: “A casiña blanca que se ve nas fotos era onde vivía o matrimonio e a súa filla Sara e, xusto ao carón, había outro local para os operarios da cuadrilla. Estaba todo moi ben organizado e tamén había un pozo, un hórreo e un pombal. Para situar esa casiña, ti entras pola pista que hai ao lado do Estanco cara o Polígono e colles o primeiro desvío á esquerda. Pois xusto aí, de frente, estaba a telleira e a 70 ou 80 metros estaba a casa. Na parte de arriba había unha nave pequena, que cando chovía poñíamos a tella aí, e logo estaba a eira no medio e o forno á esquerda. A telleira estaba cara a unhas brañas e no fondo había un regato, dende o camiño que vai á esquerda que sae da gasolineira. Anselmo tiña un forno cadrado e tiña outro redondo, pero ese non funcionaba nunca. Non sei se eses fornos os construíu el ou se xa estaban alí antes de que arrendara o terreo. O forno no que se cocía estaba á esquerda, porque entre a telleira de Anselmo e a telleira de Marcelo había un camiño de servidume por alí abaixo, que creo que ese camiño agora xa non existe”.

 

Casa e dependencias da telleira de Anselmo (Cortesía de Elena Cividanes)

    Rematada a temporada de verán, ao igual que fan as andoriñas, os operarios do Baixo Miño volvían para as súas casas. Durante os invernos, Anselmo ía vendendo o sobrante de material que vendía directamente nas feiras ou que depositaba nas tendas e ultramarinos da bisbarra, nesas tabernas ou baiucas de antes nas que tanto podías xogar unha partida, tomar unha cunca de viño, comprar unhas zapatillas, un pouco azucre ou mesmo unhas tellas ou uns ladrillos que Anselmo, e os outros telleiros da Laracha, ía repoñendo a medida que os taberneiros esgotaban o material.

    A Sara non lle faltaba traballo durante o inverno e o verán confeccionando roupa e mesmo dando clases de moda alí no seu domicilio, onde non foron poucas as mozas da contorna que aprenderon a coser con ela. E Elena, durante os longos invernos atendía a casa e un negocio que tamén lles daba un peso a ganar: a venda de ovos.

    A partir da segunda metade dos cincuenta os operarios de Anselmo xa eran na súa maioría da Laracha. Alí traballaron algúns dos irmáns Morales Cotelo e xente de Cabovilaño e da zona de Estramil. Con todo, seguían vindo algúns rapaces do Baixo Miño, caso de Rafael Dorado Senra, nacido no Rosal en 1945 e que traballou na telleira de Anselmo cando tiña 15 anos, é dicir en 1959 ou en 1960. “Na época na que eu estiven alí, á parte do señor Anselmo, tamén traballou un tendedor do Rosal que se chamaba Benjamín Flores e un rapaz da Laracha que non me acordo do seu nome. A señora Elena daquela xa pouco traballaba na telleira. Tiña moitas galiñas e víñanlle buscar os ovos. No tempo que estiven na Laracha case pasei máis tempo traballando no galiñeiro que na telleira”.

 

Telleira de Anselmo (Cortesía de Elena Cividanes)

   Sempre que podían Anselmo, Elena e Sara ían á Barreira visitar a tía Florinda, que a pobre quedara cega nos últimos anos da súa vida. A nai de Anselmo vivía alí no domicilio da súa filla Flora e do seu xenro, o industrial José Manuel Ferreira. A tía Florinda ía morrer precisamente na Laracha e está enterrada no panteón que a familia Ferreira Álvarez ten no cemiterio parroquial de Santa María de Torás.

    Tras máis de dez anos vivindo coa súa familia no Cancelo, sobre a segunda metade da década dos sesenta (ou se cadra un pouco antes), Anselmo e os seus abandonaron o terreo dos de Marta nun abrir e pechar de ollos. A casa e as dependencias que el construíra alí non tardaron en derrubarse e, pouco a pouco, o lugar foi quedando a campo, resultando difícil de entender para as persoas que descoñecen o pasado deste lugar que alí houbera vida e movemento durante tanto tempo tempo.

   Julia Esmorís Rodríguez recorda que “ao deixar O Cancelo estiveron un tempo vivindo na Laracha e despois xa marcharon para Pontevedra”. Seu irmán Pedro Esmorís Rodríguez, veciño e competencia do noso protagonista nos 40 e nos 50, opina que “Anselmo marchou de aquí porque estaba moi apretado, tiña moi pouco sitio. Pensa que de aí para alá, onde están as árbores, era de meu avó tamén e el, claro, estaba encerrado nese curriño. O forno tíñano onde está a caseta, a casiña esa que hai no medio. O forno del tiña a espalda para a nosa finca e a entrada era para o lado de alá, que era onde lle quedaba a telleira. Ao marchar Anselmo, o alpendre que tiña ao carón do forno caeu e despois eso quedou abandonado e xa non se traballou máis. Anselmo naquela hora, se papá lle alquilara un cacho de terreo, penso que non marchaba. A finca deles xa non tiña barro porque xa estaba toda minada”.

 

Panorámica actual do lugar onde estaba a telleira de Anselmo

    Despois da súa longa etapa na Laracha, Anselmo e a súa familia volven para A Guarda para coidar a súa sogra María, que non tardou en falecer. Ao pouco apareceulle un choio no sector no que levaba toda a vida para traballar como encargado nunha fábrica de cerámica en Numancia de la Sagra, municipio da provincia de Toledo. Alí Anselmo fixo novas amizades e mesmo foi, segundo nos contou a súa neta Elena, padriño dun cativo da vila. Nesa fábrica³ ía traballar ata que se xubilou. O noso homenaxeado pasou os últimos anos da súa vida na Guarda recordando os tempos vividos no Brasil, en Toledo e por suposto na Laracha, municipio que sempre estivo presente na súa mente ata o último dos seus días. Anselmo faleceu en 1993 aos 87 anos de idade. O seu espíritu estará moi presente no acto de presentación do libro “As telleiras da Laracha e os cabaqueiros do Baixo Miño” que o Concello da Laracha organiza mañán, sábado 28 de setembro, nas inmediacións do lugar onde este telleiro do Baixo Miño tiña a súa telleira.

 

________________

1 Sara, a irmá máis nova de Anselmo, andando no tempo emigrou ao Brasil e xa nunca máis regresaría á súa terra de nacemento.

2 Tamén temos informacións que indican que entre finais dos anos 20 e principios dos anos 30, Manuel Oliveira e Juan Martínez Caamaño estiveron á fronte dalgunha telleira en Cabovilaño. Mais os documentos consultados non concretan o lugar exacto no que estaban esas “fábricas de ladrillo y teja”.

3 Esa fábrica tivo, tristemente, moita repercusión mediática na década dos 90 (cando xa levaba anos abandonada) por ser o lugar no que apareceu o cadáver de Anabel Segura, secuestrada uns días antes do seu asasinato.

 

 

AS TELLEIRAS DE DANIEL FUENTES 'O XASTRE'

   No marabilloso texto da autoría de José de la Santísima Trinidad que podedes ler neste espazo (na parte dedicada á telleira de Jesús Ríos: http://cronicas-da-laracha.blogspot.com/p/telleiras-da-laracha.html) e tamén no libro “As telleiras da Laracha e os cabaqueiros do Baixo Miño”, o autor nomea en varias ocasións a Generosa Mañana, “unha señora que ía todos os días a Caión e traía de toda clase de peixe”, ao seu marido Antón Fontes e tamén a algúns fillos deste matrimonio, entre eles a Delmiro, que marchara para o exército e que deixara na casa un acordeón co que tocaban os telleiros de Pontevedra na do Ferrador, a Aurora, que estaba casada na Esquipa, e a Aurelia, unha moza que lle cosera o único pantalón que tiña aquel rapaz do Rosal de dezaseis anos chamado José de la Santísima Trinidad, rapaz que en 1939 traballara nunha das telleiras da Barreira.

    Mais, á parte deses tres fillos que se citan no texto, Antón e Generosa tamén eran pais¹ de José, que lle chamaban ‘O Albardeiro’, de Cándido, que casou en Caión, e de Daniel, de quen falamos máis polo miúdo deseguido.

   Daniel Fuentes Mañana naceu en 1912 na Esquipa, lugar no que residían os pais dende o día que casaron. Cando o noso protagonista tiña catro ou cinco anos a familia cambiou de domicilio, establecéndose nunha nova casa que construíran na Barreira, xusto na esquina entre a estrada que vén de Paiosaco e a que vai á Laracha por Estramil. Daniel ía pasar alí boa parte da súa infancia e da xuventude botando unha man nos traballos da casa e observando, durante as temporadas de verán, como fabricaban tella e ladrillo os telleiros do Baixo Miño.

   Era un rapaz feble e moi delicado que sufría, xa dende moi cativo, unha bronquite crónica. Pasaba moito tempo enfermo e, por riba, tiña unha pequena discapacidade nun dos seus brazos. Con todo, aprendera o oficio de xastre co seu padriño de Padronelo (Cabovilaño), o ‘Xastre de Padronelo’, con quen botou varios anos pateando polas corredoiras da época para gañar un pesiño coa máquina de coser.

    Con pouco máis de vinte anos, Daniel Fuentes, que naquela altura era coñecido polo alcume do 'Xastre', casa con Consuelo Regueira Mallo, unha moza de Estramil coa que tivo seis fillos: Antonio, Manolo, Tomás, Edelmiro, José María e Cándido Fuentes Regueira. O matrimonio e a súa numerosa prole viven na Barreira, nunha casa que estaba pegada xusto ao carón da dos pais de Daniel. Ou a dicir verdade, case se pode afirmar que era unha soa vivenda, xa que as dúas estaban comunicadas polo piso de arriba.

   Con tantas bocas que alimentar, a maltreita economía doméstica vai tirando cos cartos que o cabeza de familia ingresaba como xastre e, tamén, coas catro pesetas que facía no muíño no que traballaba arrendado en Pedra Aguda, que aínda se mantén en pé na zona do Rapadoiro (Noicela, Carballo).

   Daniel 'O Xastre' ía quedar viúvo con trinta e poucos anos. Con seis fillos ao seu cargo, a súa vida íase converter nun verdadeiro tormento naqueles duros anos da posguerra. Tras a perda da súa muller Consuelo véuselle o mundo enriba, si, mais non quedaba outra, había que tirar cara a diante e buscar o pan para os rapaces como fose. Malia que contaba coa axuda dos pais, os cartos que facía coa máquina de coser e coas moendas en Pedra Aguda non chegaban a nada.

- Teño que buscar outro traballo!, dixo.

    Despois de media vida sendo testemuña de como os telleiros do Baixo Miño fabricaban cerámica na Barreira, pensou na posibilidade de montar a súa propia telleira, empezando ao poucos con esta actividade nuns terreos que había na zona da Braña, en Estramil, que eran dun tal Liñares. E así foi criando os rapaces, aos que ía preparando para os difíciles camiños da vida. Naquela hora os fillos dos pobres coma era Daniel, servían nas casas dos labradores pero el nunca deixou que os seus nenos fosen servir. Sempre foi estrito con eles e dicíalles que tiñan que aprender un oficio. E aprendérono, aprenderon o de telleiro.

Panorámica actual do lugar da Braña de Estramil no que Daniel Fuentes "O Xastre" montou a súa primeira telleira

    Polo que nos contou o seu neto Antonio Fuentes Varela, “meu avó Daniel mandaba aos fillos as piñas no inverno e no verán trouxo a uns de Pontevedra para ensinarlle o oficio de telleiro aos rapaces. Eu non sei como contactou cos da Guarda, se cadra foi por mediación de Ferreira ou de Anselmo porque se levaba moi ben con eles e seguramente foron estes os que lle mandaron ou recomendaron un oficial de aló. Meu avó montara unha telleira nunhas fincas da Braña de Estramil, pero eu xa non a acordo. Eu nacín en 1950 e cando tiña catro ou cinco anos mandábanme para alí coas ovellas e o que si recordo é a charca da que se sacaba o barro, que non era moi grande e aínda botou ben anos aberta. Non che podo dicir en que ano empezou a traballar nesa telleira pero o que si sei, polo que teñen contado na casa, é que aí pasaba algo co barro. Parece ser que era un barro moi forte, moi compacto, e que escachaba ao cocer e, por iso, había que mesturalo con outro máis floxo e máis plástico. Tamén sei que nesta telleira traballaron os fillos, porque así llo teño oído a meu pai e a seus irmáns, e foi aí, na Braña de Estramil, onde empezaron no oficio, seguramente con algún oficial e algún tendedor de Pontevedra”.

    Antonio e Manolo, os fillos maiores de Daniel, cando tiveron idade suficiente ían a Asturias traballar por temporada nunha mina de Avilés. Foi precisamente nesa época cando Manolo gañou o alcume de 'Asturias'. Home garboso de corpo atlético, parecía un verdadeiro modelo coas camisas que traía de Avilés. Como ían e viñan cada certo tempo, se lles cadraba de estar aquí no verán non lles quedaba outra que dobrar o lombo para fabricar cerámica con seu pai e seus irmáns. Co andar dos anos Antonio sería propietario de dúas telleiras das que ofrecemos cumprida información no libro "As telleiras da Laracha e os cabaqueiros do Baixo Miño", e Manolo ía alugar durante unha temporada a de Patiño, telleira da que tamén falamos no devandito libro. 

  Mais continuemos falando de Daniel Fuentes, quen, tras certo tempo fabricando na Braña de Estramil cun barro moi difícil de traballar, ía montar unha nova telleira na Barreira, xusto ao carón do seu domicilio.

Imaxe dos anos 50 na que vemos aos Fuentes diante do seu domicilio e da telleira (Cortesía de Cándido Fuentes Regueira)

    O ladrillo do forno da telleira da Braña aproveitouse para facer o forno novo da telleira da Barreira, que estaba na parte de atrás da casa. Era un forno túnel para cocer continuo que tiña uns 20 metros de longo. O inconveniente desta nova telleira era que alí non tiñan barro. Íano buscar á zona dos Marcos, á marxe esquerda do camiño que conduce a Riotorto e Mirón, onde a pouco que cavases xa saía a terra de cor laranxa. Segundo nos contou Antonio Fuentes, con Daniel traballou nalgún momento un oficial de Pontevedra de nome Gervasio: “Eu na casa teño oído falar deste home, que non sei se sería o primeiro oficial que trouxo meu avó para ensinarlle o oficio aos fillos. Seica era moi comedor. Naqueles tempos compraban touciño de fóra, un touciño branco, branco coma o queixo que sabía a Deus. A min os de Pontevedra téñenmo dado a probar algunha vez. O caso é que os telleiros de aló viñan ao mantido e meu avó dicía:

- Deixade comer touciño a Gervasio a ver se o aburre!

Pero o home non o aburría e, pasado un tempo, dicía:

- Non lle deades tanto touciño a Gervasio que despois avíciase a el!

Non sei exactamente en que época, pero este Gervasio foi o oficial de meu avó durante algunha temporada. Incluso anos despois meus tíos bromeaban na casa e dicíanlle a meu pai:

- Non lle botes tanto touciño ao rapaz que che vai pasar como ao tío Gervasio e despois avíciase a el”.

Daniel Fuentes e os seus fillos na telleira que tiñan na Barreira (Cortesía de Cándido Fuentes Regueira)

    Xusto en fronte onde estaba a nova telleira do 'Xastre', na actualidade hai unha marquesiña na marxe dereita da vía que conduce á Laracha por Estramil. No pasado, esta zona da que estamos a falar era un terreo baldío que pertencía aos Láncara. Praza no verán, convertida en non poucas ocasións nunha gran poeira por culpa do vento que alí se levantaba con frecuencia e verdadeiro lameiro no inverno, ese era o punto no que os carros deixaban o toxo e as serraduras para cocer no forno e no que estacionaban os que transportaban o material que se fabricaba na telleira. Algúns viñan da parte de Baldaio, como así nolo recordou o veciño da Imende (Noicela, Carballo) Gervasio 'O Castaño': “Cando era neno ía con meu pai a Estramil a buscar tella no carro das vacas. Eu era rapaz e quen andaba co carro era o finado de meu pai. Os de aquí de Baldaio ían a Estramil. Había dúas ou tres telleiras e unha era a do 'Xastre'”. Antonio Barca, veciño tamén da Imende, recordaba que “aquí en Baldaio cando se necesitaba tella ou ladrillo íase a Estramil”.

Panorámica actual do lugar da Barreira. A zona do prado de herba era onde estacionaban os carros que deixaban toxo e ían buscar material. A casa branca que fai esquina e a máis  pequena que está pegada, e que vemos diante da marquesiña, era onde os Fuentes Regueira tiñan o seu domicilio e a telleira familiar

    Co oficio aprendido, houbo un tempo no que os fillos de Daniel xa non precisaron da axuda dos artesáns de Pontevedra e fóronse convertendo en operarios de primeiro nivel que producían principalmente ladrillo coa “churrera” que comprara seu pai. Como os maiores ían e viñan de Asturias, os que máis tempo pasaban na telleira eran Tomás, Delmiro, Regueira (que en realidade era José María pero todo o mundo lle chamaba Regueira) e Cándido.

   Daqueles tempos tamén nos falou Sara Caamaño Velo, viúva de Manolo Fuentes: “Os irmáns eran todos moi traballadores e moi finos traballando. Na telleira de meu sogro Daniel eu vin facer tellas ao meu home Manolo, a Tomás, a Regueira. Facían tellas coma gorras, pero moi moi rápido. A Cándido recórdoo amasando no barro. Era coma un xato, coma un cuxo, que tiña aquel xeito de arrancar o barro que parecía que se adentraba no inferno no fondo daquela poza do barreiro”².

Fotografía tomada na telleira de Daniel "O Xastre". De esquerda a dereita, José María, Daniel "O Xastre", Cándido, Edelmiro e Antonio (Cortesía de Cándido Fuentes Regueira)

   As cousas ían bastante ben e a fabricación, sen alcanzar nunca o peso das outras telleiras do lugar, daba para ir vivindo. Mesmo houbo un tempo no que Daniel pensou que había que modernizar as instalacións. O seu neto Antonio Fuentes Varela, que tivo a cortesía de realizar con nós un percorrido polos lugares no que estaban todas as telleiras da Barreira e de Estramil, recordaba que “quixo contratar a corrente eléctrica para industrializarse como os da telleira dos de Sada, onde xa estaba meu pai, e a de Ferreira. Pero o presuposto non lle deu para pagar o enganche da luz. Entón que fixo Daniel? Pois comproulle o motor dun barco ao seu amigo Ramón 'do Batallón', que tiña barcos en Caión. Nesa época había trinta e tres barcos neste porto. Comprou o motor para a 'churrera', pero habíao que quentar cun soplete deses pequeniños para que funcionara. A máquina xa facía os ladrillos con barro máis duro. Non era coma a que tiña Ferreira. Era máis pequena, pero bueno, xa tiña unha produción boa. O caso é que ese motor tiña avarías todos os días. Funcionaba moi ben mentres traballaba, pero sufría desarranxos cada pouco tempo e por iso acabaron comprando un motor novo, un Fita de gasolina que o foron buscar a Carballo”.

   Os fillos van facendo as súas vidas. Antonio xa había tempo que se establecera pola súa conta no sector; Manolo casou e marchou para Asturias; Tomás traballaba con Antonio... Mais a Daniel aínda lle quedaban paxariños no niño e con eles, con Edelmiro, José María e Cándido, continuou traballando na telleira xunto con algún rapaz da zona que contrataba ocasionalmente, entre eles o seu sobriño Cholo.

De esquerda a dereita, Tomás, Cholo Fuentes -curmán dos Fuentes Regueira- e José María posando na telleira da familia (Cortesía de Cándido Fuentes Regueira)

   Así aguantaron ata que a Edelmiro lle tocou facer o servizo militar e ao pouco, sobre o ano 1963, foi cando deixou de funcionar a telleira do Xastre. Tras o cese da actividade, Fuentes foi tirando cun par de vacas, cos traballos do campo que lle daban un peso a gañar e co choio de cocedor que conseguiu na de Ferreira certo tempo despois de pechar a súa pequena industria.

   O noso homenaxeado ía casar no ano 1967 en segundas nupcias con Josefa Castro, matrimonio do que naceron dous fillos, Valentín e Amparo Fuentes Castro. Natural de Santa Comba e tamén viúva (casara en Freón, parroquia de Monteagudo, Arteixo), Josefa era unha das numerosas mulleres que traballaban naqueles anos 60 en Cerámica La Perfección, a fábrica de José Manuel Ferreira na que tamén gañaba o pan 'O Xastre', quen, malia pasar media vida coas mans no barro, íase xubilar pola agraria. Daniel Fuentes Mañana faleceu no verán de 1995 aos 83 anos de idade.

Daniel Fuentes Mañana "O Xastre" o día do casamento da súa filla Amparo (Cortesía de Amparo Fuentes Castro)

   Por se é do voso interese, da telleira de Daniel Fuentes “O Xastre” (e das outras do municipio) falaremos in situ no roteiro “As telleiras da Laracha” que realizaremos co Concello da Laracha este sábado, 14 de xuño:

_______________

1 Os fillos de Antón e Generosa foron, por orde cronolóxica: José, Cándido, Edelmiro, Daniel, Aurora e Aurelia.

2 Cando casaron Manolo e Sara marcharon para Asturias onde el, como xa fixera de solteiro, traballou durante anos nunha mina. Ao vir de Asturias compráronlles un terreo aos irmáns Alonso que estaba xusto en fronte do seu domicilio. Nese terreo era onde os irmáns Fuentes Regueira extraían o barro nos tempos que fabricaron tella e ladrillo con seu pai.

A TELLEIRA DOS DE PATIÑO NA BARREIRA (1ª parte)

 Os primeiros datos que temos desta telleira que estaba situada no lugar da Barreira, na parroquia de Torás, datan de principios do século XX. Nesa época sabemos que o propietario das instalacións e do propio barreiro era José Castiñeiras Patiño, home de gran prestixio e de moito peso na sociedade larachesa daquel tempo. José nacera no ano 1863 en Cillobre e era fillo de Antonio Castiñeiras e de María Patiño, que tamén ían ser pais de Carmen, Generosa e Marcelino. Os avós paternos do noso protagonista eran Francisco Castiñeiras e Rosa Sánchez, labradores de Cillobre, e os maternos eran os tamén labradores José Patiño Vázquez e Bernarda Sánchez Canedo, el natural da parroquia arteixá de Monteagudo e ela de Cillobre.

Fotografía do voo americano do ano 1956 do lugar da Barreira. O número 1 corresponde  á telleira 'dos de Sada'; 2, telleira de Ferreira; 3, telleira de Patiño; 4, telleira de Daniel 'O Xastre' e 5, telleira de Antonio 'Cachafeiro' (https://mapas.xunta.gal)

  Dado que esta telleira sempre foi coñecida como ‘a de Patiño’, non descartamos que fose o propio José Patiño Vázquez a persoa que a empezou a explotar, mais non temos documentos que confirmen esta hipótese. O que si podemos aseverar é que o seu neto José Castiñeiras Patiño, casado con Josefa Esmorís Canedo e concelleiro¹ da Laracha nos tempos nos que Manuel Esmorís Vázquez era alcalde do municipio, foi quen herdou os terreos nos que estaba esta telleira que lle arrendou durante moitos anos aos cabaqueiros do Baixo Miño.

  Un destes artesáns pontevedreses era José María Sobrino, domiciliado en Pintán (Salcidos, A Guarda), que curiosamente traballaba na telleira de Patiño ao tempo que o seu consogro José María Fernández, José María 'da Caraja', tamén con domicilio en Pintán, facía o propio cada verán na outra telleira que había na Barreira nesa altura, a mesma que varias décadas máis tarde explotaría o portugués José Manuel Ferreira. Os datos da contribución industrial dan pé a certa confusión, pois sabemos que un tal Cándido Alonso tamén traballou na Barreira dende 1908 ata 1919, mais descoñecemos se explotou a telleira dos de Patiño ou na que estivo Fernández.

  O certo é que con José María Sobrino traballaba o seu fillo José María Sobrino Martínez, que seguiría fabricando tella e ladrillo macizo a man na de Patiño unha vez que se xubilou seu pai. Nesta nova etapa, Sobrino Martínez, que estaba casado con M.ª Concepción Fernández Alonso (filla de José María 'da Caraja'), continuou alugado nos terreos de José Castiñeiras Patiño e, con el á fronte da telleira, tivo como operario da súa cuadrilla a un tal Carballosa, xornaleiro habitual no domicilio de José María en Pintán. A boa amizade entre eles levou a máis dunha persoa a dicir que eran socios, feito que segundo nos contou a familia de Sobrino nunca aconteceu. Outro dos integrantes da súa cuadrilla foi José Manuel Ferreira, que traballou con José María algunha temporada na de Patiño cando era mozo. E tal como mandaba a tradición, con José María Sobrino Martínez tamén aprendeu o oficio o seu fillo Ricardo Valentino Sobrino Fernández. Tino, como así o coñecían os seus amigos, naceu en Pintán en agosto de 1930 e, ao igual que os seus devanceiros, pasou moitos veráns da súa vida traballando na Laracha, onde un día coñeceu unha media irmá froito dos amoríos de seu pai.

  No 2023, grazas ás xestións realizadas por Pepe 'O Buraco', tivemos a inmensa fortuna de contactar telefonicamente co señor Tino, home de memoria prodixiosa que recordaba, casualmente o día do seu 93 aniversario, que “meu abuelo Sobrino estaba arrendado na de Patiño e meu abuelo Fernández noutra finca que había ao lado, as dúas chousas estaban pegadas. Cando meu abuelo paterno deixou de traballar alí colleu o relevo meu pai, José M.ª Sobrino Martínez, que xa levaba moitos anos indo cada temporada de verán coa cuadrilla de seu pai á Laracha. Con papá traballou cando era un mociño Ferreira, que mira ti como son as cousas, co tempo estableceuse na telleira na que estivera meu abuelo Fernández e montou alí unha gran industria. Eu empecei a ir con meu pai a telleira de Patiño en 1939, cando tiña nove anos, e traballei alí ata os quince, ata 1945”.

Imaxe de José María Sobrino Martínez, pai de Ricardo Valentino Sobrino Fernández (Cortesía da familia Sobrino Portela)

  Uns anos antes, en novembro de 1942, José Castiñeiras Patiño² e José María Sobrino Martínez asinaran o último contrato de arrendamento (Ver Apéndice Documental ao final do texto) da telleira no que se estipulaba un período de alugamento non inferior a cinco anos por unha cantidade de 1.000 pesetas anuais.

  O devandito contrato privado de arrendamento íase extinguir en 1945 cun novo documento que amablemente nos cedeu Belén Varela Verdía, bisneta de José Castiñeiras Patiño. Por mor do seu estado de conservación, só se poden ler algúns dos seus apartados, entre eles o terceiro e o cuarto no que aparecen actores como Antonio Fuentes Mañana e Isolino Esmorís Fuentes:que aparecen actores como Antonio Fuentes Mañana e Isolino Esmorís Fuentes:

Tercero.- Al ser arrendada la finca en el año cuarenta y dos, ya venía llevando de unos seis ferrados de tierra labradía mas menos el vecino de la Barreira Antonio Fuentes Mañana, por la renta anual de tres cientas pesetas, de la que se halla al corriente en el pago habiendo cobrado (?) el Sr. Sobrino Martínez de orden y el consentimiento del Sr. Castiñeiras (?) ciento cincuenta pesetas que cobraba ultimamente Isolino Esmorís.

Cuarto.- Hacia finales del año pasado de mil novecientos cuarenta y cuatro, el señor Sobrino Martínez otorgó con dicho Isolino Esmorís Fuentes un contrato por el que le dio a este último la mitad de la industria de su pertenencia de teja y ladrillo que queda aludida y está dada de alta en la contribución industrial (...)

(…CONTINUARÁ)

APÉNDICE DOCUMENTAL

(Documento cedido por Belén Varela Verdía, bisneta de José Castiñeiras Patiño)

Contrato de arriendo

En el pueblo de Laracha a dos de Noviembre de mil novecientos cuarenta y dos. Ante los testigos que final se dirán, previo acuerdo, se reunen de una parte José Castiñeiras Patiño, viudo, mayor de sesenta años, labrador, vecino de Cillobre en el pueblo y Capital del Ayuntamiento de Laracha, y de la otra José M.ª Sobrino Martínez, de treinta y nueve anos, casado, fabricante de teja y ladrillo, natural y vecino de La Guardia, parroquia de Salcidos, en la provincia de Pontevedra y accidentalmente en esta de Laracha, lugar de Estramil, Torás, ambos provistos de cédula personal de uso corriente quienes se dicen hallar en uso completo de todas facultades y actos civiles, de común acuerdo establecen el contrato de arriendo-------

Primero: El José Castiñeiras Patiño es dueño (?)luto de la finca a monte llamada “Chousa dos Marcos”, sita en el lugar de la Barreira en Torás, cerrada sobre si con muro de piedra y barro, de una extensión de cuarenta ferrados poco más o menos; linda Norte con camino que va de Lendo a Payosaco; Sur con otro camino de Estramil a Riotorto; Este con la telleira de Ferreira y Oeste con la viúda de Ramón López llamada Dolores.

Segundo: La finca anteriormente descrita la cede en arriendo al segundo compareciente José M.ª Sobrino Martínez por un plazo que consistirá: durante que de la mencionada finca se extraiga barro arcilloso o sea material útil para la fabricación de teja y similares, pero no inferior a cinco años.

Tercero: El precio anual de este arriendo queda estipulado en la cantidad de mil pesetas, pagaderas entre los meses de Septiembre y Octubre, quedando en caso de fallecimiento de este, obligados sus herederos legítimos al pago de este arriendo.

Cuarto: Queda obligado el arrendatario con-(?) lo mejor posible la finca arrendada en su (?) cierre. En lo concerniente a obras que (?) dentro de esta finca, tales como horno, almacén, secaderos, casa vivienda y adyacentes, una vez terminado el plazo señalado en el párrafo “segundo” los contratantes, o en su caso los herederos legítimos, tomarán nuevos acuerdos (?) (?) y sin perjudircarse en sus intereses.

Quinto: En el caso de que sobre dicha finca aparezca otro documento simil a este tratado, quedará este nulo y sin ningún valor. Y no habiendo más que estipular en este escrito, lo dan por concluso, firmando con los testigos, vecinos de esta localidad, Don Agustín Hermida Rivas, mayor de edad, casado, Secretario Local de Falange de este pueblo y Oficial del Ejército en situación de disponible y Don Marcelino Rey de la Iglesia, tambien mayor de edad, casado y del Comercio de esta plaza, aptos para serlo---- Ya sin enmiendas y raspaduras… José Castiñeiras. José María Sobrino Martínez. Agustín Hermida Rivas. Marcelino Rey.

__________________

1 “Resolvió la Comisión desestimar las reclamaciones formuladas contra las elecciones municipales de Laracha, en donde fueron proclamados concejales D. José Castiñeiras Patiño, D. Juan Reguera García, D. Antonio Barbeito Barreiro, D. José Castiñeiras Lista, D. Manuel Varela Lista, D. Francisco Viña Varela, D. Pedro Mijares Ares y D. Antonio Villamisar Rey” (La Voz de Galicia, 14 de xaneiro de 1910, p. 2).

2 Nesa altura José Castiñeiras Patiño seguía estando moi activo socialmente no municipio. En 1933 era vogal do “Consejo de Familia” do concello.

A TELLEIRA DOS DE PATIÑO NA BARREIRA (2ª parte)

Segundo consta nun recibo de pago de 1064 pesetas efectuado a José María Sobrino pola temporada de traballo de 1945, nesa época Cesáreo Verdía Castiñeiras xa estaba ao mando da telleira dos de Patiño.

Cesáreo Verdía e Asunción Varela cos seus fillos Eladio e Remedios no seu domicilio da Barreira (Cortesía da familia Verdía Varela)

Recibo de pago de Cesáreo Verdía Castiñeiras a José María Sobrino (Cortesía de Belén Varela Verdía)

  Cesáreo nacera en Cillobre en 1917 e era un dos quince¹ fillos do matrimonio formado por Manuel Verdía Pedreira, descendente da casa de Gabenlle que aínda se mantén en pé co seu escudo de armas neste lugar, e Consuelo Castiñeiras Esmorís, filla de José Castiñeiras Patiño e familiar por parte materna doutros telleiros da Laracha, os de Marcelo do Cancelo. Cesáreo casa con Asunción Varela Ramilo e ao darse o “si quero” establecen o seu domicilio na Barreira, precisamente no lugar onde estaba a telleira da que estamos a falar e no que virían ao mundo os sete fillos do matrimonio: Consuelo, Purificación, Manuel, Clotilde, Eladio, Remedios e María Jesús Verdía Varela, as dúas últimas falecidas de nenas. No verán do 2023 tivemos a sorte de conversar coa señora Asunción e coa súa filla Pura, que nos atenderon coa maior das amabilidades no seu domicilio de Cillobre. Asunción, con 102 anos cumpridos, aínda se recordaba de José María Sobrino Martínez e díxonos que “a casa da Barreira e a telleira xa estaban feitas cando nós fomos para alí. Cando Cesáreo se fixo cargo da telleira foi a Pontevedra a contratar xente. Fixo a viaxe en cabalo… que era un cabalo moi bo e non había outro coma el en toda a volta”.

  A súa filla Pura contounos que “ao principio os de Pontevedra durmían nunha habitación da nosa casa, alí todos xuntos. A casa era pequerrecha e tiña unha corte para os animais. Despois recordo que se fixera unha chabola no alpendre e durmían alí, ao lado da corte. Esa casa aínda existe, que hoxe está restaurada. Cando a compraron os actuais propietarios non lles deixaron restaurar a corte, que xa había algún tempo que caera. Na nosa telleira estiveron moitos de Pontevedra, pero os de máis trato foron os irmáns Carballeiras, que traballaban cada día de sol a sol. Mamá laváballes a roupa e ao principio tamén lles facía de comer, pero ultimamente xa comían pola conta deles. A min moito me gustaba o bacalao que asaban, que creo que llelo compraba papá en Paiosaco, na de Manuel do Bico do Campo. Eles traían sacos de touciño e recordo que o quentaban nun pau e despois comíano con broa”.

  Eses irmáns dos que nos falaron a señora Asunción e a súa filla Pura eran os Vicente González, membros dunha notoria familia de daordes do Rosal, os Carballeiras de Marzán². Os seus proxenitores eran Florencio Vicente 'O Carballeiro', cabaqueiro no verán e carreteiro no inverno, e Dolores González, que foron pais de cinco mulleres e tres homes: Manuel, Segundo e Avelino Vicente González.

  Manuel nacera na Cachada³ en agosto de 1912 e empezara a traballar de moi neno nunha telleira de Taborda (Tomiño), na que eran buxas en sociedade seu pai Florencio e Jesús Martínez do Fucheiro. Posteriormente estivo, con seu pai tamén de buxa, nunha cabaqueira alugada en Nigrán coñecida pola “Telleira da Viúda”. Segundo, nacido na Cachada en agosto de 1925, empezou á idade de 8 anos a traballar na cabaqueira e botou un tempo alternando as cuadrillas de seu pai Florencio coas de seu irmán Manuel, polo que tanto estaba na telleira alugada en Nigrán como na de Salvaterra de Miño. Nesta última, Segundo foi unha temporada de tendedor con seu pai e posteriormente, a mediados dos anos corenta, estivo en Ambroa (Irixoa, A Coruña). Era da quinta do 46 e fixo o servizo militar na Coruña, no cuartel de Atocha, xusto antes de traballar na telleira de Patiño. O outro irmán, Avelino, nacido na Cachada en abril de 1928, empezara tamén de moi noviño na cabaqueira. Tras botar un tempo coa súa familia en Nigrán, posteriormente estivo de tendedor en Maceda (Ourense) e nunha telleira de Segovia antes de facer o servizo militar (era da quinta do 48), que realizaría en Ferrol, en Infantería de Mariña, durante case dous anos⁴. Rematada a mili, estivo algún tempo na de Patiño con seus irmáns Manuel e Segundo.

De esquerda a dereita, Manuel, Segundo e Avelino Vicente González na madurez das súas vidas (Memoria da XVIII Festa do Cabaqueiro 2005, Xoán Martínez Tamuxe, O Rosal, 2006)

  Pura Verdía Varela contounos que, á parte dos irmáns Carballeiras, que xa quedaban contratados dun ano para o outro, “na nosa telleira tamén traballou Bernardo, que era fillo de Manuel. Nós seguimos mantendo o contacto con eles durante moitos anos, que incluso viñeron á Laracha algunhas veces e nós fomos a visitalos ao Rosal sobre o ano 2012. Un fillo deles creo que era carteiro alí e tiñan outro fillo que se dedicaba ao viño. De feito a muller de Avelino déranos unhas caixas de Albariño. Cando estivemos alá Bernardo estaba moi enfermo, pero o pobre acordábase de miña nai e de miña avoa porque sempre o trataron con moito cariño. Non sei o tempo que traballaron na nosa telleira, pero aínda botaron ben anos. Eu nacín en 1946 e acórdome ben deles. Creo que viñan en bicicleta dende Pontevedra. Na Barreira e en Estramil nesa época non había máis bicicletas que as deles e nós, a rapazada da zona, aprendemos a andar en bici cos Carballeiras”.

As irmás Pura e Tita Verdía na eira da telleira da familia (Cortesía da familia Verdía Varela)

  Manolo Verdía, irmán de Pura, foi outra das persoas coas que conversamos para documentar a historia da telleira dos de Patiño. Xa hai moitos anos que rexenta cos seus fillos a gasolineira de Lañas e precisamente alí, no soto da estación de servizo, aínda conserva algunha peza da “churrera” coa que fabricaban ladrillo na telleira familiar. “A cremallera da churrera anda por aí pero non sei onde vai. Eu son ferreiro e aquí na gasolineira teño moito ferro da telleira. Tamén tiña unhas paletas da amasadora que se movía co cabalo. Todos os ferros da nosa telleira tróuxenos para aquí”.

De esquerda a dereita, Remedios, Eladio e Manolo Verdía no pendello no que se almacenaba o material que se fabricaba na telleira dos de Patiño (Cortesía da familia Verdía Varela)

  Manolo tamén recordaba con retranca a época do seu nacemento: “Cando eu nacín Manuel, que era o maior dos Carballeiras, díxolle a miña nai que viña en boa época, porque nacín en agosto de 1947 e eles xa estaban acabando a temporada. Cando facían as tellas os rapaces tiñan a costume de furarllas co dedo e por iso Manuel díxolle a mamá:

- Este neno non me vai romper as tellas!

  Pero co andar dos anos, cando medrei, despois cambiou de parecer e dicía que non houbera un rapaz que rompera tantas tellas coma min. Poñían dúas tellas levantadas para airear, que ás veces tamén lles axudaba meu pai a levantalas, e despois eu tiráballas. De cativo era moi rebelde”.

De esquerda a dwereita, Moncho de Varela, Becerra e Manolo Verdía (Cortesía da familia Verdía Varela)

  Tras botar na Laracha varias temporadas e logo de traballar noutras telleiras da xeografía galega durante certo tempo, en abril de 1956 Manuel, Segundo e Avelino Vicente González compraron no Rosal a telleira da Cumieira de Arriba, que a partir de aquel entón foi coñecida como a Telleira dos Carballeiras. Nove anos despois Manuel véndelles a súa parte a seus irmáns, que mantiveron o negocio en funcionamento ata os anos 80. A última fornada que se coceu na telleira Hermanos Vicente González. Tejas y Ladrillos fíxose en 1984.

(...CONTINUARÁ)

_________________

1 Gerardo, José, María, Eladio, Socorro, Cesáreo, Clotilde, Francisco, Ricardo, Hortensia, Antonio, Gabriel, Josefa, Anuncia e Mercedes.

2 Marzán é un lugar da parroquia do Rosal, no concello pontevedrés do Rosal.

3 A Cachada é un lugar da parroquia do Rosal, no concello pontevedrés do Rosal.

4 Martínez Tamuxe, Xoán (2006): Memoria da XVIII Festa do Cabaqueiro. O Rosal: Delegación de Cultura- Servizo de Publicacións, pp. 38-47.

A TELLEIRA DOS DE PATIÑO NA BARREIRA (3ª parte e fin)

  Logo da etapa dos irmáns Carballeiras, os seguintes telleiros baixomiñotos que traballaron na de Patiño foron Manuel Álvarez Vicente, irmán de Anselmo e cuñado de Ferreira, e Ricardo Valentino Sobrino Fernández, Tino, quen, tal e como xa contamos nas outras partes desta serie, xa estivera na de Patiño de neno con seu pai José María. Con referencia a esta segunda etapa, Tino contounos que “cando acabei de facer o servizo militar estaba sen traballo. Falei con Manuel e marchamos para A Laracha para traballar como socios na de Patiño. Nesa época os domingos íamos ao salón de Paiosaco, que era salón e cine”. Tino ía casar con Blanca Portela. O pai dela, Juan, traballou sete ou oito anos en Maceda (Ourense), onde coincidiu co noso prezado Pepe 'O Buraco'¹. José Manuel Álvarez Martínez, fillo de Manuel, recorda que “meu pai e Tino marcharon de aquí eles dous e sen xente suficiente. Ao chegar á Laracha contrataron a un tal Antonio Fuentes, que creo que era de Estramil e sabía traballar ben no barro. Tamén buscaron a un rapaz da zona que lles fixera de tendedor e contrataron a un tal ‘Colón’, que era o alcume polo que o coñecía a xente de alí. Meu pai e Tino eran socios da telleira. Estaban arrendados. Deberon traballar xuntos dúas ou tres temporadas”.

De esquerda a dereita, Antonio Fuentes, Manuel Álvarez e Tino Sobrino na telleira de Patiño (Cortesía de José Manuel Álvarez Martínez)

  Na de Patiño fabricábase tella e ladrillo macizo e oco, este último coa “churrera” da que nos falou Manolo Verdía, unha máquina da que seguramente se recorde ben seu irmán Eladio xa que colleu os dedos nela cando era cativo e quedoulle unha uña desfigurada. O material vendíase pola bisbarra, boa parte del na zona de Cerceda, e tamén na propia telleira, a onde ían os labradores buscalo no carro do país ou en zorras. Anos despois xa se empezaría a transportar en camións. Eran os tempos nos que a cidade da Coruña medraba a pasos axigantados. De feito, nunha das fotos que nos cedeu José Manuel Álvarez Martínez, na que aparece seu pai Manuel, Tino Sobrino e Antonio Fuentes, na parte traseira pódese ler: “Los 3 héroes en el medio del desierto fabricando tejas para los rascacielos coruñeses”.

Manuel Álvarez e Tino Sobrino na telleira de Patiño co cabalo e o carro, medio de transporte imprescindible nunha telleira. Ao fondo as dependencias e o forno (Cortesía de José Manuel Álvarez Martínez)

   Para cocer o material no forno traían toxo da Teixoeira e do Coto de Monteagudo. “Viñan carros e carros de toxo e, no medio, algunha cóbregha”, recordaba Pura Verdía, que tamén nos dixo que “o noso forno estaba pegado aos alpendres, que era onde estaban a máquina de facer o ladrillo (“a churrera”) a mais a amasadora, que andaba un cabalo darredor dela. A nosa telleira chegaba ata o final da pista e o forno estaba ao carón da carretera de Paiosaco”. Seu irmán Manuel tamén nos recordou que seu pai Cesáreo “vendía moito ladrillo curvo para os fornos do pan das casas para facelos redondos. Vendían moitos para a parte de Soandres e de Meirama para os fornos do pan. Eu recordo que meu pai sempre ía á feira do pan de Meirama. O forno noso funcionaba con toxo. Non tiña cheminea. Era cadrado e bastante grandecho. Os de Pontevedra facíanlle desde abaixo unha arcación. Poñían o ladrillo macizo arqueado e, enriba, acumulaban moitas filas de tellas postas de pé. Debaixo, o forno tiña a boca para tizar, e polo medio deixaban algún espazo que permitía ter bo tiro. Os telleiros sabían se estaba o material cocido segundo o que baixaba. Sabíano polo que mermaba o material. Cando terminaban de encañar cerraban o forno botando barro por riba e despois, unha vez cocido, deixaban enfríar 2 ou 3 días”.

Manuel Álvarez e Tino Sobrino na telleira de Patiño posando diante do forno e do material cocido nunha fornada (Cortesía de José Manuel Álvarez Martínez)

   Tras un tempo traballando xuntos, Tino Sobrino e Manuel Álvarez collerían camiños distintos, aínda que Manuel ía seguir fabricando tella e ladrillo na de Patiño durante varias temporadas máis na compaña de seu irmán Ramón. Pepe 'Buraco' recorda que “no ano 1955, cando eu estaba no Cancelo, os irmáns de Anselmo, Manuel e Ramón Álvarez Vicente, eran os que traballaban na telleira de Patiño. Tiñan de criados a Manuel Martínez Rodríguez e a Joaquín López González, os dous do Rosal. Joaquín recordo que tamén estivo traballando na telleira dos Trintas en Guillarei, concello de Tui. Manuel e Ramón, se non daban vendido o material durante a temporada de verán, vendíallo seu cuñado Ferreira no inverno. Nese momento Ferreira xa tiña a familia na Laracha. Levara a muller, aos fillos e a sogra, a tía Florinda, que daquela xa estaba viúva do tío Generoso”.

Manuel Álvarez e Tino Sobrino fabricando material na telleira de Patiño (Cortesía da familia Sobrino Portela)

  Desta etapa de Manuel e Ramón na de Patiño acórdase ben Manuel Verdía, que nos dixo que “na nosa telleira tamén estiveron Manuel e Ramón, que eran irmáns de Flora, a muller de Ferreira. Ramón era o que levaba as contas do negocio. Era un home moi intelixente que, nos seus ratos libres, facía de mestre cos nenos da Barreira e de Estramil. Ensinounos moito. A min dérame un dicionario que aínda o conservo hoxe coma o ouro”. Neses anos 50, a eira da telleira de Patiño tamén era zona de xogo da rapazada da zona, mozos e mozas hoxe xubilados que aínda se acordan de xogar alí á pelota.

Nenos xogando na eira da telleira dos de Patiño. De esquerda a dereita, Gelasio de Chandreja, Eladio Verdía, Pepe do Rapelo, Murillo e Manolo do Rapelo (Cortesía da familia Verdía Varela)

   Cando Manuel e Ramón Álvarez Vicente deixaron a telleira dos de Patiño foron, tamén de alugueiro, para a de Antonio Fuentes, que estaba en Estramil xusto en fronte da taberna dos Cuatro Vientos. Precisamente, un irmán de Antonio, Manolo Fuentes, traballou unha temporada na de Patiño cando Manuel e Ramón deixaron esta telleira. Ao pouco de rematar a temporada Manolo Fuentes marchou para Asturias, onde xa estivera traballando de mozo. E aí se acabou a historia, despois de tantos anos de actividade, dunha das industrias máis lonxevas da Laracha: a telleira dos de Patiño.

   Con todo, durante algún tempo, aínda se pensou que a telleira seguiría funcionando como tal, xa que a raíz da morte de Consuelo Castiñeiras Esmorís, acontecida a mediados dos anos 60, os herdeiros puxérona á venda por se había algún industrial interesado na fábrica e no barreiro. Mais, ante a falta de ofertas, o terreo íase partir finalmente en parcelas que se foron vendendo pouco a pouco, parcelas nas que se edificaron as vivendas que podemos ver na actualidade.

La Voz de Galicia, 14 de marzo de 1967

________

1 Juan Portela traballou en Maceda na telleira 'dos das Peras' do Rosal, que eran da zona de Pancenteo, e Pepe 'O Buraco' estaba noutra cabaqueira formando parte da cuadrilla de Pepe 'O Rubio'. Posteriormente Pepe traballou durante varios anos cun amo de alí.

A TELLEIRA DOS IRMÁNS GARCÍA MARTA

 O protagonismo das Crónicas da Laracha desta semana é para os irmáns García Marta, propietarios durante décadas dunha das talleiras artesanais que había no lugar do Cancelo, parroquia de Cabovilaño.

Na fila superior, de esquerda a dereita, Leonardo, Alfonso e José García Marta; no centro, Pepa Marta Varela e Manuel García Álvarez; e na fila inferior, Estrella, María, Inés e Consuelo García Marta (Cortesía de Sauro Pereira García)

  As primeiras informacións que obtivemos sobre esta pequena industria localizámolas nunha escritura de arrendamento que nos cedeu a prezada historiadora Ángeles Verea, documento grazas ao cal sabemos que Manuel García Álvarez, veciño do lugar de Sande (Cabovilaño), arrendoulle por cinco anos, dende outubro de 1903 ata o mesmo mes de 1908, a Fermín Martínez Álvarez, con domicilio no Rosal (Pontevedra), unha “finca llamada Chousa bella, con su era, horno y demás artefactos y materiales para fabricación de teja, situada en el punto que se llama Telleiras de San Román” por 302,50 pesetas anuais, “tres moyos de teja”, tamén cada ano, e a metade da cinza obtida de cocer tella (Ver Apéndice Documental n.º 1).

Panorámica actual dos pozos da Chousa Vella, lugar onde os telleiros do Baixo Miño extraeron arxila durante décadas (Xabier Maceiras)

  Manuel García Álvarez, coñecido polo alcume do ‘Lemaio’, estaba casado con Pepa Marta Varela, un matrimonio que tivo sete fillos, catro mulleres (Estrella, María, Inés e Consuelo) e tres homes (Leonardo, Alfonso e José). Manuel quedara cego, mais a discapacidade non foi obstáculo para a crianza dunha familia numerosa como a súa.

  Despois de observar durante boa parte da súa infancia e xuventude como desenvolvían o traballo os telleiros do Baixo Miño, dous dos rapaces, Alfonso e José -este coñecido polo alcume do 'Cubano' por emigrar á illa caribeña- convertéronse en patróns da telleira propiedade de seu pai Manuel e explotaron o negocio durante algún tempo, probablemente entre os últimos anos da ditadura de Primo de Rivera e o período da Segunda República.

  Para recordar aquela época falamos cun dos fillos de Alfonso, con Manuel García Mallo, que nos atendeu coa maior das amabilidades na compaña da súa familia no seu domicilio da Braña Grande, parroquia de Cabovilaño, pouco antes da edición en 2024 do libro As telleiras da Laracha e os cabaqueiros do Baixo Miño no que tamén tedes esta historia ao voso dispor. Manuel, nacido en 1932, contounos que “meu pai, Alfonso García Marta, era dos Mouriños de Sande (Cabovilaño), que foi onde nacemos nós, os García. Miña nai, Josefa Mallo Gesto, era do lugar da Torre, en Cabovilaño. Os terreos onde estaba esa telleira eran de meu avó Manuel 'O Lemaio', que naqueles tempos era un labrador forte. Polo que teño entendido, meu pai explotouna antes da Guerra Civil facendo de patrón e contratando á xente de Pontevedra. Eu non me acordo de ver a meu pai traballar alí pero son contos que escoitaba na casa, e creo que era socio de seu irmán José 'O Cubano', que seica en Cuba gañaba a vida como limpabotas e andaba nun cabalo branco. A telleira estaba na zona onde actualmente hai unha casa que fai esquina entre o camiño que vai para o polígono e o que vai para Arén. Esa casa construíuna precisamente 'O Cubano'. Despois, co paso do tempo, non sei moi ben como foi o conto, pero creo que meu pai lle vendeu a súa parte a seu irmán. O que si sei é que José 'O Cubano', que era meu padriño, traballou a telleira durante uns anos máis”.

A zona marcada cun "X" corresponde ao lugar onde os irmáns García Marta tiñan a súa telleira (Ortofoto  2002-2003, tttps://mapas.xunta.gal)

  Outra das fontes orais que nos achegou información sobre a telleira dos irmáns García Marta foi Pedro Rodríguez Esmorís, veciño do Cancelo nacido neste lugar en 1929 e falecido recentemente. Pedro díxonos que “con Alfonso e seu irmán José 'O Cubano' traballaron dous mozos de Nogán que non me acordo do seu nome… creo que os mataran ao pouco de empezar a Guerra”.

  Realizadas as oportunas indagacións coas pistas que nos agasallou a memoria de Pedro Rodríguez, soubemos que eses dous mozos eran os irmáns José e Francisco Freire Caamaño, nacidos en Nogán (Cabovilaño) en 1904 e 1910, respectivamente. O maior, José, coñecido polo alcume do ‘Xerónimo’, aprendera o oficio de telleiro formando parte, ao longo da súa infancia ou xuventude, dalgunha cuadrilla do Baixo Miño que se desprazaba cada temporada a traballar na Laracha. Adquiridas as nocións básicas da profesión, José establécese pola súa propia conta exercendo de patrón nunha das telleiras do lugar do Cancelo, que non sabemos se se trataba da dos irmáns García, na que puido estar arrendado, ou da mesma que explotaría anos máis tarde o guardés Anselmo Álvarez Vicente, propiedade dos de Marta de Sande. O que si podemos aseverar é que José Freire conducía habitualmente unha camioneta (Apéndice Documental n.º 3) na que imaxinamos que transportaba boa parte da tella e do ladrillo que fabricaba no Cancelo. Deste home existe abundante información no Arquivo do Reino de Galicia, onde o podemos rastrexar en diversas causas xudiciais, unha delas a demanda laboral (Apéndice Documental n.º 4) pola reclamación do pago de xornais realizada en 1932 por un dos seus empregados, o portugués Joaquín Carlos Riveiro. José Freire Caamaño e seu irmán Francisco foron asasinados, tal e como nos contou Pedro Rodríguez Esmorís, no verán de 1936 (Apéndice Documental n.º 5 e n.º 6).

  Pedro tamén recordaba que na telleira dos irmáns García Marta traballou durante algún tempo Plácido Cotelo Becerra. “Este home vivía no Cancelo e era dos de Formelle. Foi á Guerra Civil e quedou sen unha perna e ao vir, como xa non podía traballar nas telleiras, empezou a buscar por aí unha cousa e outra e acabou montando un bar na Coruña, na rúa da Estrella, ao que a clientela lle chamaba ‘O pata de pau’. Un día disque chamou desde a Coruña a seu irmán Ramón e díxolle:

- Ramón, rózame un carro de toxo, ho, que á casa de “Pata de pau” non quere entrar nin Dios e voulles estrar diante da porta.

Panorámica actual da Chousa Vella, que é a braña que vemos detrás do panel informativo (Xabier Maceiras)

  Plácido, de quen localizamos algunha curiosa noticia na hemeroteca (Apéndice Documental n.º 7 e n.º 8), faleceu en 1998 aos 84 anos de idade. Era irmán de Dorinda, Ramón, Manuel, Toribio e Pura, nai dos músicos Pancho e Plácido Rodríguez Cotelo dos que tedes abondosa información no libro Os Bailes dos avós. Música e salóns da Laracha de antano. Tanto Plácido como seu cuñado Ramón Rodríguez Ríos (pai dos músicos Pancho e Plácido) tamén traballaron na telleira de José Freire Caamaño, tal e como figura no documento número 3 que podedes ver no apéndice documental.

  Segundo os recordos de Pedro Rodríguez, Alfonso e José 'O Cubano' tiñan o forno no mesmo lugar que nos indicou Manuel García Mallo, é dicir, na zona que hoxe ocupa a casa que fai esquina entre a estrada que vai para o polígono e o camiño que nos leva a Arén. “Eu aínda me acordo desa telleira, non era moi grande, debía ter 6 ou 7 ferrados. Alí traballouse antes da Guerra”, recordaba o señor Pedro, que tamén nos comentou que, dado que carecían de arxila no seu terreo, os irmáns García Marta parece ser que lles compraban o barro aos de Marta, que eran parentes e tiñan terreos en fronte da telleira deles e tamén na zona que hoxe ocupa o polígono industrial.

Imaxe actual da zona onde traballaban os irmáns García Marta (Xabier Maceiras)

APÉNDICE DOCUMENTAL

Documento n.º 1

Escritura de arrendamento de telleira en San Román, 8 de outubro de 1902 (Arquivo do Colexio Notarial da Coruña. Ano 1902, f. 2677, número 520. Notario: Regueiro Vázquez, Andrés. Distrito de Carballo)

En la villa de Carballo a ocho de Octubre de mil novecientos dos. Ante mi Licenciado Don Andrés Regueiro Vázquez, Notario del Ylustre Colegio de la Coruña, con residencia en esta capital de distrito; presenciales: Don Manuel García Álvarez de treinta y cuatro años, casado, labrador y vecino de la parroquia de San Román de Cabo Vilaño, término de Laracha, donde obtuvo cédula personal de novena clase, número novecientos setenta y uno; y don Fermín Martínez Álvarez de veinte ocho años, casado, jornalero, vecino de la Villa del Rosal, ayuntamiento del mismo nombre, partido judicial de Tuy, en la provincia de Pontevedra; provisto de cédula personal clase undécima, número novecientos treinta y seis. Y con la capacidad legal bastante, a juicio de mi Notario, celebran la presente escritura de arrendamiento; y por ella, el Manuel García Álvarez otorga: que da y concede en arrendamiento al Don Fermín conocido también con el nombre de Manuel Martínez Álvarez, por el plazo, merced y más condiciones que se expresarán. Una finca llamada Chousa bella, con su era, horno y demás artefactos y materiales para fabricación de teja, situada en el punto que se llama Telleiras de San Román, parroquia del mismo nombre, ayuntamiento de Laracha en este partido de Carballo: cabida veinticinco ferrados, equivalentes a una hectárea y treinta y una áreas: linda por el Norte, Este y Oeste, outra chousa del arrendador Manuel García; y Sur con otra de Manuel Esmorís. Dentro de la misma chousa, existe un prado de dar yerba que se entiende también incluido en este arrendamiento y en cambio dentro de los mismos linderos y por la parte del Norte de la chousa, existe una braña o pastoreo que llevará de cabida aproximadamente tres ferrados cuya braña queda excluida del arriendo y en libertad del arrendante para hacer de ella el uso que le convenga. El plazo de este arrendamiento es de cinco años, que empezarán a contarse el día cuatro de octubre del año próximo venidero del mil novecientos tres y que terminará en igual fecha del año mil novecientos ocho; y en cada uno de dichos años ha de pagar el arrendatario por merced de este arrendamiento, lo siguiente: doscientas ochenta y cinco pesetas, en metálico, que se entregarán al arrendador dentro de los meses de Agosto o Septiembre de cada año; tres moyos de teja, también cada año, a percibir el arrendador cuando lo tenga por conveniente, siempre que haya existencias en la tejera; y se hará también cargo el arrendador, cada año, de la mitad de la ceniza que se obtenga de coger teja: los tres moyos se calculan en siete pesetas cincuenta céntimos, a precios corrientes y la mitad de las cenizas, en diez pesetas, que completan al año trescientas dos pesetas cincuenta céntimos, merced que será entregada sin descuento alguno, puesto que la contribución del subsidio que llegue a imponerse en la industria que se propone a ejercer el arrendatario, quedan de cuenta de éste. Y el pago de la merced se efectuará en el domicilio del arrendador, lugar de Sande, parroquia de Cabo Vilaño. En todo lo demás, se celebra este contrato conforme a los preceptos del Código Civil que regulan el arrendamiento; pero queda de cuenta del arrendador vigilar la chousa y los demás artefactos necesarios para la fabricación de teja, mientras el arrendatario permanezca ausente, que será en aquellas épocas del año que no se dedican a los trabajos de la fabricación; y además siempre que en la chousa arrendada no exista la tierra suelta o polvo suficiente para la preparación de la teja, podrá el arrendatario tomarla da la chousa inmediata a la arrendada, que también es del arrendador, sin que este pueda impedírselo. Don Fermín Martínez acepta este arrendamiento y abonará los gastos del mismo. La renta de un año alcanza a la manifestada cantidad de trescientas dos pesetas cincuenta céntimos, y la de los cinco años, mil quinientas doce pesetas cincuenta céntimos.

Se hicieron a los comparecientes las advertencias legales. Así lo otorgan y firman con los testigos instrumentales José Bermúdez Cambre y Francisco M. Varela y Varela, de esta vecindad, sin excepción; a los que y otorgantes he leído yo Notario a su instancia, íntegramente y en un solo acto de escritura. De cuyo contenido y de conocer a los otorgantes yo Notario doy fe. Con aprobación de partes y firmas, se salva lo tachado: Calvario=de la teja.

Fermín Martínez

Documento n.º 2

Artigo publicado en Vida Gallega. Ilustración regional o 20 de abril de 1934, p. 38:

Procedente de Coruña marchaba por la carretera de Arteijo hacia Carballo una camioneta, dirijida por el vecino de Cabo Vilaño, en Laracha, José Freire Caamaño, y al llegar a la curva existente en el lugar de Furoca, en Pastoriza, y a consecuencia de una falsa maniobra, sobrevino el vuelco del vehículo. En el accidente resultó muerto el joven de 14 años, vecino de Arteijo, José Mallo Martínez, que viajaba en dicha camioneta.

Documento n.º 3

Tribunais Laborais. ARG

Expedientes Laborais Industriais. CARBALLO. Exp. n.º 73. Sig. 2546 (1931-1938)

Contencioso Joaquín Carlos Riveiro, de Cabovilaño, contra José Freire Caamaño sobre pago de Jornales (1932).

Al Sr. Juez de 1ª Instancia como presidente del tribunal industrial de este Partido.

Carballo

Joaquín Carlos Riveiro, de 24 años casado, tejero, vecino de la parroquia de Cabovilaño en el término de Laracha, provisto de cédula personal del corriente ejercicio, ante V.S. comparece y demanda a José Freire Caamaño, mayor de edad, soltero, industrial y de la misma de Cabovilaño, para que sea condenado a abonarme la cantidad de ciento cincuenta pesetas, importe de mis jornales mas el de un mes de indemnización, que es deberme por lo siguiente.

Hechos:

Primero: El día uno de Mayo del corriente año el demandado contrató de palabra, según es costumbre, al demandante para que por su oficio fuese a trabajar a las órdenes del primero en una tejera del lugar del Cancelo en Cabovilaño.

Segundo: Tal contrata consistía en trabajar desde dicho día primero de Mayo al veintinueve de Septiembre o sean cinco meses, en la cantidad de quinientas pesetas, a razón de veinte duros cada mes.

Tercero: Entró el demandante a prestar tales servicios el día tres del repetido mes de Mayo, continuando en los mismos hasta el catorce de Julio último en que, sin motivo alguno para ello, el referido demandado, despidió al actor de tales servicios, quedándole las ciento cincuenta pesetas, pues solo le había abonado cien pesetas.

Cuarto: De tal contrata y de los trabajos que efectuó el actor sin interrupción y sin tener la menor falta, pueden dar razón sus convecinos y compañeros Ramón Rodríguez Ríos, Ramón y Plácido Cotelo Becerra.

Quinto: Y como a pesar de haberle reclamado por distintas veces al demandado en el terreno particular el importe de lo que me está adeudando, no llegase a conseguir el cobro, es por lo que formulo esta demanda fundado en el Código del Trabajo y las disposiciones atinentes al caso, y termino.

Suplicando se sirva tenerla por presentada con su copia, dándole el curso que corresponda, y al final dicha sentencia condenando al demandado a abonarle las ciento cincuenta pesetas y el importe de un mes de indemnización a que la ley me da derecho. Es justicia.

Carballo 31 Agosto 1932

Joaquín Carlos Ribeiro

(Copia simple, demanda)

Acta de Conciliación

En la sala audiencia del Juzgado de Carballo a veintiocho de Septiembre de mil novecientos treinta y dos. Ante el Sr. D. Manuel Taboada Roca, Juez de primera instancia de este partido y de mi Secretario, comparecieron para la celebración de este acto el demandante Joaquín Carlos Riveiro, de veinticuatro años, casado, tejero, vecino de la parroquia de Cabovilaño, y el demandado José Freire Caamaño, de veintinueve, soltero, jornalero y de igual vecindad.

El referido Sr. Juez advirtió a los comparecientes de los derechos y obligaciones que pudieran corresponderle con motivo de la demanda origen de estos autos, y no obstante haberse dado varias explicaciones, no se consiguió la avenencia intentada, por lo cual se da por intentado el acto conciliatorio sin efecto, y señalé para la celebración del juicio que previene el artículo 401 del Código del Trabajador el día cinco de octubre próximo a las once de la mañana en este mismo local, para cuyo juicio quedan citadas las partes, a quienes se previene que deben concurrir con todas las pruebas de que intenten valerse.

De todo lo cual se consigue esta diligencia que firman despues del Sr. Juez los concurrentes a ella y doy fe.

Acta de juicio verbal

En la sala audiencia del Juzgado de Carballo a cinco de Octubre de mil novecientos treinta y dos. Ante el Sr. Juez de primera instancia y de mi Secretario comparecieron para la celebración de este juicio el demandante Joaquín Carlos Riveiro y el demandado José Freire Caamaño, de las demas circunstancias que ya constan anteriormente.

Dado cuenta por mi Secretario de antecedentes, S. Sª. concede la palabra al demandante por quien se produce la demanda originaria de este asunto.

Concedida así bien la palabra al demandado contesta: que reconoce como cierto el hecho primero de la demanda, así como también el segundo. Niega en cambio el hecho tercero, siendo cierto solo en relación a él que el demandante entró a trabajar el día tres de Mayo, continuando su trabajo hasta el doce de Julio, en que por la mañana fue a despedirle a casa el que contesta, marchando este a la Coruña, dejando ya de asistir al trabajo el actor los días doce y trece, volviendo el catorce a trabajar, en cuyo día ya no le hizo caso el que contesta, viéndose obligado a despedirle por que el Riveiro no trabajaba como los demás, sino que no estando presente el que contesta, se entretenía haciendo que trabajaba, por cuyo motivo varias veces le dijo a vista de sus compañeros que tenía que trabajar mas, pues sino no podía tenerlo. Que es cierto que no le pagó mas que las cien pesetas correspondientes al mes de Mayo, pero que los días del mes de Junio y Julio que le trabajó pretendió pagárselos sin poder conseguirlo, pues el actor se negó a recibir ese dinero, alegando que tenía derecho a cobrar la totalidad de las quinientas pesetas, habiéndole requerido el que habla para que admitiese el dinero, en presencia de los testigos José Iglesias y Pedro Varela Villar, vecinos de Cabovilaño.

El demandante propone como testigos a los que relata en su demanda para justificar que él trabajó como los demas operarios y que fue despedido sin motivo legítimo, agregando que el día catorce de Julio último, cuando fue despedido por su patrono, le pidió que le dejara continuar trabajando hasta fin de mes a ver si buscaba colocación, a lo que no accedió, diciéndole entonces el que habla que si la Ley le daba derecho para reclamarle quince días o un mes de indemnización que se los reclamaría, cuyo hecho presenciaron José Gómez y su mujer Dolores Morales, del lugar de Cancelo en Cabovilaño, a los cuales propone que se le reciba declaración.

El demandado propone como testigos a Santiago Cotelo, Baldomero Lorenzo y Urbano Blanco, para pistificar que el actor no trabajaba como era debido y por eso le despidió.

Se declara pertinente toda la prueba propuesta, la cual se acuerda recibir a continuación.

En este acto el actor manifiesta que no han concurrido sus testigos, por que como no fueron citados judicialmente y el patrono los necesitaba para encenderle el horno el día de hoy, no los ha dejado venir por lo cual pide al Juzgado que sean citados judicialmente, lo propio que los testigos que propuso en este momento.

En virtud de las poderosas razones alegadas por el demandante, el Sr. Juez acuerda acceder a lo solicitado por este.

Seguidamente S. Sª. hace comparecer los testigos propuestos por el demandado verificándolo el que dice llamarse.

Santiago Cotelo Cambón, de diez y seis años, soltero, labrador, vecino de Cabovilaño, sin generales; y juramentado en forma y examinado a tenor del hecho propuesto por el demandado, declara:

Que no puede precisar si el actor trabajaba o no como los demás, pues el atendía a su trabajo, aunque si manifiesta que le oyó decir al demandado que si no trabajaba mas lo echaría, cuya manifestación no oyó hacerla en presencia del actor. Y que ha trabajado a las órdenes del demandado.

Así lo declaró, leída se ratifica y ofrece firmar.

Baldomero Lorenzo Cotelo, de quince años, soltero, tejero, vecino de Cabovilaño, sin otras generales que la de haber trabajado para el demandado. Juramentado y examinado a tenor del hecho expuesto por el demandado, declara:

Que no puede precisar si el demandante trabajaba o no como los demás obreros, pues el atendía a su labor, pero si afirma que en presencia de él y del actor, el patrono José Freire dijo a éste que, en vista de que no hacía lo que le mandaba lo iba a echar.

Leída se ratifica, asegura no saber firmar.

Urbano Blanco Queijo, de veintitres años, soltero, jornalero, vecino de Cabovilaño, sin otras generales que la de haber trabajado para el demandado. Juramentado y examinado a tenor del hecho expuesto, declara:

Que no puede precisar si el Carlos Riveiro trabajaba o no como los demas obreros, pues el deponente atendía a su faena, pero si afirma que un día de noche el patrono dijo al actor en la misma tejera que si no marchara el caballo de amasar el barro, le haría continuar trabajando por la noche para que terminara la labor que debiera haber hecho durante el día, por lo cual tendría que buscar otro si continuaba trabajando tan poco.

El actor formula la repregunta siguiente: de la labor que se le había señalado ese día podía realizarla un hombre solo sin “tarea”, es decir sin que pudiera marcharse aunque terminase esa labor; y contesta el testigo: que no lo sabe, pero que esa labor la hacía Santiago Cotelo todos los días corrientes, es decir dentro de la jornada y continuaba con su trabajo.

Así lo declaró, leída se ratifica, asegura no saber firmar.

Por acuerdo del Juzgado se interroga seguidamente al Santiago Cotelo, el que bajo el juramento prestado contesta:

Que efectivamente tiene realizado algún día esa labor sin ser a “tarea”, aunque no podía hacerlo todo el verano, es decir que trabajando con mucho ahínco el deponente podía realizar esa labor como la tiene realizado.

El Sr. Juez acuerda señalar para la recepción de la prueba del actor el día diez y ocho del actual a las diez y treinta y que para la citación de los testigos se dirija carta orden al Juez municipal de Laracha, y suspender esta acta para continuarla en esa fecha, de lo cual quedan enteradas las partes que firman con S. S.ª y testigo que dijo saber hacerlo y doy fe.

Continuación del juicio

En la sala audiencia del Juzgado de Carballo a diez y ocho de Octubre de mil novecientos treinta y dos. Ante el Sr. Juez de primera instancia y de mi Secretario comparecieron para la continuación de este juicio el demandante Joaquín Carlos Riveiro y el demandado José Freire Caamaño.

Seguidamente el Sr. Juez acuerda recibir la prueba testifical propuesta por el obrero demandante compareciendo al efecto los testigos por el mismo designados y que son:

Ramón Cotelo Becerra, de veintiún años, soltero, zuequero, vecino de la parroquia de Cabovilaño, sin generales. Juramentado en forma y examinado a tenor de los hechos expuestos por el demandante, declara:

Que por oídas le consta la certeza de la contrata, ignorando si el actor trabajaba o no como los demás operarios, ni si fue despedido o no, y que lo tiene visto trabajar, pero no sabe si trabajaba mucho o poco, ni si fue o no amonestado por el amo.

Leída se ratifica y ofrece firmar.

Plácido Cotelo Becerra, de diez y nueve años, soltero, labrador, vecino de Cabovilaño, sin generales. Juramentado en forma y examinado a tenor de los hechos expuestos por el demandante, declara:

Que sabe lo de la contrata y ha visto trabajar al actor, pero no sabe si trabajaba mucho o poco, ni si fue o no despedido, ni siquiera amonestado por el patrono.

Leída se ratifica y ofrece firmar.

José Gómez Esmorís, de cuarenta y seis años, casado, comerciante, vecino de Cabovilaño, sin generales. Juramentado en forma y examinado por los hechos expuestos por el actor, declara:

Que ha visto entrar en la tejera del demandado al actor, pero no puede afirmar si trabajaba o no, pero si que delante de él, el demandante no le dijo al demandado nada de la reclamación de los quince días o de un mes de indemnización, o por lo menos si se lo dijo, el declarante no hace memoria; y añade en este momento que lo único que sabe es que un hermano le dijo al actor, que fuese a cobrar, ignorando la cantidad.

Así lo declaró; leída se ratifica, asegura saber firmar.

En este acto el demandante renuncia al examen de los demás testigos.

Por el demandado se ofrece la confesión judicial del actor sobre el ofrecimiento de pago de las cantidades que tenía devengadas cuando fue despedido.

El Sr. Juez declara pertinente la posición propuesta, y seguidamente fue juramentado en forma el actor, y examinado a tenor de aquella, declara:

Que es cierto tal ofrecimiento, agregando que lo ofrecido fueron veinticuatro duros y céntimos, pero como el confesante tenía devengados treinta duros, descontados dos días que no pudo ir al trabajo por enfermedad, no quiso aceptar, pero le dijo al patrono que llevase el dinero al Inspector del Trabajo para allí arreglar la cuestión como procediera en derecho, pues ya el Inspector había intervenido.

Leída se ratifica y ofrece firmar.

Oídas las partes en conclusiones, dicen:

El demandante: que reproduce la petición de la demanda, o sea el pago por el demandado de las ciento cincuenta pesetas mas un mes de indemnización.

Y el demandado así bien manifiesta que sostiene todo lo que expuso en la contestación a la demanda.

El Sr. Juez en vista de que está practicada la prueba propuesta y oídas las partes, acuerda dar por concluído este juicio para sentencia. De todo lo cual se extiende esta acta que firman con S. S.ª el demandante y demandado y los testigos que depusieron, y doy fe.

Sentencia

En la Villa de Carballo a veinte de Octubre de mil novecientos treinta y dos.

El Sr. Don Manuel Taboada Roca, juez de primera instancia de la misma villa y su partido, habiendo visto los presentes autos seguidos por Joaquín Carlos Riveiro, de veinticuatro años, casado, tejero, vecino de la parroquia de Cabovilaño, en el término municipal de Laracha, contra José Freire Caamaño, de veintinueve años, soltero, jornalero, de igual vecindad, sobre pago de jornales.

Resultando: Que el Joaquín Carlos Riveiro, a medio de escrito de treinta y uno de agosto último, promovió ante este Juzgado la demanda originaria de los repetidos antes, sentando al efecto, como hechos, que el día uno de Mayo el demandado contrató de palabra, según es costumbre, al demandante, para que por su oficio fuese a trabajar a las órdenes de aquel en una tejera en el lugar de Cancelo, de Cabovilaño: Que tal contrata consistía en trabajar desde el día primero de Mayo al veintinueve de Septiembre, o sean cinco meses, en la cantidad de quinientas pesetas, a razón de veinte duros cada mes: Que el demandante entró a prestar tales servicios desde el día tres de Mayo, continuando en los mismos hasta el catorce de Julio último, en que, sin motivo alguno para ello, el referido demandado despidió al actor de tales servicios, quedándole las ciento cincuenta pesetas, pues solo le había abonado cien: Que tal contrata la afectuó sin la menor interrupción ni falta alguna en el trabajo; y que a pesar de habérselo reclamado por distintas veces al demandado, no pudo conseguir de éste el cobro de lo que le está adeudando. Y terminó suplicando que se tuviera por presentada dicha demanda, diera el caso que correspondiese, y al final dictar sentencia, condenado al demandado a abonar al demandante las ciento cincuenta pesetas y el importe de un mes de indemnización.

Resultando: Que admitida la demanda en providencia de uno de Septiembre se señaló día para la conciliación o ante juicio que preceptúa el artículo 458 del Código del Trabajo, cuyo acto tuvo lugar en veintiocho del referido mes de Septiembre con asistencia del demandante y del demandado, sin que llegase a haber avenencias por lo que se dio por intentado el acto, sin avenencia, y señaló para la celebración del juicio que previene el artículo 461 de dicho Código, el día cinco de Octubre siguiente, en que tuvo lugar así bien, con asistencia del actor y del demandado José Freire, reproduciéndose por el primero la demanda originaria de estos autos y el segundo contesta: Que reconoció como cierto el hecho primero de la demanda así como también el segundo: que en cambio negaba el tercero, siendo solo cierto, en relación a él, que el demandante entró a trabajar el día tres de Mayo, continuando su trabajo hasta el doce de Julio, en que por la mañana fue a despedirle a casa el reconvenido, marchando a la Coruña y dejando ya de asistir al trabajo los días doce y trece, volviendo el catorce a trabajar, en cuyo día ya no le hizo caso el demandado, viéndose obligado a despedirlo, porque el Riveiro no trabajaba como los demás, sino que estando presente el demandante, se entretenía haciendo que trabajaba: Que es cierto que no le pagó más que las cien pesetas correspondientes al mes de Mayo, pero que en los días del mes de Junio y Julio que le trabajó, pretendió pagárselos, sin poder conseguirlo, porque el actor se negó a recibir su dinero, alegando que tenía derecho a cobrar la totalidad de las quinientas pesetas y habiéndole requerido el demandado para que admitiese el dinero en presencia de los testigos José Iglesias y Pedro Varela Villar. Propuso seguidamente el demandante prueba testifical, así como el demandado, la cual fue declarada pertinente y practicada la del último el repetido día cinco de Octubre, y la del actor el diez y ocho de igual mes, en el cual fueron oídas las partes en conclusiones, y se dio el juicio por concluido para sentencia.

Resultando: Que a instancia de la parte demandante depusieron dos testigos que afirmaron la certeza de la contrata de autos, y el hecho de que el actor trabajaba en la tejera del demandado, ignorando si trabaja mucho o poco y si fue despedido o amonestado por su patrono, confirmando otro testigo que lo había visto entrar varias veces en dicha tejera.

Resultando: Que a instancia de la parte demandada, se practicaron las siguientes medidas de prueba: 1ª Confesión judicial del actor, el cual reconoció fuera verdad que el demandado le habría ofrecido veinticuatro duros y céntimos, agregando que, como tenía devengados treinta, no quiso cogerlos y le dijo al patrono que llevase el dinero al Inspector del Trabajo para allí arreglar la cuestión; 2ª Testifical, en méritos de la cual dos de los testigos propuestos declararon que no podían precisar si el actor trabajaba como los demás obreros, pero que le oyeron decir al patrono que si no trabajaba más, lo echaría, manifestación que según uno, hizo dicho patrono en presencia del actor, y según otro, fuera de ella, agregando un tercer testigo, que si bien no podía precisar si el actor trabajaba o no como los demás obreros, afirmaba que una noche el patrono le dijo al actor que si no fuera porque ya se había marchado el caballo de amasar el barro, lo haría continuar trabajando hasta terminar la labor que debiera haber hecho durante el día, cuyo testigo, no pudo precisar tampoco, contestando a repreguntas, si él podría hacer esa labor durante la jornada diaria, contestando, entonces otro obrero, que él algún día hiciera esa labor, sin estar a “tarea”, pero que no podía realizarla todo el verano.

Resultando: Que apreciados, en conciencia, los elementos de convicción que existen en los presentes autos, no puede por menos de declararse, y así se declara probado: 1º Que el obrero demandante Joaquín Carlos Ribeiro, celebró un contrato de trabajo verbalmente con el patrono demandado, José Freire Caamaño, en primero de Mayo del corriente año por virtud del cual aquel había de trabajar por cuenta de éste y en una tejera de su propiedad desde ese día hasta el veintinueve de Septiembre, mediante la retribución total de quinientas pesetas, o sea a razón de cien mensuales; 2º Que dicho obrero demandante trabajó a las órdenes y por cuenta de su patrono desde el día tres de dicho mes de Mayo hasta el día catorce de Julio, -salvo los días que estuvo enfermo-, sin que este le haya satisfecho más que las cien pesetas, importe de los trabajos rendidos en el repetido mes de Mayo; 3º Que ese día catorce de Julio, y sin que existiese causa justificada imputable al mismo obrero, ni crisis de trabajo, ni cesación eventual de él, fue despedido el obrero demandante, sin haberle satisfecho el importe completo de los trabajos rendidos, ni la correspondiente indemnización por despido injusto, aunque si le fueron ofrecidas ciento veinte pesetas que el obrero no quiso aceptar por considerar que no eran la equitativa retribución de los servicios prestados.

Resultando: Que en la tramitación de este juicio se observaron las prescripciones legales.

Considerando: Que habiendo convenido actor y demandado, en la demanda y contestación, en que éste, en virtud del contrato celebrado en primero de Mayo, bajo la retribución total de quinientas pesetas, - o sean cien por cada uno de los meses de duración del contrato-, trabajó por cuenta de aquel durante los meses de Mayo, Junio y los catorce primeros días de Julio, -de los que hay que descontar dos que no asistió a la tejera por enfermedad-, y sin que haya percibido más que la retribución correspondiente al primero de dichos meses, no pueden por menos de declararse probados, como ya los fueron en los “resultando”, tales hechos, pues como reconoce la jurisprudencia aplicando los artículos 549 y 565 de la ley de Enjuiciamiento civil, “los hechos confesados llanamente en sus escritos por la parte a quien perjudiquen, han de estimarse como ciertos para los efectos del juicio, sin necesidad de otro elemento de prueba” -sentencia de 25 de Enero de 1902- ya que, cuando las partes convienen en la exactitud de ciertos hechos en la demanda y contestación, si el Juzgado expone que no estaban probados tales hechos, traspasa los límites dentro de los cuales las partes habían encerrado la cuestión litigiosa o incurre en incongruencia -sentencia de 4 de Abril de 1873 y 15 de Abril de 1890-.

Considerando: Que en lo único que discrepan actor y demandado, es en la naturaleza del despido, que, según aquél, fue sin causa justificada y, por tanto, con derecho a la correspondiente indemnización, y según éste lo fue porque “el obrero no trabajaba como los demás”, y por cuyo motivo no tenía derecho a indemnización de ninguna clase, cuestión esta que había que examinar con el debido detenimiento, por ser originadora de derechos a favor de uno u otro litigante.

Considerando: Que si bien en la generalidad de los casos, la prueba incumbe al actor, hasta el extremo de “actore non probante, reus est absolvendus”, sin embargo, como sostiene Mancesa al comentar la sección 4ª del título II del libro II -no siempre la prueba es de cargo exclusivo del actor, pues cuando la negativa del demandado contiene una afirmación, entonces le incumbe probarla, si quiere obtener la victoria, porque como dice Ulpiano “reus in exceptione, actor est”, o como declara el Tribunal Supremo, la prueba incumbe al que afirma, no al que niega, con tal que en la negativa no vaya contenida una afirmación.

Considerando: Que en el presente caso, habiendo reconocido actor y demandado que el contrato de trabajo había de durar hasta el veintinueve de Septiembre, al que afirma su terminación con anterioridad a esta fecha, le incumbirá la prueba, y como tal afirmación la hace solamente el demandado, puesto que el actor se limitó a manifestar que se presentara como siempre al trabajo, el día catorce de Julio, y que el patrono no lo quisiera admitir, a éste es a quien incumbe probar la causa de la no admisión o despedida del obrero, puesto que, conforme al artículo 1214 del Código civil, la prueba de la extinción de una obligación incumbe al que la opone, que en este caso, como dicho queda, es el patrono, que a la continuación del contrato opone en extinción por determinada causa que tiene que probar.

Considerando: Que la causa en que el demandado se fundó para dar por terminado el contrato o por extinguida la obligación de admitir al obrero a un trabajo y retribuirle en la forma convenida, fue la de que éste “no trabajaba como los demás”, es decir, que no ponía en el trabajo el mínimo celo y actividad que los otros obreros y que por ello le había dicho varias veces a vista de sus compañeros “que tenía que trabajar más, pues si no, no podía tenerlo”, cuyos extremos no logra probar plenamente pues si la conducta del obrero demandante fuese como la pinta el patrono demandado, sobradas pruebas podía tener de ello, pues los mismos compañeros del obrero se hubieran apresurado a declararlo, aunque solo fuese por reflejar la verdad, y por el natural egoísmo que les impulsaría a acusar a quien trabajando menos que ellos cobraba igual, máxime si con su declaración iban a granjearse las simpatías de su patrono.

Considerando: Que las declaraciones por tales obreros prestadas no llevan al Juzgado el convencimiento de que el demandante hubiera sido despedido por indolencia en el trabajo, ya que, ninguno de los tres testigos propuestos por el patrono afirmaron que efectivamente no ponía en el trabajo el mismo celo que ellos, si no que se limitaron a decir que no podían precisarlo, y si bien Baldomero Lorenzo declaró que, en presencia de él y del actor el patrono le dijo a éste que “en vista de que no hacía lo que le mandaba, lo iba a echar”, poco valor puede concederse a esta declaración, que, además de ser única -”testis unos, testis nullus”- es prestada por un empleado o trabajador del patrono demandado, y no confirmada ni por Santiago Cotelo, que aunque oyó al patrón análoga manifestación, no se la oyó decir en presencia del actor, ni por Urbano Blanco Queijo, que se limitó a expresar que una noche el patrono recriminara al actor, porque este no había hecho durante la jornada la labor que le había asignado y le había llegado a decir que “tendría que buscar otro si continuaba trabajando tan poco”, cuya declaración no prueba la falta de celo del obrero demandante, puesto que la labor que se le había asignado para realizar durante la jornada -y que no había concluido-, no era fácil de ejecutar, normalmente, en una jornada, como reconoció el testigo Santiago Cotelo, que dijo que no podía realizarse “sin ser a tarea”, durante todo el verano, y si, solo, algún día, indicando con ello, que un operario normalmente no la podría realizar.

Considerando: Que, sentado, pues, que el actor trabajó durante todo el mes de Mayo, el de Junio y doce días del mes de Julio, con la retribución mensual de cien pesetas, o sean tres pesetas y treinta y tres céntimos al día, y que solo percibió cien pesetas, importe del mes de Mayo, le quedan todavía por percibir cien pesetas del mes de Junio, y treinta y nueve con noventa y seis céntimos de los doce días que trabajó en el mes de Julio, o sean, salvo error u omisión, ciento treinta y nueve pesetas con noventa y seis céntimos.

Considerando: Que cuando el obrero es despedido, sin justa causa, como ocurrió en el presente caso, tiene derecho a una indemnización, por los perjuicios que se le ocasionen hasta hallar nueva colocación, que podía variar entre quince días y seis meses de jornal según preceptúa el artículo 53 de la Ley de 27 de Noviembre de 1931, cuya cuantía se fijará teniendo en cuenta la naturaleza del empleo, el tiempo que el obrero viniera prestando sus servicios, los cargos de familia y todas las demás circunstancias del perjuicio ocasionado.

Considerando: Que en el presente caso, tenidas en cuenta todas esas circunstancias y la reclamación del obrero, procede fijar esta indemnización en el importe de un solo mes, o sea en cien pesetas, que unidas a las ciento treinta y nueve, noventa y seis, hacen un total de doscientas treinta y nueve, noventa y seis, que es la cantidad total que tendrá que satisfacer el patrono demandado al obrero demandante.

Considerando: Que, de conformidad a lo dispuesto en el artículo 480 del Código del Trabajo, en relación con los 482, y siguientes, en el caso actual solo cabe recurso de revisión ante la Sala de lo Civil de la Excma. Audiencia del Territorio, el cual se podrá preparar con la simple manifestación del propósito de entablarlo, hecho en el momento de la notificación o por comparecencia ante el Juez, en el término de diez días desde el siguiente a la notificación.

Considerando: Que si el presente caso no es de apreciar mala fe por parte de ninguno de los litigantes al sostener sus respectivas pretensiones, por lo que no procede imponer a ninguno de ellos la multa que previene el artículo 479 del Código del Trabajo, ni hacer declaración alguna sobre las costas, que no cabe en estos juicios, de conformidad a lo declarado por el Tribunal Supremo en la sentencia de 4 de Julio de 1917, dictada aplicando el artículo 47 de la Ley de Tribunales Industriales, del cual es copia el referido 479:

Vistas las disposiciones, además de las generales de aplicación al caso.

Fallo: Que estimando la demanda presentada por Joaquín Carlos Ribeiro, contra José Freire Caamaño, debo condenar y condeno a éste a que abone al demandante ciento treinta y nueve pesetas con noventa y seis céntimos, importe de los días de jornal que no ha satisfecho, y además a que le abone cien pesetas, importe de un mes de jornal como indemnización por haberle despedido sin justa causa. Y notifíquese esta sentencia a las partes, advirtiéndoles que contra ella pueden interponer el recurso de revisión que autoriza el artículo 480 del Código del Trabajo, y el de casación por quebrantamiento de forma, que así bien autoriza el artículo 489 del mismo Código, dentro del plazo de diez días.

Así por esta mi sentencia definitivamente juzgando, lo pronuncio, mando y firmo.

Manuel Taboada

Documento n.º 4

Artigo publicado en La Voz de Galicia o 30 de xuño de 1936, p. 2:

El sangriento suceso de ayer

Por una venganza detienen un coche de viajeros y a tiros matan a tres

Hay además varios heridos

A las siete y cuarto aproximadamente de la tarde de ayer ocurrió un trágico e inesperado suceso en la bifurcación de las carreteras del Birloque y Arteijo, a inmediaciones de la Granja Agrícola.

Avanzaba por esa vía con dirección a Laracha el ómnibus de viajeros que realiza de ordinario este servicio. Llevaba como conductor a José Gómez Bertoa, de 35 años, natural de Vilaño, en aquel Ayuntamiento.

Iban en el vehículo unos 25 pasajeros.

Más allá de la Granja, varios individuos —como unos tres o cuatro a lo que se colige— se adelantaron hacia el centro de la carretera e hicieron señas al chofer del auto para que éste se detuviese.

Juzgando Gómez Bertoa que se trataba de unos viajeros que procuraban asiento en el coche, accedió a parar.

Un ayudante de Gómez se apeó y abrió la portezuela para que entrasen los desconocidos. Pero fué entonces cuando se desarrolló la tragedia.

Los tales individuos, por lo menos dos de ellos, empuñando pistolas rompieron súbitamente el fuego contra el interior del automóvil, entre la sorpresa, las voces y el pánico de los influidos viajeros.

No de otra suerte procedían antaño los bandoleros sin corazón que se echaban al camino y asaltaban las diligencias.

No se sabe cuantos fueron los disparos.

Parece que ocho o diez. Acaso más. Pero como la confusión que se produjo fué todo lo grande que cabe suponer, nadie paró mientes más que en esquivar la intensidad de la granizada de balas, acurrucándose o tumbándose en el fondo del auto.

De esta confusión se aprovecharon precisamente los agresores para huir, parece que sin dejar de disparar.

El ayudante del conductor y otro viajero se apearon rápidamente y tuvieron intención de correr tras ellos mientras daban voces pidiendo auxilio. Pero no tenían armas, su situación era de manifiesta inferioridad y tuvieron que optar por volver al coche donde se desarrollaba una patética escena.

El chófer dice que cuando llegaba un poco más allá de la iniciación de las obras del ferrocarril de La Coruña a Zamora vió apostados a los tales sujetos, que él tomó por presuntos viajeros; más al oír los disparos se agachó, resguardando la cabeza contra el respaldo del asiento.

En el interior del vehículo habían caído al parecer sin vida—y muertos quedaron en efecto, según se vió luego—tres de los viajeros: José Freiré Caamaño, de 32 años, soltero, vecino de San Román, en Laracha; Francisco Freire Caamaño, de 26 años, hermano del anterior, y una anciana mujer de la que solo se sabe de momento que se llamaba Pastora y era conocida por la viuda de Corral.

Había además tres heridos, Benjamín Alvarez Torres, de 19 años, avecindado en Lañas, que sufre heridas de carácter grave; José Mariño Gómez, de 32 años, soltero, de Laracha, de pronóstico reservado, y José Várela Cotelo, de 35 años, traficante en ganado y casado, también en Laracha.

Los demás viajeros se apearon todos, quedando solo en el automóvil las víctimas nadando en sangre. Con todo, fuerza fué retornar a la población lo más rápidamente posible y el ómnibus, que tiene el número de matrícula 4.934, dió vuelta hacia el interior, deteniéndose en la Casa de Socorro de Santa Lucia.

Si alguna vida conservaron durante el trayecto los hermanos Freire Caamaño y la viuda de Corral, ello es que ya ingresaron muertos en el establecimiento citado.

Los médicos y practicantes de guardia solo tuvieron que registar la defunción por heridas de arma de fuego. Y dedicarse a curar a los heridos—de los cuales el joven Alvarez Torres, que es el más grave, pasó en una ambulancia a ocupar una cama en el Hospital civil. Los cadáveres fueron trasladados anoche mismo al anfiteatro del cementerio, donde hoy se les practicará la autopsia por los médicos forenses a presencia del Juzgado del distrito de la Audiencia, que empezó a entender en el crimen.

El chófer declara que no conoce a los individuos que realizaron la agresión ni recuerda que hayan viajado nunca en su coche.

Se supone que el bárbaro ataque iba concretamente dirigido contra los dos hermanos que hallaron la muerte y se dice que se trata de una venganza como resultado de un fallo de los Tribunales recaído en determinado sumario criminal o en un pleito. Este extremo no se puntualizaba bien anoche.

El conductor y los viajeros solo apuntaban la suposición de ese hondo resentimiento entre las dos victimas y sus matadores. La infeliz Pastora y lo mismo los heridos, eran en absoluto ajenos a todo ello.

Tal fué en lineas generales el luctuoso suceso de ayer que suscitó unánimes condenaciones. La Guardia civil y la Policia trabajan activamente para lograr detener a los delincuentes. En la Comisaria de Policía se hizo anoche una labor celosa de reconstitución de los hechos.

Documento n.º 5

Artigo publicado en La Voz de Galicia o 1 de xullo de 1936, p. 1:

Ayer siguió hablándose mucho de sta agresión sangrienta y audaz perpetrada a la luz del día y a presencia, por lo menos, de los veintitantos viajeros que iban en autobús camino de Laracha.

Sin embargo, los agresores lograran desaparecer, como ayer decíamos, y no se hizo aún ningún detención, que sepamos.

Conjurando en torno al bárbaro tentado, a sus orígenes y conecuencias, se acentuaba entre los comentaristas la creencia de que el triple crimen pudo tener por móvil una represalia o una venganza.

Se recordaba que en la mañana del mismo día del suceso —el unes— se había efectuado en la Audiencia territorial la vista de un proceso seguido por homicidio causado por imprudenca temeraria, contra José Freire Caamaño, uno de los dos hermanos que horas después caía muerto a balazos no lejos de la Granja Agrícola, en la nueva carretera de Arteijo, cuando iba en el auto “El Barquillero”.

El fiscal había pedido para Caamaño diez meses y un día de prisión menor y diez mil pesetas de imdennización, como autor de la muerte, por imprudencia, de José Mallo Martínez. Hubo además acusador particular.

El hecho ocurrió el día 4 de abril de 1934 en la misma carretera de Arteijo, con ocasión de ir conduciendo el José Freire un automóvil, el cual, al volcar en un viraje efecto de la mucha velocidad que dicen que llevaba, aprisionó al Mallo, que falleció a consecuencia de las lesiones recibidas.

Estaba Freire en libertad provisional y el lunes tornaba libre a su casa, juntamente con su hermano Francisco—muerto de un tiro también, en el citado coche— y acaso de algunas otras personas que como testigos o como curiosos habían asistido a la vista en la Audiencia.

¿Hállense o no en lo cierto quienes relacionan ambos sucesos—el prólogo y el epílogo, como si dijéramos—o nada tiene que ver el uno con el otro y fué la agresión completamente ajena a la sustanciación del proceso?

El Juzgado, la Guardia civil y la Policía, que siguen actuando celosamente, esclarecerán, sin duda, lo que hay en todo ello.

Ayer mañana les fué practicada la autopsia a las tres víctimas del trágico suceso: los dos hermanos y la anciana Pastora, que en el coche iba también como viajera.

A la diligencia asistió el juez del distrito de la Audiencia que entiende en el sumario, y que acedió a la petición de la familia de Pastora de que el cadáver de ésta fuese trasladado a su casa de Laracha. Allí recibirá sepultura (...)

Documento n.º 6

Artigo publicado en La Voz de Galicia o 22 de agosto de 1962, p. 8:

LESIONADO EN AGRESIÓN

Manuel Casas Castro, de 40 años, casado, maestro de obras, con domicilio en la calle de Enrique Dequid, 10, denunció en la Inspección de Guardia de la Jefatura Superior de Policía que a primera hora de la tarde de ayer, sin que por su parte mediase provocación alguna, fue agredido en un establecimiento de bebidas de la calle de la Estrella número 6, por el propietario del mismo, Plácido Cotelo Becerra, con domicilio en el mismo local, el cual le rompió un plato en la cabeza, causándole erosión en la región parietal izquierda. Según indicó el propio denunciante, que era cliente del citado establecimiento, parece ser que la agresión partió porque criticó la calidad del vino.

Documento n.º 7

Artigo publicado en La Voz de Galicia o 14 de marzo de 1964, p. 14:

BODAS

Ante el altar mayor del templo parroquial de S. Jorge, santificaron sus amores la bella señorita María Jesús Cotelo González y don José de la Fuente Periscal. La novia vestía elegante traje nupcial de raso blanco y encaje de «guipour» con velo largo de tul sujeto por tocado de azahar, entrando en el templo del brazo del padrino, su padre, el industrial de esta plaza don Plácido Cotelo Becerra; el contrayente daba el suyo a la madrina, su hermana política, doña Clarisa Miñones Santos. Portaba las arras y anillos la encantadora niña Marta Isabel de la Fuente Miñones, sobrinita del novio. Bendijo la sagrada unión el coadjutor de aquella parroquia, y actuaron como testigos, por ambas partes, don José Palmeiro Fernández, don Celestino Pérez Lema, don Manuel López Bendaña, don Julio Astray Túñez, don Sagrario Rilo Naveira, don Toribio, don Ramón y don Manuel Cotelo Becerra, don Calixto de la Fuente Periscal y don Manuel Martín. Por reciente luto, la boda se celebró en la intimidad familia, partiendo la feliz pareja en viaje nupcial, por carretera, por varias poblaciones españolas.