REMEDIOS, RITOS E SUPERSTICIÓNS

 O PINO MACHO DE MONTES CLAROS E OUTROS REMEDIOS PARA A TOSFERINA

  Ata non hai moito, cando o instrumental e os medios non eran os actuais, os nosos devanceiros recorrían aos remedios caseiros e ás crenzas populares para curar enfermidades como a tosferina ou tose ferina, doenza infecciosa e moi contaxiosa producida nas vías respiratorias que causaba terror nas nais de antano.

   Esta doenza combátese dende hai décadas coa chamada vacina da tosferina ou pertusis, que aos bebés se lles aplica dentro da vacina hexavalente, administrada aos 2, 4 e 6 meses para protexelos ante seis enfermidades: o tétano, a difteria, a poliomielite, o Haemophilus influenzae tipo B, a hepatitis B e a devandita tosferina. Aos 18 meses se lles administra dentro da vacina pentavalente, que serve para previr cinco enfermidades, que son as mesmas que a hexavalente mais sen a dose de hepatitis B. E logo, dos 4 a 6 anos, adminístrase dentro da vacina trivalente, xunto ao tétano e a a difteria. Mais un momentiño, despois de deixar estos datos enriba da mesa, viaxemos do presente ao pasado para saber o que facían as nosas avoas para atallar a tosferina e que remedios utilizaban para combatela.

   Unha das crenzas máis arraigadas naqueles tempos era a que dicía que os enfermos curaban levándoos xunto a un Pinus pinea, que é o que da os piñóns (pinea) e ténselle moita estima en toda a xeografía galega. Tamén coñecido como “pino macho” ou “pino manso”, é a árbore das Casas grandes e dos Pazos de Galicia.

   Este tipo de piñeiro, que ten as características de que aparece illado, sen formar bosques e que habitualmente conta cunha copa moi ampla, ten asociados diversos poderes para curar a tosferina dando nove voltas (e unha sen contare) ao seu arredor recitando oracións ou frases como esta:

Tos ferina,

vaite ao piñeiro de resina!

   Seica en cada volta os doentes tiñan que escupir a un punto fixo que tivera resina e, feito o remedio inicial, había quen levaba un anaco da casca do piñeiro macho para os seus respectivos domicilios e continuar alí coa “segunda fase” do proceso.

   Na Laracha don Manuel Mallo Mallo, párroco de Soandres, recorda que no lugar da Tenda (Coiro) había “un pino macho que non crecía para arriba; pero non sei para que se aplicaba. Nós chamabamoslle así, o pino macho, e viamolo desde a nosa casa”.

   Na parroquia de Vilaño existe o chamado “pino macho” de Montes Claros, onde non hai moito aínda se celebraba un rito para curar a tosferina do que mesmo foi testemuña a arqueóloga Puri Soto. “Unha veciña da zona de que aínda está viva veu a Montes Claros a facer un rito para curar a tosferina cando estabamos coa escavación do castro. Aquí antigamente viña a xente e facían un ritual cun salmo. Daban 9 voltas, e unha sen contar, arredor do pino macho e dicían:

Tosferina:

apéghate á resina

pola graza de Dios

e da Virgen María”

 

Muller dando volta arredor do pino macho de Montes Claros (Cortesía de Puri Soto)

Muller dando voltas arredor do pino macho de Montes Claros (Cortesía de Puri Soto)

   Puri Soto tamén nos dixo que o devandito pino macho non é o primeiro que houbo en Montes Claros. “O primeiro estaba no terreo do castro. Era o que tiña o poderío, é dicir, hai determinados ritos e liturxias que aínda as conserva o castro, o que quere dicir que indudablemente foi un centro non só de habitación, senón tamén espiritual durante moitísimo tempo. Este pino macho é fillo do que estaba no interior do castro de Montes Claros”.

 

Pino macho de Montes Claros (Xabier Maceiras)

  Polo que nos contou a señora Peruca de Orxeira, veciña da Baiuca (Arteixo) que residiu boa parte da súa vida no lugar de Laxobre, en Vilarrodís había un pino macho ao que acudía cando era nena. “Levábanme meus tíos para que me pasara a tosferina. O pino estaba na aldea vella de Vilarrodís nun terreo dos do Americano. Eu era moi nena e recordo que había que dar voltas arredor del mentres unha señora, que creo era dos do Americano, rezaba un Padre Nuestro ou outra oración. Despois de facer o remedio, os tíos collían un cacho de casca do pino e levábano para Laxobre, onde o colgaban na porta do hórreo. Dicían que tiña que estar onde lle dera o aire do mar. Eu, tose que tose, miraba para a casca e respiraba ese aire”.

   Na parroquia de Montemaior, concretamente no lugar de Cumiáns, Suso Souto contounos algúns remedios que lle facían a el de cativo cando tiña tose. “Había algún que outro remedio para cura a tos, a tos forte dos rapaces. Eses remedios facíanse con remolacha, con nabo ou cunha pataca, só con eses bulbos. Se non había un, pois utilizábase outro. O caso é que cortaban as rodaxas e poñíanas a sudar nun prato nun sitio fresco. Iso ía soltando melaza, un zumo coma o xarabe, e tomabamos ese líquido. A tos, esa tos rebelde que non che deixaba facer nada, non sei se pasaba porque tiña que pasar, pero o remedio era recorrente”.

   Visitación Fraga, veciña do Xestal, tamén en Montemaior, recorda que para curar a tos “sendo eu nena, na nosa casa asaban unha cebola no lume. Asábana no lume con leña de toxo e despois desfacíana nun plato e botábanlle azúcar e con aquel remedio pasaba a tos brava”.

   Outro dos remedios que se facían na Laracha para curar a tose é o que nos contou a señora María Rumbo, veciña de Mantiñán (Soandres). “Cando eu era pequena as medicinas facíanse todas con herbas porque ao médico non se podía ir, non había cartos para paghar. Cando había unha tos forte ou catarros collían unhas raices ou nabos de ortigha e logho botábase nunha pota con augha cun pouco de romero e cousas así, se cadra unha pina ou dúas dos piñeiros, destas pequeniñas que van nacendo, e despois ferviase todo ben fervido. Eu aínda me acordo de tomar esa augha para os catarros e para a tos”.

   Marisa Roibal, veciña de Mins, parroquia de Loureda (Arteixo), que casou en Uxes hai máis de sesenta anos, falounos doutro remedio que se facía antigamente para atallar a tosferina. “En Loureda aos nenos mandábannos ao monte a recoller follas dunha planta que lle chamaban codeso. Traiamos unha bolsa delas e despois os maiores machacábanas ben machacadas. Logo espremían nun trapo o líquido que ía soltando as follas. Os cativos tiñamos que beber ese zume, que sabía a pestes, para que nos pasara a tosferina”.

   Outro remedio para atallar este mal foi o que nos contou en Santa Icía, na parroquia de Morás (Arteixo), Alejandro Castro Román, que nos dixo que antigamente, segundo lle escoitou aos maiores do lugar, para curar a tosferina seica levaban aos pequenos á ponte por onde pasaba o tren para respirar o fume que botaba a locomotora. ¿Farían o mesmo no túnel de Vista Alegre? Se tedes algunha información sobre este particular contactade con nós, por favor.

   Tamén nos falaron da semente do toxo e da chorima, as flores desta planta que tinguen de amarelo os nosos montes, como remedio para combater a doenza da que estamos a falar. As chorimas secábanse e despois fervíanse para tomar en infusión. As sementes, que seica é onde está a maior concentración de cistina, parece ser que eran aptas para elevar o ton cardíaco para combater a tosferina, a asma e a dor de cabeza.

   Xabier Monteiro Graña conta na revista cultural Columba que “para curar a tosferina dábase de beber auga de fungo; nun frasco de boca ancha botábase un fungo que, ao cabo dun tempo, ía medrando ata ter a forma dunha medusa. A auga que se formaba dese fungo era a que se bebía¹” para sandar a tosferina.

   Na procura de remedios para curar a enfermidade, tamén sabemos que os nosos avós recorrían ás propiedades curativas das augas do mesmo xeito que o facemos hoxe. Eu non sei vós, pero un servidor, cando non ten o ánimo que debe ter, unha ollada dirixida ás augas resulta ser de natureza benfeitora. E neste sentido cómpre sinalar, como así nolo conta Vítor Vaqueiro na súa marabillosa obra Mitoloxía de Galiza “que ver a roda dun muíño en canto moe, ou o fluír dun río ou regato, son bos remedios para curar a tose ferina. Igualmente, xa no medievo as augas considerábanse elementos eficaces para sandar a sarna²”.

   E falando de augas, en Caión a señora Luisa Vázquez díxonos que “a augha do mar é moi boa para a tos e o catarro. Respiras para arriba e límpache todo”. O señor Constante Caamaño é da mesma opinión que Luisa e díxonos “que as praias de Caión sempre acumularon moito gholfe, que ten moito iodo. Vas alí, respiras profundamente e saes limpo. Isto xa se facía sendo eu neno cando tiñas catarro, tos ou ao mellor se andabas algo obstruído. Respirabas e saías novo e eso era polo iodo do gholfe”.

   A medicina popular tradicional está recoñecida pola OMS (Organización Mundial da Saúde), entidade que a ten definida como “a suma total de prácticas, coñecementos e habilidades baseadas nas crenzas, teorías e experiencias indíxenas das diferentes culturas, destinadas ao mantemento da saúde, prevención, diagnóstico, mellora e tratamento das enfermidades físicas e mentais”. Tamén é coñecida por “etnomedicina”, é dicir, a medicina tradicional dos pobos, unha medicina da que seguiremos falando no futuro nestas Crónicas da Laracha!

FONTES:

FILGUEIRAS REY, ANA & RODRÍGUEZ FERNÁNDEZ, TOMÁS (2000): Estudio Antropolóxico na Área do Xacemento Castrexo de Elviña, A Coruña. Programa Elviña. Estudios Plan Director. Plan Director del Castro de Elviña. LAFC/GIArPa, IIT, USC.

GARCÍA QUINTÁNS, MODESTO (2008): El Ayuntamiento de Dumbría. Historia, tradiciones y costumbres. Deputación da Coruña.

MONTEIRO GRAÑA, XABIER (2017): Medicina e sabiduría popular tradicional na antiga Terra de Serantes. Cultura Espiritual. Etnografía. Columba Revista Cultural, nº 17. Asociación Cultural Columba, Cobas, Ferrol.

SÁNCHEZ, LUISA (2021): El "toxo" y sus propiedades curativas. La Región, 15 de febreiro.

VAQUEIRO, VÍTOR (2011): Mitoloxía de Galiza. Lendas, tradicións, maxias, santos e milagres. Guías A Z. Editorial Galaxia, Vigo.

____________________

1 Xabier Monteiro Graña (2017): Medicina e sabiduría popular tradicional na antiga Terra de Serantes. Cultura Espiritual. Etnografía. Columba Revista Cultural, nº 17. Asociación Cultural Columba, , Cobas, Ferrol. Páx. 9.

2 Vid. Vítor Vaqueiro (2011): Mitoloxía de Galiza. Lendas, tradicións, maxias, santos e milagres. Guías A Z. Editorial Galaxia, Vigo. Páx. 64.

 

 

 A CAPELA DE SAN CRISTOVO E O RITUAL PARA CURAR A UN NENO HERNIADO

 San Cristovo é un dos lugares que conforman a parroquia de Golmar. Alí vive a señora Maruja Pombo Rey, que xa vos podemos adiantar que será unha das persoas protagonistas do libro “Os serradoiros da Laracha” no que xa levamos varios meses traballando baixo o patrocinio do Concello da Laracha.

 Muller afable, de boa memoria e de conversa amena, hai uns meses a señora Maruja tivo a ben recibirnos no seu domicilio na compaña dos seus fillos Isabel a Eladio para contarnos a historia do serradoiro que abriran na Beria (Golmar) en 1940 seu avó Silvestre, seu tío Florencio e seu pai Felicísimo, Felis para os seus amigos.

   Nas entrevistas que realizamos para os nosos respectivos proxectos temos que recoñecer que, na meirande parte das ocasións, as persoas coas que conversamos sempre nos agasallan con verdadeiros tesouriños sobre o noso pasado máis recente. E como non podía ser doutro xeito, iso foi o que tamén nos pasou con Maruja Pombo quen, á parte de ofrecernos numerosas pinceladas sobre o antigo negocio familiar que debullaremos nun futuro próximo, tamén nos falou dunha antiga capela que había a poucos metros do seu domicilio, entre San Cristovo e O  Ramallal, da fonte deste pequeno templo... e mesmo de como se curaba algunha que outra hernia neste lugar.

 

Na parte inferior da imaxe, terreos onde estaba a fonte e a capela de San Bieito que había en San Cristovo, que é o lugar que se observa ao fondo

    Segundo o testemuño da nosa protagonista, a devandita capela tiña advocación a San Bieito, curiosamente o patrón da parroquia de Golmar. “Disque estaba aí abaixo nunha leira nosa. A leira colle un pouco dun terreo doutro veciño e efectivamente chámase A Capilla pero, como se fixeron dúas trenzas diso, actualmente non colle todo. Eu o único que acordo é que alí había unhas pedras e moi cerca delas había unha fonte, que dicían que esa era a fonte da capilla de san Benito. As pedras estaban labradas e algunhas aínda se aproveitaron para as casas. A fonte debía estar a uns 30 metros desas pedras, e alí facíase un ritual para curar a un neno pequeno que estaba herniado”.

 

(https://www1.sedecatastro.gob.es)

-Iso vino eu- dixo Isabel antes de que súa nai nos falara con máis detalle sobre este rito:

“Alí había uns carballos pequeniños e un deses carballos abríano ao medio. Por alí, polo medio da vara ou da póla, dúas mulleres pasaban ao neno. Tiñan que ser dúas Marías. Unha María era a que o daba e outra María era o que o recollía. Eu fun unha vez, que me chamara outra María. E ela dicíame:

-Toma, María.

-Ti que me das?

-Douche un herniado

-Dios o reciba sano e salvo e coa gracia de Dios e da Virgen María, un Padre Nuestro e un Ave María.

 

Pólas dun carballo

    A señora Maruja volvía a facer fincapé de que “o carballo tiña que ser unha vara para podelo abrir ao medio porque, se era grande, xa non se podía separar unha parte da outra. Unha vez que pasaba o neno polo medio, volvían a enxertar o carballo. Se o carballo vivía, o neno curaba. E se o carballo secaba, o neno non curaba. Este remedio facíase alí cando a leira era enteira e non as dúas trenzas da actualidade”.

 

A señora Maruja Pombo Rey no seu domicilio de San Cristovo

    Antes de que anoitecera, visitamos o lugar con Eladio e comprobamos que o sitio onde estivera a capela e a fonte do que nos falara súa nai minutos antes xa hai anos que modificou a súa fisionomía. “En Golmar e en Soutullo -díxonos Eladio- houbera unha concentración parcelaria e con ela poidéranse facer fincas máis grandes. Aquí era o sitio onde estaba a fonte de San Benito. Chamábase ou A Capilla ou Susantos. Un pouco máis arriba, hai anos había un camiño que cruzaba por aquí polo medio”.

 

Zona na que estaba a capela e a fonte de San Bieito

Lugar aproximado no que estaba a fonte de San Bieito

   Como ben di o prezado e admirado Miguel Sande, a memoria é o tesouro que cada quen ten gardado de seu e que nos configura como seres, como persoas, coas nosas vivencias; é o noso “chip” particular. Vaia dende aquí o noso agradecemento á señora Maruja (grazas tamén Isabel e Eladio) e a todas as persoas que habitualmente comparten con nós as súas vivencias permitíndonos pasear pola súa memoria.

   Ata a semana que vén!

O RITO DO TIZÓN DE NADAL

 O tizón de Nadal ou cepo de Nadal (tamén coñecido como cachopo de Nadal) é un tronco grande de madeira que os nosos devanceiros prendían pola Noiteboa na lareira.

  Era esta unha tradición ancestral galega, e doutras partes de Europa, ligada a ritos pagáns indoeuropeos e celtas das celebracións do solsticio de inverno que simbolizaba destruír o vello para dar paso ao novo.

  Segundo o ilustre arteixán Manuel Murguía, na antigüidade contábase o ano novo desde a noite de Nadal, polo que o 25 de decembro era o primeiro día do ano. Polo tanto, prender o cepo de Nadal era acender o novo lume.

  Prender este lume novo supoñía para os nosos antepasados un acto case relixioso reforzando, ademais, o sentimento de unidade familiar. A práctica conservouse ata o século XX e a día de hoxe aínda se realiza en moitos lugares da nosa xeografía (se sabedes dalgunha casa da Laracha que o fagan facédenolo saber, por favor).

   Segundo cada cultura, a árbore escollida para a tradición cambia: os franceses preferían árbores froiteiras; os ingleses o freixo, o piñeiro ou o carballo; os escoceses a faia; os galegos o carballo, mais tamén empregaban a faia, o bidueiro, o freixo ou o loureiro.

  A certeza de que é unha tradición moi antiga e espallada evidénciase no feito de que, nalgunhas linguas europeas, o termo utilizado para describir o cepo atópase nas palabras que fan referencia ao Nadal, coma no lituano kalėdos, que significa literalmente 'a noite do cepo', ou 'noiteboa' en croata badnjak, que tamén significa 'cepo', ou nalgúns alcumes para as festas de Nadal coma "Festa del Ceppo", utilizado na Toscana.

   Desta tradición provén o doce chamado tronco de Nadal, moi común nos países francófonos, onde é coñecido coma bûche de Noël.

  O Nadal galego ancestral, inserido na tradición cristiá desde o século IV, ten tamén unha palpable relación co agro, cando o labrego, debido ao mal tempo e aos días curtos, concentra o seu esforzo en traballos artesanais dentro da casa. Avós, fillos e netos xuntábanse a carón do lume onde, segundo os contos daqueles tempos, tamén se congregaban as ánimas dos antepasados mortos na Noiteboa. Costumes que, xunto cos cantos, os donativos etc., conforman as tradicións de Nadal que hoxe se conservan. 

  Entre os pobos celtas galaicos existía o costume de manter unha candea acesa en honra á deusa Nai Terra durante o solsticio de inverno, usando os restos da candea do ano anterior. Debía arder doce horas para traer boa sorte. Baseada nesta tradición xurdiu unha das tradicións máis antigas e de maior raizame en Galicia, onde o madeiro debía ficar aceso na lareira ata Aninovo.

  Despois deixábase apagar, pero ollo, consérvase durante o resto do ano para acendelo de novo durante as treboadas ou cando se ventaba unha desgraza na casa, como elemento protector do fogar.

  Nalgunhas zonas da xeografía galega para facer o cepo usábase o chamado “lume novo”, pois as brasas deste lume facíanse nas lareiras das casas queimando toxo, despois bendicíase esa leña miúda o Sábado Santo no adro da igrexa e gardábase para dar sorte á familia, tornándose a prender pola Noiteboa.

  Arredor deste lume de Nadal cantábanse panxoliñas, contábanse historias da Santa Compaña, de mouros, serpes, encantos, contos de risa, etc., mentres os cativos xogaban. Tamén se pensaba que nesa noite as ánimas dos defuntos antergos da familia estaban presentes arredor do lume.

  Conta a tradición que se se conseguía que o tizón fixese brasa acesa toda a noite, e chegaba ao amencer con calor, habería sorte todo o ano.

   Vicente Risco define o tizón de Nadal así:

“É un cañoto grande dun árbore, que nas montanas do leste da provincia de Lugo, en moitos sitios da de Pontevedra, e noutras terras, botan ó lume na noite do 24 de Nadal, e deixan queimar deica a mitá, e o que queda gárdano para cando hai treboada; entón, bótano de novo a arder na lareira, para arreder o pedrazo e os raios. Nalgús lados, semella que aproveitan a borralla para botaren nos eidos, o cual sí que é un verdadeiro rito fertilizante de maxia agraria. Mais tamén tén relación coa presencia das ánimas da familia na noite de Nadal, arredor do lume. O tizón de Nadal é rito coñecido e usado en toda Europa, e faise tamén en moitas partes de Hespaña. En Cataluña vén ser o que chaman 'tió', no que baten os nenos da casa para que lles bote dulces, que os pais lle meten dentro. A súa orixe recúa con seguranza deica os tempos máis vellos¹ ”. 

  Ademais de seren protectoras e cun certo carácter sagrado, as cinzas do tizón de Nadal parecían ser boas para curar as febres.

   Bo Nadal!

_________________________

FONTES:

Rey Insua, Lucía (2007): Las gentes. Hogueras, fachóns, magostos y queimadas. El fuego y sus ritos en la cultura popular gallega, Ea editorial.

Risco, Vicente: "Etnografía: cultura espiritual", en Historia de Galiza, dirixida por Ramón Otero Pedrayo. Editorial Nós, Buenos Aires 1962 (Reed. Akal, Madrid 1979); vol. I, 255-777.

Wikipedia. Tizón de Nadal. (https://gl.wikipedia.org/wiki/Tiz%C3%B3n_de_Nadal)

________________________________

1 Vid. Vicente Risco: "Etnografía: cultura espiritual", en Historia de Galiza, dirixida por Ramón Otero Pedrayo. Editorial Nós, Buenos Aires 1962 (Reed. Akal, Madrid 1979); vol. I, 255-777.

AS DOCE UVAS DE NOITEVELLA NA LARACHA

Como ben sabedes, as doce uvas da sorte é unha tradición española consistente en tomar doce uvas durante os últimos segundos do 31 de decembro ao son das doce badaladas que sinalan o fin dun ano e o comezo de outro. 

  Aquí utilizamos uvas frescas e normalmente de cor verde. Noutros países, como Portugal ou nalgúns de Latinoamérica comen doce uvas pasas. Con todo, a razón de que sexan doce non está clara. Non se sabe con certeza se é polos “doce meses”, unha uva por cada mes, ou se é polas “doce badaladas”, unha uva por cada toque de campá. Realmente, se o pensamos ben, poderíanse compaxinar as dúas motivacións.

  A tradición de comer as uvas na xeografía española parece ser que ten o seu precedente nun bando municipal do alcalde de Madrid, José Abascal y Carredano, de decembro de 1882, polo que se impoñía unha cota de cinco pesetas a todas as persoas que quixeran saír a recibir aos Reis Magos. Esta tradición servía para ridiculizar a algúns forasteiros que chegaban esos días á capital do Estado e a quenes se lles facía crer que había que ir a buscar aos Reis Magos a madrugada do 5 de xaneiro; utilizábase, ademais, para beber e facer canto ruido se quixera. Con este bando, José Abascal privou aos madrileños da posibilidade de disfrutar dun día de festa onde se permitise case todo. Isto, xunto á costume das familias acomodadas de tomar uvas e champán na cea de Noitevella, provocou que un grupo de madrileños decidiran ironizar a costume burguesa, acudindo á Porta do Sol a tomar as uvas ao son das badaladas.

  Outros antecedentes desta tradición poden localizarse na prensa de finais do século XIX. Deste xeito, o 2 de xaneiro de 1894, El Siglo Futuro incluíu un artigo do día anterior de El Imparcial titulado “Las uvas bienhechoras”, no que se fala da costume “importada de Francia, pero ha adquirido entre nosotros carta de naturaleza¹ ”. O mesmo día, en El Correo Militar podíase ler: “La imperecedera costumbre de comer las uvas al oír sonar la primera campanada de las doce, tenía reunidas en fraternal coloquio á infinidad de familias, y todos á coro gritaron: ¡Un año más!²”.

  Na Noitevella de 1895 tamén aparece unha referencia escrita sobre as doce uvas, que simbolizaban os doce meses do ano. Nesa altura foi o Presidente do Consello de Ministros quen despediu ese ano de 1895 con uvas e champán.

  Outra teoría apunta que a tradición de tomar as doce uvas comezou en 1909, cando os agricultores de Alicante, encontrándose nese ano con excedente de uva e con obxecto de sacar ao mercado toda a produción, inventaron o ritual de tomar as uvas da sorte na derradeira noite do ano logrando popularizar a costume e darlle o impulso definitivo para convertela en consolidada tradición.

Caricatura con varios políticos comendo as uvas na Porta do Sol de Madrid (Gedeón : semanario satírico: Año XVII Número 788 - 1 de xaneiro de 1911 . Biblioteca Virtual de Prensa Histórica)

  A creación de Televisión Española a mediados do século XX permitiu a transmisión anual das doce badaladas do 31 de decembro dende a Porta do Sol de Madrid. Posteriormente, tras a creación das televisións autonómicas, estas comezaron a retransmitir as badaladas desde outros lugares; no caso da Televisión de Galicia, dende a torre do reloxo da catedral de Santiago de Compostela.

  Se ben tradicionalmente a Noitevella celebrábase en familia, moita xente comezou a ir tomar as uvas da sorte en directo ao son do reloxo a diferentes espazos públicos, como a propia Porta do Sol de Madrid, o lugar máis famoso para facelo e onde parece ser que comezou esta tradición. 

AS 12 UVAS DE NOITEVELLA NA LARACHA

  Segundo diversas fontes que entrevistamos ao longo dos últimos días, a maioría da xente maior da Laracha non empezou a tomar as doce uvas ata os últimos anos 60 ou primeiros 70, coincidindo coa paulatina chegada das primeiras televisións. Houbo moitas persoas que nos dixeron que nas noitevellas da súa infancia tomaban uvas pasas, curiosamente do mesmo xeito que se segue celebrando na actualidade nalgúns países de América do Sur.

  Amelia Pedreira Mallo, nacida en 1934 no Formigueiro (Vilaño) díxonos -a traves dun audio que non enviou o seu neto Diego- que cando era nena non había tal costume de tomar as uvas, pero en Reis si que facían algo especial, “ese día traíannos un pucho de fighos”. Os fins de ano da súa infancia recordaos indo de troula pola aldea. Ían todos xuntos, dous ou tres de cada casa, cantando panxoliñas. A súa memoria aínda garda unha delas:

"Á señora desta casa

moi ben lle queda a chaqueta,

moito mellor lle quedaba

se nos dera unha peseta".

  Amelia casou con Basilio Pérez Sánchez, veciño de Lendo que con 6 anos viñera de criado para Vilaño. Aprendeu a ler na mili en Larache (Marrocos), onde se fixo barbeiro… un da Laracha en Larache, cousa bonita, abofé! Casaron e viviron durante uns anos en Quintáns (Vilaño). Co oficio de barbeiro aprendido na mili, montou unha barbería na nova casa do Formigueiro, onde a “sedenta” clientela pedíalle algunha copiña mentres agardaban pola súa quenda. Ante tal situación, a Basilio prendeuselle a bombilla e díxolle a Amelia:

-E se montamos unha taberna?

  E así, na mesma casa do Formigueiro na que vivían, Basilio cortaba o pelo na barbería e, se non tiña choio, traballaba de albanel, gandeiro, xornaleiro, capador, taberneiro ou do que fixera falta para sacar adiante á súa prole. Ao mesmo tempo, Amelia atendía a taberna, a casa e ás catro fillas que tiveron. Pouco despois de abrir a tenda puxeron unha radio e posteriormente, a mediados dos anos 60, a primeira televisión do lugar. “Primeiro tivemos unha radio -recorda Amelia- e a xente viña bailar polo fin de ano ao son da música. Os de Martís viñan todos a bailar. Eu de tomar as uvas na taberna nesa época non o acordo. Despois puxemos a televisión, e a partir de aí o fin de ano xa empezou a ser como é aghora”.

  Don Manuel Mallo Mallo, párroco de Soandres (e doutras parroquias) é natural de Paredes (Erboedo). Contounos que cando era rapaz, polos anos corenta, “falaban das doce uvas, pero como alí á aldea a luz non chegou ata os anos 60, non había radio e non había ningunha referencia das campanadas. Recordo que nesa época alguén na casa, case en plan broma, ía contando e comiamos as uvas porque era costume de telas para a cea, que creo que non se ceaba tan tarde como hoxe. Despois dos anos 60 si que recordo que se escoitaban as campanadas na radio. Era un momento moi alegre coas uvas.”

  Manuel Peña, veciño de Santa Baia (Soandres) nacido en 1934, ao que moitas e moitos de vós recordaredes por ser o condutor do autobús de Asicasa que facía a ruta A Coruña-Coiro, contounos -a través dun audio da súa filla Julia- que “na miña infancia non se facía nada especial polo fin de ano. Tiñamos un día de traballo normal de atender ao gando e, se cadra, facíase unha comida un pouco mellor, pero non había tal cousa das uvas. Eu de solteiro nunca tomei uvas en fin de ano. A partir do 1975, ou por aí, si que se empezou a celebrar coma hoxe”. A súa muller, Socorro Piñeiro, é natural Erboedo de Abaixo (Erboedo). Díxonos que na súa casa, en fin de ano “comíamos uvas pasas e tocabamos as pandeiretas”.

  A señora Manuela Míguez Castro (Sofán, Carballo, 1931) é unha das nosas habituais fontes de información, que será... aí vai unha primicia... unha das grandes protagonistas do próximo libro que publicaremos o Concello da Laracha e un servidor. Manuela vive na “Casilla” de Proame (Lemaio) e é a viúva de Manuel López Mesejo, o último legoeiro deste lugar. Coa simpatía que a caracteriza, contounos (vía telefónica co seu fillo Lolo) que no seu domicilio de Proame polo fin de ano “comiamos xurelos e verzas, e despois, ás 12 da noite, botabamos tres bombas para celebrar o noso santo, o san Manuel e a santa Manuela, que é o día 1 de xaneiro”.

  Rematamos co testemuño de Concepción Iglesias Eirís, Concha do Xastre, nacida na Silva (Cerceda) en 1948, pero que leva residindo na Laracha dende moi cativa. Seu pai era xastre e súa nai, ao tempo que atendía a casa e aos sete fillos, tamén cosía. Vivían na actual rúa Plácido Pedreira e, coas dificultades da época, sempre procuraban celebrar o fin de ano en maior ou menor medida. “Na nosa casa -recordaba Concha- sempre se celebrou, eso que os cartos andaban amarrados. Se de casualidade por calquera circunstancia meus pais non podían comprar as uvas frescas, pois comprábanas pasas. Foran frescas ou pasas, as uvas por fin de ano nunca faltaron na nosa casa. Contabamos nós… unha, dúas, tres… ou íanos contando papá… catro, cinco, seis… ou nolas contaba mamá… sete, oito, nove… Meus pais dicían:

-Veña rapaces, xa son as 12! Hai que tomar as uvas!

Iso si, tiñamos que acabar de comer un pouco antes das 12”.

  Anos despois, tan pronto tiveron radio na casa, os Iglesias Eirís xa tomaban as doce uvas "escoitando as campanadas pola radio. E xa che digo, se de casualidade non se podían comprar polo que fora uvas frescas, porque antes aquí tampouco había de todo, pois daquela tomabamos uvas pasas. Na nosa casa tampouco nunca faltaron os polvoróns, o turrón blando e o duro. Ademais, tiñamos todos, os sete irmáns, unha caixiña redonda de mazapán da culebra. Por Reis, se non tiñan cartos bastantes para comprarnos calcetíns a todos, pois compraban dous pares e facían rifas. Se cadra comprábanos na feira e, cando chegaban á casa, rifábanos para que ningún dos fillos se sentira distinto dos outros e non houbera desprecios”.

  Segundo a tradición, débese comer unha uva con cada badalada, representando un desexo ou esperanza para cada mes do novo ano. Se consegues comer as doce uvas a tempo, terás un ano de boa sorte e prosperidade, que é o que vos desexamos a todos e a todas!

  FELIZ 2026! 

FONTES:

Wikipedia: https://es.wikipedia.org/wiki/Doce_uvas

_________________

1 Cronista (2 de xaneiro de 1894); “Las uvas bienhechoras” (pdf). El Siglo Futuro (Madrid) 

2 F. H. S. (2 de xaneiro de 1894): “1894”(pdf). El Correo Militar (Madrid)

O BIEITEIRO, A ÁRBORE-BOTICA DO PASADO (1ª parte)

  Ao igual que noutros moitos territorios do planeta, dentro da tradición popular galega sempre existiron recomendacións de remedios naturais a base de tal herba, flor ou árbore para cadansúa doenza. Seguramente que a moitas das persoas que estades lendo esta crónica, nalgún momento da vosa infancia ou xuventude, a avoa ferveuvos unhas follas de algunha árbore e facíavos aspirar o seu vapor para mellorar a respiración... non si? Xa contaredes.

  Menciñas naturais procedentes das especies vexetais que, sen estudos científicos que avaliasen a súa eficacia, sabíase ou críase que funcionaban para curar certas patoloxías. Na casa dun servidor o cecimbre, unha especie de menta, era unha desas plantas que a avoa Carme utilizaba acotío como apósito ou cataplasma para axudar a curar as feridas “de guerra” dos seus netos. O cecimbre era unha planta de patrimonio familiar, abofé! Mais esta historia xa vola contaremos noutro momento porque o protagonismo das Crónicas desta semana é para o bieiteiro.

Bieiteiro en San Paio, Erboedo

¡Ouh miña parra de albariñas uvas,

que a túa sombra me das!

‘Ouh ti, sabugo de froriñas brancas,

que curas todo mal!

(Follas novas, Rosalía de Castro)

  Para Rosalía era sabugo. E vós como lle chamades? Bieiteiro? Sabugueiro? Ou doutro xeito? Estas preguntas lanzámolas no noso Facebook o pasado 3 de maio e, durante os días posteriores, a vosa resposta foi incrible xa que contestastes case 250 persoas de diferentes puntos de Galicia, Asturias, Cantabria, Castela e mesmo de Portugal. Mil grazas a todas e a todos!

  Na nosa particular enquisa de Facebook a opción gañadora foi a de bieiteiro, en segunda posición quedou sabugueiro (houbo quen se referiu a el como sabugueiro “o arboriño das uvas da bruxa”), e no terceiro posto quedou biouteiro. Tamén houbo xente que se referiu a esta árbore como saúco -que vén sendo a súa denominación en castelán-, benteiro, venteiro, binteiro, vianteiro, bianteiro, biauteiro, biaiteiro, vieiteiro, sabugo, sabugu, sabuco, sabuguino, sabugeiro, beneitu, bieito, traqueira, vinteiro, fror de vinteiro, herba de san Xoán...

  Sambucus nigra, así é como se coñece na xerga científica ao noso popular protagonista. Etimolóxicamente, Sambucus deriva do grego antigo sambuké (sambýkē), palabra que referencia a un instrumento musical de vento antigo, similar a unha frauta. A razón é que antigamente baleirabase o miolo das pólas para que quedase un tubo oco co que se facían frautas.

  Está documentado que a súa madeira tense empregado para a fabricación artesanal da “gaita de lingüeta”, instrumento primitivo de Galicia, Asturias e Castela¹.

  A madeira do bieiteiro é dura e moi resistente á auga, servía para facer estacas. Con ela construíanse ferramentas agrícolas e ata foi empregada en ebanistería. “Tamén facían as zocas co tronco”, contounos América Gundín. E Javier Rodríguez díxonos que “facían tutelos coas súas varas”.

  Segundo nos contan María Xosé Castro e Gema Pérez, o termo “sabugo” refírese especialmente á parte interior do arbusto, que ten carácter esponxoso e que é sinónimo de sámago ou samo, nome que se lle dá á parte máis branda da madeira ou ben á parte interna dos cornos e pezuños dalgúns animais. A razón de que nalgunhas zonas se denomine biouteiro ou bieiteiro, pódese deber a que as súas pólas están xenerosamente ramificadas².

  En toda a xeografía galega resulta doado atopalo á beira dos ríos ou en zonas preferentemente húmidas. O seu tronco é de cor gris e presenta numerosas fisuras na códea. Semella un pelexo vello con milleiros de sucos. Trátase dun prodixioso arbusto perenne con serias aspiracións a árbore, xa que pode acadar ata os 7 m. de altura, de pólas fráxiles ó teren unha abundante medula branca esponxosa. As follas son opostas e caducas, imparipinnadas: compostas de 5-7 folíolos de forma lanceolada ou oval e bordo aserrado. Entre o verde escuro das follas, agroman nos meses de maio a xuño as inflorescencias brancas en forma de umbela, unhas flores pequenas de cor branca ou amarelada que forman densos corimbos terminais³.

Bieiteiro 

MEDICINA POPULAR

  Nos tempos de María Castaña, antes de que houbera farmacias, de seguro que ao carón de boa parte das casas de antano había plantado un bieiteiro pois, para os nosos devanceiros, era unha especie de botica á que acudían con certa frecuencia grazas ás súas abundantes propiedades medicinais: contén aceites esenciais, taninos, ácidos orgánicos, ácidos animados, azucres, abundante vitamina C, ademais dunha serie de glicósidos como a rutina e a sambunigrina.

  As flores, o froito e a cortiza teñen moitos usos domésticos como purgantes, para facer inhalacións, insecticidas, cicatrizantes,  diuréticas,  sudoríferas,  antiinflamatorias, depurativas,  laxantes, para facer tintes, etc.

  As flores posúen propiedades diuréticas e emolientes. “Na nosa zona de Guitiriz cando eramos rapaces collíamos as flores e vendíanse a unha señora que as compraba alí”, contounos Montse López. De Lugo, concretamente de Friol, tamén nos chegou o testemuño de Xosé Antón Sánchez, que nos dixo que “nós apañamos as flores para vender, e os cartos eran para os coches eléctricos o día da festa, Santa Sabela, en xullo.

  Seica as infusións das flores son boas para baixar a febre, para gripes e catarros, e tamén como laxante suave. En uso externo (lavados, locións ou compresas) aplícase para tratar as dermatoses, feridas, queimaduras e conxuntivite. Ademais, está documentado o seu uso contra o xarampón e contra a erisipela⁴.

Flor de bieiteiro no Igrexario de Erboedo

Flor de bieiteiro na Esquipa, Lendo

  Frecuentemente chamada disipela, a erisipela é unha infección da pel, xeralmente da cara, provocada por certas bacterias e caracterizada pola presenza de manchas vermellas. Como remedio utilizábanse follas das flores secadas á sombra e en lugar ventilado, froitos recollidos a finais do verán e no outono e cortiza arrincada en outono, preferiblemente de pólas de dous anos, e despois secadas⁵.

  Carmen Bermúdez, veciña do Rañal (Arteixo) nacida nos anos 40, recorda que “cando eu era nena esmaghábanse os ghomos do bieiteiro, eses xeniños ou poliñas novas que saen cando está brotando un árbol, Estos ghomos esmaghábanos cando había disipela ou eccema, que era unha enfermidade da pel. Recordo que compraban un salvado que se chamaba sésamo, esmaghaban os ghomiños do bieteiro e mesturábase todo e despois facíase unha pasta que se poñía na pel. Disque iso queimaba a pel mala e axudaba a curar. Estas cousas eran remedios de antes que daban resultado. Aghora a xente xa non cre nesas cousas, e se llo contas a alghén aínda se rin de ti”.

  As flores novas empréganse contra afeccións das vías respiratorias altas. Resultan tamén sudoríficas (estimulan a transpiración), depurativas (purifican o sangue), calmantes e antinflamatorias (reducen as inflamacións) e, aplicado en infusión sobre os ollos, alivia a conxuntivite. “Facíase unha infusión pala lavar os ollos”, recordaba Pilar González. “Era bo para a conxuntivite e para as manchas de pel. Unha das árbores sagradas dos druidas. Para as manchas de pel faise infusión en fror e hai que mollar as manchas varias veces ao día”, díxonos Carmen Pérez. Cun testemuño semellante, José Loureiro e R.A. contáronnos que “é boísimo facer infusión con esa flor, deixar enfriar e úsalo para os ollos”. E Maribel Piñeiro tamén afirmou que “era usado para problemas de pel”.

  O cheiro das súas follas vai moi ben para espantar as moscas, motivo polo que se penduraban nas cortes. Usábanse, ademais, para escorrentar as moscas dos cabalos polo recendo. Facíase un feixe destas follas e levábase cando se cabalgaba.

  Parece ser que as follas desta árbore tamén son o perfecto antídoto para as ortigadas. Sobre este particular, o larachés Xosé Cotelo díxonos que “a min aprendéronme que cando te ortigabas era bo frotar as follas dos bieiteiros contra os grans producidos na pel polas ortigas”. Practicamente do mesmo xeito, María José Rey, Jorge Martínez, Fina Arias, Carmen Vázquez, Mercedes Santamaría e Mary Gerpe lembraban que “refregamabos as follas cando nos ortigábamos”. Mariluz Accion tamén facía alusión no noso Facebook a que se utilizaba para quitar o picor das ortigas, pero a maiores tamén nos dixo que “quentaban as cañas cando tiñan dolor de oídos e o zumo blanco que saía botábano quentiño no oído, e din que sacaba a dor”.

Flor e follas de bieiteiro 

  A ese mesmo cheiro das follas do bieiteiro atribúeselles ademais a propiedade de escorrentar certos animais considerados daniños, coma sapos, cóbregas, ratos, toupas píntegas, etc.⁶ “Un pau chantado no chan alonxa os toupos”, recordaban Carmen Pérez e María Vázquez. E repele os pulgóns e eirugas doutras plantas⁷. “Eu estou macerando as follas para acabar cas formigas que xa me entran para a casa”, contaba Marila Martínez.

  Como curiosidade terapéutica hai quen recomenda facer cigarros coas follas do bieIteiro co fin de conseguir deixar de fumar⁸, unhas follas que tamén se empregaban para curar feridas e rozaduras.

  Cos froitos (os sabugos) moi maduros pódese elaborar un xarope laxante. Son bagas de cor vermello ao comezo, que tornarán púrpura brillante moi escura, negra ou violácea que madurece a fins de agosto e en setembro formando un sedutor acio para moitos paxaros do monte. Popularmente coñéceselles como “uvas da bruxa”. Con todo, non agochan ningún máxico poder pero si importantes cantidades de vitamina C e de fósforo”⁹.

"Uvas de bruxa"

(...CONTINUARÁ)

FONTES:

CASTRO, MARÍA XOSÉ/ PÉREZ, GEMA (2009): O sabugueiro, Cerna: Revista galega de ecoloxía e medio ambiente, nº 59

GALIPEDIA: https://gl.wikipedia.org/wiki/Sabugueiro

MONTENEGRO, GLORIA (2024): A metade das 200 plantas recoñecidas en Europa para crear fármacos danse en Galicia, Gciencia Xornalismo+Divulgación, https://www.gciencia.com/

SÁNCHEZ DE TOCA GUSANO, ALBERTO (2017): O sabugueiro (Sambucus nigra), Columba Revista Cultural Nº 17, 2017, Cobas, Ferrol, https://www.sociedadecolumba.com/

_________________

1 Vid. María Xosé Castro/ Gema Pérez (2009): O sabugueiro, Cerna: Revista galega de ecoloxía e medio ambiente, nº 59.

2 Ibidem.

3 Ibidem.

4 Vid. https://gl.wikipedia.org/wiki/Sabugueiro

5 Vid. Alberto Sánchez de Toca Gusano (2017): O sabugueiro (Sambucus nigra), Columba Revista Cultural Nº 17, 2017, Cobas, Ferrol, https://www.sociedadecolumba.com/

6 Vid. https://gl.wikipedia.org/wiki/Sabugueiro

7 Vid. María Xosé Castro/ Gema Pérez (2009): O sabugueiro, Cerna: Revista galega de ecoloxía e medio ambiente, nº 59.

8 Vid. https://gl.wikipedia.org/wiki/Sabugueiro

9 Vid. María Xosé Castro/ Gema Pérez (2009): O sabugueiro, Cerna: Revista galega de ecoloxía e medio ambiente, nº 59.

O BIEITEIRO, A ÁRBORE-BOTICA DO PASADO (2ª parte e fin)

ESOTERISMO

  Tamén se lle atribuían ao bieteiro virtudes máxicas, sendo unha planta sagrada no mundo dos celtas, que crían que o noso protagonista era morada de diversas divindades polo que arrincalo ou cortalo podía desencadear toda clase de desfeitas. Era “protector de lugares”, comentounos Vanessa Aldao. Por outra banda, María Varela, natural de Erboedo (A Laracha), díxonos que “antigamente a xente plantábao cerca das casas para o mal de ollo e para apartar as malas enerxías. Era unha planta milagrosa que usaban para moitas cousas. Sendo eu nena, na nosa casa, cando plantaban unha leira de millo, espetaban unha póla de bieteiro na leira. Facían esto para ter boa sorte coa colleita”.

  Dende a antigüidade empregábanse as varas co fin de simbolizar o poder sobre o mundo "invisíble". Ao fío disto, non deixa de ser curioso que na serie Harrry Potter, da escritora británica J.K.Rowling, é coa madeira desta árbore coa que está feita a Variña Letal ou a Variña do Fado, unha variña máxica considerada coma a máis poderosa do mundo, que pasou de xeración en xeración por medio do roubo e o asasinato (cada portador desposuíu o anterior da vareta e moitos foron asasinados polos ladróns)¹.

   No folclore gaélico, cortar un bieteiro sen o permiso axeitado considerábase un tabú que atraía a mala sorte. Resulta sorprendente o que nos contou Cisne Blanco a través do Facebook: “non se lle podía pegar ás vacas coas ramas de bieiteiro porque, despois de pegarlle, andaban coa pata arrastras. Para volver á normalidade tiñas que pisar a túa man, dereita ou esquerda, coa cal lle pegaras á vaca. Eu vivín isto e comprobei que era verdade”.

Flor de bieiteiro

  Con relación ao gando, G.E. María Dolores contounos que “antigamente fervíanse as follas para facer un ungüento para poñerlle ás vacas cando tiñan mamite”. A arteixá Alba Souto tamén nos dixo que “antes había un bieteiro ao lado de cada granxa para varios beneficios. Ao parecer cortaban pólas para os animais, para cortar diarreas”.

  Curioso tamén foi o testemuño que nos chegou dende a parroquia larachesa de Erboedo. Dolores Mallo díxonos que “tamén se usa para os pitiños que nacen na lúa de maio. Hai que poñer unhas follas de bieiteiro na primeira auga que beben para que non enfermen. Dicían que os pitiños que nacen no mes de maio morrían se non bebían desa auga”.

  R.A. contounos que usaban “a flor en infusión para os gatiños que non daban aberto os ollos”, e Kerkus Rober que “úsase popularmente para poñerlle aos cans contra o “moquillo”.

  Nas tradicións dos países nórdicos, a súa ramaxe servía de acubillo para os elfos, polo que maltratar un bieteiro podía causar o castigo élfico tanto para as persoas como para o gando. Nalgunhas zonas do sur de Alemaña esta planta é moi apreciada; un antigo refrán di: “Ante o bieteiro hai que descubrirse a cabeza.” Nas tradicións dos pobos xermánicos asociase coa fertilidade, e por iso parece ser que facían os paus dos galiñeiros con pólas de bieteiro para favorecer as postas de ovos².

  En Galicia o bieiteiro úsase na véspera de San Xoán coma herba máxica, especialmente as flores, que reciben o nome de flores de San Xoán en diferentes puntos da nosa xeografía. Mesmo dende Torrelavega, Cantabria, Manuela Díaz díxonos que utilizaba “el saúco para lavarme la cara el día de San Juan, herencia de mi padre gallego”. Dende Erboedo (A Laracha), María Varela recordaba que “antigamente dicían que non se debía queimar e usábano para o san Xoán, para a augha de lavar a cara, e tamén se colghaba nas portas. Este ano veu moi cedo...cando chegue o san Xoán non imos ter a flor bonita para as portas nin tampouco para lavar a cara”. Tamén dende A Laracha, neste caso dende a parroquia de Soandres, a "bieiteira" Miriam Sánchez Canedo enviounos esta composición da súa autoría:

Culto ó sol e á fertilidade

Somos meigas

somos bieteiras,

somos galegas,

mulleres e amigas,

e imos a auga da veiga,

auga de roseira,

lavala bonita cariña

co resío da mañanciña.

Este é o noso rito,

de tempo ancestral,

e do San Xoán bautismal.

Saltamos a cachela

e o ramo pendura na cancela.

Así nos facemos fortes,

vimos dos montes,

e das fontes,

vimos do sol e das xacias,

duras como alcacias,

herbas de pura maxia.

  Dende As Nogais, comarca dos Ancares, Olga Carballo comentounos que “é bo poñer bianteiro nas ventás para afastar as bruxas”.

Flores de bieteiro

“Es una de las plantas que se utilizan para hacer el ramo de San Xoán. En algunas zonas de Galicia existe la creencia de que las flores blancas recolectadas y dejadas al sereno en la Noche de San Xoan, adquieren virtudes excepcionales, pues según un dicho popular: “El Señor San Juan pasa y bendice las ramas expuestas, y solo aquellas recogen esa bendición y tienen dicha virtud”. Esta creencia también está extendida en las regiones francesas de Bretaña y Normandia”³.

  Tal e como comentaba María Varela, existe a crenza de que queimar a madeira do bieiteiro é perigoso. O viño de sabugo disque foi o derradeiro agasallo da Deusa Terra, polo que non debe ser bebido pola xente común, senón por sacerdotes ou meigos, xa que posiblemente produciría alucinación, polo que se empregaba en rituais de adiviñación. Non respectar as normas de conduta e arrincar pólas de bieiteiro ou comer os froitos traía a má sorte. Dicíase tamén que a persoa que tallase un bieiteiro podía quedar cega e mesmo perder os seus fillos, e no mellor dos casos, ver enfermar o seu gando. Polo que segundo a mitoloxía cómpre tratar esta planta con respecto e antes de apañar follas, froitos ou pólas deberemos pedir permiso e agradecer deixando unha ofrenda dos nosos cabelos, unhas moedas ou algo de mel⁴.

UTILIDADES CULINARIAS

  A faceta culinaria do bieiteiro é verdadeiramente sorprendente. Del, obtéñense zumes, xaropes ou marmeladas. “Hai un montón de receitas para aproveitar as flores e froitos… marmeladas, bebidas…”, contounos Patricia Mañana.

  En Galicia o froito utilizábase para lle dar sabor ou escurecer o viño. “Marabillosa marmelada, faise champán, bebida refrescante de verán; ten moitos usos”, dixo Carmen Pérez. Herminda López recordaba que “coas frores do sabugueiro, auga e azucre faise un licor aromático sen alcohol moi rico”. E falando de licores, a larachesa María Varela, muller que estivo emigrada en Inglaterra durante boa parte da súa vida, contounos que “alí, na emigración, aprendín a facer un licor coa flor… e sábeche de carai (risas). Recordo que estivera un tempo cunha señora de aló, coa que eu traballara durante moitos anos. Fora pasar uns días con eles na casa que tiñan nas aforas e andaramos ás follas do bieteiro para facer este licor, que é riquísimo” (xa vos podemos adiantar que María será unha das protagonistas do próximo documental do proxecto audiovisual "A memoria da Laracha", proxecto no que Raúl Lorenzo e un servidor levamos traballando dende o 2024 para o Concello da Laracha).

  Á parte de elaborarse licores, co bieteiro tamén se fan viños escumosos e en Bélxica mesmo elaboran unha cervexa cos sabugos.

  Cos froitos prepárase unha marmelada doce que resulta exquisita, como así nolo fixestes saber nos vosos comentarios en Facebook, caso de Adela Vidal: “a marmelada está riquísima”. Así nolo dixo tamén Aurora Varela e Vanessa Aldao.

  As flores pódense empanar con fariña e ovo. Carmen Souto, Rosalinda García e Mari Carmen dixéronnos que “as frores rebozadas están moi boas.” Do mesmo xeito, Lola Eiroa afirmaba que “las flores las hemos comido en tempura y os digo que están muy ricas”.

  Outra opción que queremos deixar enriba da mesa é a que nos comentou G.E. María Dolores, que nos dixo que “as frores cómense en ensaladas”.

  Tamén nos sorprendeu o comentario de Yasmina VP, que recordaba que “a miña familia política de orixe italiana fai un pan estilo focaccia riquísimo cas flores secas como se foran especias. Chámase pan de maio traducido ao galego. Sempre que veñen á nosa terra ansían que estea en flor o bieiteiro”.

O “CORDIAL” O CHAMPÁN DOS POBRES

  Rematamos esta crónica cun brinde con “cordial”, que é como lle chaman nalgunhas zonas ao viño escumoso que se elabora coa flor do bieteiro, bebida da que tamén nos falastes baixo a denominación de “champán dos pobres”, como foi o caso de Mari Carmen Vázquez, ou simplemente “champán de bieiteiro” como foi o caso de Rocío Veira e Vanessa Aldao.

  A día de hoxe aínda hai moita xente que elabora esta bebida. Existen moitas receitas para a súa preparación utilizando os mesmos ingredientes, mais as proporcións, os tempos e as maneiras de facer son case tan variadas como as persoas que o fan (non tedes máis que realizar unha busca en Google para comprobalo). Nós quedamos co que nos conta Alma da Vella Chousa neste vídeo:

OS XOGOS

  Fai anos os rapaces facían de todo co bieiteiro, dende frautas ata tiratacos, xoguetes que se fabricaban cun pau desta árbore ao que se lle extraera previamente o samo e co que despois se lanzaban uns balotes de abrótega, estopa ou outros materiais, empuxados por unha baqueta de pau.

  Houbo varias persoas que tiveron a ben compartir con nós os seus recordos sobre este particular. Zalo López comentaba no noso Facebook que “o bieiteiro usábase para facer tiraboghas”; María Reino dixo que “en Bergantiños os rapaces facían as súas armas” coa madeira desta árbore. Ramón Castro lembraba que “facíamos tirateques de boghas do loureiro” e dende Montemaior, A Laracha, Juan Carlos Pensado comentou que co bieiteiro “facíamos escopetas de boghas”.

  Entrando máis en detalle José Loureiro díxonos que collían “un cacho de rama de sabugueiro entre nudo e nudo. Logo sacábase o centro e facíamos unha baqueta (chamabámoslle tiratacos) con papel mollado ou abroticas e metíanse no burato no que disparabas coa baqueta. Cousas inofensivas de rapaces”.

  Outro exemplo de fabricación deste popular xoguete foi o que nos narrou Antonio Pérez, que nos dixo que “de nenos cortabamos un cacho de rama, sacabámoslle o miolo brando cun alambre, logo buscabamos un pau fino e duro cun diámetro axustado ao burato. Metíamoslle unha baga de loureiro por diante, polo burato, e outro por detrás. Metíamos o pau e dabámoslle un impulso forte e o aire a presión da primeira baga empurraba á segunda e saía disparada facendo ruído, e saíndo unha especie de fume. Chamábanse os tirabagas de loureiro”.

  E rematamos co testemuño de Juan Carlos Cotelo, que nos dixo que “de pequenos cortábamos a rama por diante do nudo e por atrás uns 20 cms. Despois cun pau de toxo facías unha “varilla” un pouco máis corta e con “pelos” da madeira o desgastala. Finalmente ías buscar bogas, e tiñas unha pistola para andar a tiros uns con outros”.

  Polo que nos contou Amparo Lema “as amorteñas botan unhas boliñas que facían de balas” para estos tiratacos tan populares en tempos pasados.

FONTES:

CASTRO, MARÍA XOSÉ/ PÉREZ, GEMA (2009): O sabugueiro, Cerna: Revista galega de ecoloxía e medio ambiente, nº 59

GALIPEDIA: https://gl.wikipedia.org/wiki/Sabugueiro

MONTENEGRO, GLORIA (2024): A metade das 200 plantas recoñecidas en Europa para crear fármacos danse en Galicia, Gciencia Xornalismo+Divulgación, https://www.gciencia.com/

SÁNCHEZ DE TOCA GUSANO, ALBERTO (2017): O sabugueiro (Sambucus nigra), Columba Revista Cultural Nº 17, 2017, Cobas, Ferrol, https://www.sociedadecolumba.com/

_________________

1 Vid. https://gl.wikipedia.org/wiki/Sabugueiro

2 Vid. Alberto Sánchez de Toca Gusano (2017): O sabugueiro (Sambucus nigra), Columba Revista Cultural Nº 17, 2017, Cobas, Ferrol, https://www.sociedadecolumba.com/

3 Ibidem.

4 Vid. https://gl.wikipedia.org/wiki/Sabugueiro