AGRARISMO E OBREIRISMO. ORGANIZACIÓNS E MOVEMENTOS SOCIAIS DA LARACHA ANTES DA GUERRA CIVIL

 AGRARISMO E OBREIRISMO. ORGANIZACIÓNS E MOVEMENTOS SOCIAIS DA LARACHA ANTES DA GUERRA CIVIL (1ª PARTE)

  

  O primeiro terzo do século XX é unha etapa histórica de transición desde unha sociedade agraria “patriarcal” cara unha sociedade de masas, na que -e esta é unha singularidade propiamente galega- o peso do campesiñado parcelario é enorme.

  A sociedade galega desa altura ía experimentar grandes transformacións derivadas tanto das mudanzas agrarias como da aparición dun moderno sector industrial, ao que se sumaron os efectos producidos pola intensa corrente migratoria americana. A vella hexemonía das clases agrarias, especialmente as agrupadas en torno á fidalguía, foi substituída pola figura do pequeno labrego cultivador directo. O “señoritismo” urbano, dependente das rendas agrarias ou de cargos na administración, non desaparece pero ten que compartir o seu liderado social con outras capas sociais, como os industriais, os comerciantes, os empresarios do transporte, ou algúns “americanos” exitosos. Paralelamente, medra o número de persoas activas nos sectores industrial, mineiro e terciario ou de servizos, ata o punto de que na década dos trinta supoñen máis dun terzo da poboación activa galega (o 39%). O peso da agricultura segue sendo forte, pero os cambios sociais non camiñan na dirección do seu fortalecemento¹.

  Neste contexto, o agrarismo foi un movemento social certamente orixinal, poderoso e débil á vez. Como observou Risco en 1930, trátase dun “partido malogrado” que foi poderoso porque logrou encadrar nas súas organizacións a millares de campesiños sin que estes abandonasen as súas comunidades locais. Pero foi débil, porque non foi capaz de converterse nun partido agrario, como aconteceu en moitos países de Europa, pola diversidade sociolóxica e organizativa que o caracterizou. Con todo, o agrarismo foi a principal palanca de organización do campesiñado parcelario galego en tempos de mudanza do seu réxime de propiedade (a loita contra os foros foi un dos seus emblemas) e de integración da economía agraria galega no mercado interior español².

  O agrarismo como movemento social comezouse a organizar a finais do século XIX, principalmente nas comarcas costeiras da provincia de Pontevedra, e baixo a fórmula de mutualismo gandeiro. Desde 1886, en que aparece en Caldas de Reis a primeira mutua, ata 1906, o agrarismo foi un fenómeno basicamente pontevedrés que sen dúbida está en relación coa especialización gandeira provocada pola exportación de reses a Inglaterra e Portugal. A partir de principios do século XX, o agrarismo logra importantes éxitos a través de organizacións como o Directorio de Teis (Vigo), a Unión Campesina e a Solidaridad Gallega (A Coruña) e Acción Gallega, fundada en Madrid, pero con importante presencia en Ourense. A realización das Asambleas Agrarias de Monforte, celebradas nos anos 1908, 1910 e 1911, foi a posta de largo de todas estas organizacións agrarias³.

  Desde eses primeiros anos dez, o agrarismo convértese na principal organización social existente en toda Galicia, con especial arraigamento nas comarcas interiores, sobre todo na provincia de Ourense, de onde era nativo e onde máis campañas e mitins de propaganda fixo o cura Basilio Álvarez. A forza oratoria do abade de Beiro non só cautivou a miles de labregos, senón que lle permitiu estar presente, desde 1912 ata a II República, nas principais actividades do agrarismo, incluída a etapa da ditadura de Primo de Rivera⁴.

  A estrutura organizativa do movemento agrarista foi moi desigual, tanto espacial como temporalmente. Das primitivas mutuas gandeiras foise derivando cara a constitución de sociedades agrarias e, sobre todo, de sindicatos agrícolas, regulados pola lei de 1906. Sociedades e sindicatos eran de dimensión parroquial ou comarcal, pero en algúns casos lograron integrarse en Ligas agrarias ou en Federacións provinciais agrarias. A maior articulación organizativa foi lograda, baixo a dirección de Basilio Álvarez, coa ‘Confederación Regional de Agricultores Gallegos’ (CRAG), constituída en 1922, que agrupaba a máis de catrocentas sociedades agrarias, xeralmente non confesionais⁵.

  Pola súa parte, os sindicatos agrícolas católicos, que tamén floreceron con forza a partir de 1914, eran organizacións conservadoras que baixo unha orientación eclesiástica pretendían unificar, en base a fórmulas cooperativas, os intereses dos diferentes grupos agrarios que, paseniño, íanse adherir á Confederación Nacional Católico-Agraria (CONCA), xerme dun dos partidos de masas máis importantes da España republicana: a CEDA (na Laracha crearíase un Comité da CEDA en 1934. Ver Apéndice Documental nº 1) de Gil Robles, formado xustamente na CONCA. Estes sindicatos agrícolas católicos presentábanse como mediadores na penetración do capitalismo no mundo agrario, á par que captaban adeptos á orde establecida e tratando de gañar así o campo a socialistas, anarquistas e calquera outra organización de resistencia⁶.

  Diversas campañas de propaganda, con presencia en Galicia a partir de 1917 de destacados membros do sindicalismo católico español como o xesuita Sisinio Nevares, Monedero, Alvareda ou Mosquera, sentaron as bases da expansión organizativa do agrarismo católico galego naqueles anos de principios do século XX.

  Cerca de cincocentos sindicatos agrarios galegos foron organizados polos católicos, o que supoñía case a metade de todo o sindicalismo agrario galego á altura de 1920. Estímase que nesa época xuntaban entre eles unha cifra de asociados que sobrepasarían os 45.000 campesiños e que en España alcanzaba o medio millón. A figura do consiliario eclesiástico era fundamental nestas organizacións, así como a pertenza a unha federación católico-agraria, que en Galicia chegaron a ser sete: Mondoñedo, Lugo, Monforte, Ourense, Santiago, Tui e A Coruña.

  Na Laracha temos constancia de que en agosto de 1918 xa existía o Sindicato Agrícola Católico de Soandres, un dos pioneiros en Galicia na comercialización de reses, que nese ano mesmo organizou o envío de bois a diferentes puntos do estado, o primeiro deles efectuado en abril do ano seguinte:

Son altamente satisfactorios los resultados obtenidos por los ganaderos gallegos que han llevado a cabo la venta de sus reses por mediación de los Sindicatos Agrícolas.

Varios socios del Sindicato Agrícola de Soandres (Laracha) enviaron el día 5 de abril un vagón de bueyes que arrojaron en la Coruña un peso vivo de 10.185 kilos, constituyendo la expedición veinte reses de las cuales dos quedaron en la Coruña y 18 fueron remitidas a Madrid para que por la sección de mataderos de la Asociación General de Ganaderos del Reino, fuesen sacrificadas⁷. 

Membro do Sindicato Agrícola de Soandres (El Ideal Gallego,  25 de xuño de 1922)

  Tamén sabemos que, nese nese mesmo ano de 1918, constituise outro sindicato agrícola en Coiro que estaba integrado por gandeiros de diferentes parroquias do municipio:

El día 29 del pasado mes de Junio se constituyó en la parroquia de Coiro un Sindicato agrícola y de seguro de ganado, por los vecinos de aquella parroquia y los de Soutullo, Golmar, Montemayor, Vilaño y Cabo Vilaño.

Despues de levantada el acta de constitución, los asociados, cuyo número, así como el capital, aumenta de día en día, felicitaron a la junta directiva y muy singularmente a su presidente D. Constantino Iglesias Morales y a D. Pedro Canedo Suárez⁸.

(…. CONTINUARÁ)

______________________________________________

APÉNDICE DOCUMENTAL

Documento n.º 1

Artigo publicado en El Ideal Gallego o 7 de decembro de 1934, p. 6:

Nuevo comité de la CEDA

HA SIDO CREADO EN LARACHA

La U.R.D. de La Coruña continúa su intensa labor de organización en la provincia, con las restricciones que el Estado de guerra impone, y hace unos días varios directivos de esta entidad se trasladaron a Laracha donde se fundó un nuevo comité adherido a la Ceda, integrado por destacados elementos de aquella localidad.

En medio del mayor entusiasmo y con el total beneplácito de las fuerzas derechistas de Laracha ha quedado constituído el Comité del siguiente modo: Presidente: D. Juan Mato Toja; vice: D. Pedro Iglesias Graña; secretario: D. Eladio Lamela Reino; vice: D. Eladio Suárez Canedo; D. Francisco Verdín Perira; contador: D. Francisco Areosa Castro; bibliotecario: D. Antonio Pacín Sánchez; vocales: D. Edelmiro González, D. José Caamaño, D. Constantino Iglesias Morales, D. Ramón Varela Iglesias, D. José Cambón Suárez y don Manuel Rey.

También los directivos de la JAP coruñesa realizaron interesantes gestiones y en vista del formidable elemento juvenil de Laracha, uno de estos días será presentado el reglamento al señor gobernador y será constituída definitivamente la directiva de la JAP.

_________________________________________

1 Ramón Villares (2004): Galicia siglo XX, Dirección: Ramón Villares. Redacción: Ramón Villares, Prudencio Viveiro, Emilia García, Xosé Ramón Fandiño. La Voz de Galicia,, páx. 62.

2 Ibídem.

3 Ibídem.

4 Ibídem, páx. 63.

5 Ibídem,

6 Tino Hermida (2016): "Pedrenda descubre su sindicato católico", Faro de Vigo, 10 de xaneiro.

7 El Ideal Gallego, 26 de abril de 1919, páx. 1.

8 El Orzán, 17 de xullo de 1918, páx. 1.