OS SALÓNS DE BAILE (CAPÍTULO 1)

  Como ben sabedes, A Laracha foi durante varias décadas sinónimo total e absoluto da palabra “marcha”. A Discoteca Pazos, a movida que houbera durante uns anos na chamada Calle de Cristal, as ducias de pubs que empezaron a abrir nos 90 e incluso os que xa había nos 80... Que recordos, verdade?

   Mais aínda que non o creades, especialmente os da xeración dos millennials, anos atrás, mesmo antes de que Manuel Pazos inaugurara a mediados da década dos 60 a súa popular sala de festas, xa había marcha (e moita, diría eu) por todas as parroquias do municipio, nuns edificios que forman parte da memoria popular e que foron a base de innumerables matrimonios ata ben entrada a segunda metade do século pasado: os salóns de baile.

   Por experiencia propia, con dous adolescentes na casa, teño que confesar que ás veces resulta un tanto embarazoso trasladarlles ás novas xeracións, enfrascadas nas novas tecnoloxías, o enorme poder evocador de edificios como estos vellos salóns de baile que testemuñan un pasado que está aí, a un paso, malia que semella estar a un mundo de distancia. Non debemos esquecer que a memoria é o que nos configura como seres. Coidemos este tesouro, por favor!

 

Imaxe do ano 2013 do antigo salón que Avelino Mallo tiña en Soandres

  O certo é que un tras outro, agás contadísimas excepcións, todos os salóns cerraron. Algúns foron acondicionados como negocios ou como parte de vivendas. Outros, día a día, desmorónanse diante da tristeza dos que alí mocearon naqueles “tempos incestuosos”, como dicía o poeta Manuel María.

   -Ai!, Pepe, se as pedras falaran!

   Antes de iniciar o percorrido polos salóns de baile que houbo nas trece parroquias da Laracha, cómpre lembrar que imos falar dos anos 40, 50 e 60 polo que tede en conta que chover xa choveu un lote e que, se cadra, algunha palabra xa a levou o vento ou que algún dato non é do todo preciso e pode ser corrixido.

   Falamos, ademais, duns tempos, especialmente na primeira metade da década dos corenta, nos que houbo non poucas multas por celebrar bailes sen autorización. Se consultades a hemeroteca desa época, podedes ler acotío noticias como estas:

     “Multa de 250 pesetas. A L.M.R., de Laracha, 250 pesetas de multa por celebrar bailes públicos sin autorización, y en un local que no reúne las condiciones sanitarias debidas”(1).

     “A J.V.G., de Laracha, 500 pesetas de multa por celebrar un baile sin autorización y en un local que no reúne las condiciones higiénicas debidas, alegando, además, que tenía permiso del alcalde siendo incierto”(2).

    Segundo nos contou algún mozo e algunha moza de aquela época, testemuños que hoxe teñen máis de 80 anos de idade, tampouco foron poucas as leas que se armaron nos salóns de baile por non respectar as normas dos letreiros que había en varios destos locais, normas tan suxestivas como "PROHIBIDO CEDER LA PAREJA" ou “PROHIBIDO REMUDAR LA PAREJA”.

    -”Ou bailas só co teu mozo, ou bailas con todos”, seica lle dicía Joaquín Carreras, propietario do salón do Regado, en Cabovilaño, ás mozas que frecuentaban o seu establecemento.

    Sobre este particular e sobre outras anécdotas dos salóns da Laracha falamos con Agustín Fraga López e coa súa muller Dosinda García Pombo, que nos deixou claro o que significaba “remudar o baile”:

    -”Remudar é cambiar. Imaxínate que eu estaba bailando contigo, por exemplo, e daquela viña outro mozo a pedirme o baile seguinte. Se eu estaba a gusto contigo non remudaba, e o outro mozo non podía dicir nada. Era a moza a que dicía si ou non. Por iso ten habido moitos follóns do Noso Señor! Porque claro, se ti querías estar comigo e che quitaban a moza, a ti parecíache mal! Normal, non?”

    O caso é que naquela época había un salón en cada freguesía, cando non dous ou tres. Iso si, hai que aclarar que algúns eran meros alpendres aos que se lle chamaba “salón” para dárlle un certo toque de elegancia a estos lugares nos que moceaba a xuventude larachesa de antano, uns establecementos que, se retrocedésemos máis no tempo, teríamos que falar dos bailes de pandeireta ou dalgún que outro veciño que sabía tocar a gaita e que animaba as tardes dos domingos para que os mozos bailasen nunha eira ou alpendre do lugar, especialmente cando era a sementeira ou a esfolla. Daqueles tempos aínda hai quen recorda coplas como esta:

“Hai foliada no Feal,

tamén a hai na Cachada.

Haina na Pedreira

e tamén na casa de Mesturada”

    Iniciamos este percorrido no lugar do Regado, en Cabovilaño, que era onde estaba o salón de Joaquín Carreras Sabaté, un catalán emigrado a América que casara con Pepita Pallas, veciña do Regado. Inaugurado nos anos trinta, o Salón de Carreras era dos máis antigos da Laracha e por el habían de pasar os músicos da contorna máis destacados da época, así como compañías de teatro itinerantes ou artistas como Xan das Bolas ou, entre outros, Barriga Verde, nome artístico de José Silvent Martínez, un titiriteiro estremeño de nítida alma galega. En función da orquestra ou dos músicos que houbera, a entrada custaba 2, 3 ou 5 pesetas, que era a cantidade habitual que pagaban os nosos avós para entrar no Salón do Regado. 

 

Imaxe actual do lugar onde estaba o Salón do Regado

  Nun tempo no que aínda quedaba lonxe a electrificación de todo o municipio larachés, baixo a luz do petromax, aquelas lámpadas que alumeaban queimando parafina, Joaquín Carreras iniciaba cada tempada de baile coas mesmas palabras:

   - “Atención, atención! Las condiciones aquí de este año son las mismas del año pasado. Aquí para bailar se baila en círculo, como las agujas del reloj. Siempre en círculo. Los mirones a la pared. Y las mujeres a la pared, y el que quiera bailar... la mujer que está en la pared tiene que ir a bailar un baile; uno, obligatoriamente. El segundo baile va si quiere… y aquí baila todo Dios! Aquí se viene para bailar, no para mirar. Y no se remuda el baile!”

    Joaquín e Pepita non tiveron fillos, pero adoptaron a unha meniña, Maruja, que andando no tempo ía casar con Ángel Carro. Á parte de salón de baile, o local tamén se utilizou nos 50 como escola xa que era alí onde Gelito, o xenro de Carreras, daba clase á rapazada da zona en tres quendas ao día nas que tamén contaba coa axuda de seu sogro. Trala morte do empresario catalán en 1953, Maruja e Ángel continuaron rexentando o salón de baile, e os outros negocios que a familia tiña no lugar, durante varios anos máis, ata pouco antes de que Ángel emigrara a Venezuela. Co seu home na emigración, Maruja seguiu coa actividade do salón, pero xa dun xeito máis esporádico, ata os primeiros anos 60, época na que seu curmán Luciano Esmorís, veciño do Regado que nos atendeu coa maior das amabilidades no seu domicilio, organizou alí os últimos bailes do Salón de Carreras que, tempo despois, xa nos setenta, convertiríase no Bar Venezuela, sede da Peña Bar Venezuela, cofundadores do San Román C.F. na tempada 1980/81. Nese lugar tamén houbo un supermercado, “Supermercados Venezuela”.

 

Necrolóxica do fundador do Salón do Regado (La Voz de Galicia, 16 de xaneiro de 1953)

    Polo que nos contaron Maribel López, Manel Raposo e Paco López, a xuventude de Caión dos 60 paraba no Ola City, un salón que anteriormente fora unha antiga fábrica de salgadura de peixe que era propiedade da familia de Manuel Maceiras Torres, os da panadería da praza, que no seu día lle compraran o vello edificio á familia de Marcelino Lareo. 

 

Vista, en primeiro plano, da cetárea de Caión, lugar onde antigamente estaba o Ola City

    Nesta fábrica había dúas partes ben diferenciadas. Nunha delas, a zona de chan liso, era onde os mozos e mozas bailaban ao ritmo da música mentres se prometían amor “eterno”. Nun lateral da zona de baile había unha barra, na que algúns dos nosos avós beberon os seus primeiros cubalibres. A outra parte, na que aínda se podían ver as cubas de morteiro nas que antano se mesturaba o peixe con sal, estaba separada por unha especie de alambrada decorada cunhas grandes nasas de centolas e lumbrigantes. Cerca destas cubas, que estaban tapiadas con plataformas de madeira, era onde estaba o palco das orquestras que, cando se desprazaban a Caión, cantaban aquilo de…

"Así fué que empezaron papá y mamá

tirándose besitos y una guiñá.

Así fué como empezaron papá y mamá

y ya somos catorce...y ya vienen más"

    Andando no tempo, o Ola City foi vendido a Mariscos del Noroeste, que son os propietarios actuais da cetaria de Caión. Ao cerrar este salón, a xuventude da vila mariñeira empezou a organizar bailes os domingos no espazo que actualmente ocupa o Museo do Mar. Manel Raposo recorda que “o local que hoxe é o Museo era da Cofradía de Pescadores e cedérao para montar alí un teleclub, que era un local de encontro da xuventude. O réxime de Franco ofertaba entretemento a cambio de propaganda institucional de tal xeito que o Ministerio de Información e Turismo de Manuel Fraga enviábache unha televisión e libros para unha biblioteca. A rede de Teleclubs creo que estivo operativa dende 1964 ata 1974. O de Caión solicitouno a Cofradía, e a Peña Royal era a encargada de xestionalo. Paco de Esther comprou un tocadiscos e os domingos á tarde organizabamos guateques nos que se fixeron mozos moitas parellas que logo se casaron”.

 

Museo do Mar

   Na parroquia de Coiro, nos anos corenta houbo salón no lugar dos Muíños de Abaixo, o chamado Salón de Joaquín, que estaba nunha casa que aínda podemos ver na marxe esquerda da estrada que nos conduce a Soandres, situada a poucos metros do río Anllóns e fronte á bifurcación que vai a Soutullo. Posteriormente, o edificio ía deixar de funcionar como local de baile para converterse, entre os cincuenta e sesenta, na panadería de Generoso, que era xenro de Joaquín. Despois de certo tempo, o forno pasou a mans de Ernesto Torreira, que tamén tivo panadería na Laracha. A partir do setenta e pico, o antigo salón de baile converteuse no almacén de pensos e produtos agrícolas do señor Jesús “o Carreteiro”, que estivo ao fronte do seu negocio ata os anos noventa.

 

Casa na que estaba o chamado Salón de Joaquín

    Na mesma parroquia de Coiro, no lugar de Penso, en 1955 Maruja Canedo e o seu home Jesús Calvete abriron unha taberna e un salón de baile nun terreo que lles dera o pai dela cando casaron. Falamos do “Salón Pista Penso”, nome que segundo nos contou Jesús Manuel Calvete Canedo, fillo do matrimonio, rezaba nas entradas. Ao principio a taberna funcionaba do mesmo xeito que o facían todas as tabernas daquel tempo: catro cuncas de viño, catro copas de caña, un par de contos e... para de contar! Maruja, coñecida na zona como “Maruja de Pías”, era costureira e boa cociñeira, polo que non tardou en ofrecer tamén comidas no seu establecemento. Jesús, natural de Soandres e coñecido polo alcume de “o Armeiro”, era un home adiantado ao seu tempo, de mente aberta e polifacético. Dedicábase a cría de gando vacún, a arranxar armás -de aí o alcume-, á hostalería… 

 

Jesús Calvete e o seu fillo Jesús Manuel na barra da súa taberna (Cortesía de Jesús Manuel Calvete Canedo)

    O “Salón Pista Penso” estaba ao carón da taberna, nun alpendre de grandes dimensións no que había un palco, un escenario polo que habían de pasar os grandes artistas da época, tanto galegos como estatais, caso da famosa Karina, que anos despois, en 1971, representou a España no Festival de Eurovisión. Jesús Manuel recorda que “cando Karina cantou aquí eu era moi pequeno. Debeu ser en 1968 ou 1969. Na actuación cambiou de vestido tres ou catro veces e claro, como no salón non había camerino, mudábase na nosa casa”. 

 

Jesús Calvete e Maruja Canedo co seu fillo Jesús Manuel no alpendre no que tiñan o "Salón Pista Penso" (Cortesía de Jesús Manuel Calvete Canedo)

    A taberna e o salón, onde tamén se proxectou algunha que outra película, darían un xiro radical a partir de 1969, que foi cando Maruja e Jesús sentaron as bases do actual Restaurante Casa Calvete, consolidado dende hai máis de medio século como un verdadeiro referente na celebración de vodas e eventos. Na época que os seus dous fillos, Jesús Manuel e Carlos -co andar dos anos, director do instituto de Ponteceso-, estudaban na Coruña, Maruja e Jesús abriron outro restaurante na cidade herculina, pola zona de San Andrés, ao tempo que atendían o de Coiro, un establecemento que rexentan dende hai case 30 anos, Jesús Manuel Calvete e a súa muller María Jesús Loureiro. 

 

Restaurante Casa Calvete

   O Restaurante Casa Calvete chega agora á terceira xeración da man de Mario Calvete Loureiro, fillo do matrimonio, unha persoa moi cualificada para tomar as rendas do local que fundaran, aló por 1955, seus avós Jesús e Maruja.

(CONTINUARÁ...)

_______________

1.-  La Voz de Galicia, 15.2.1940, páx. 2.

2.- La Voz de Galicia, 15.2.1940, páx. 2.

OS IRMÁNS COLLAZO DE CAIÓN

   Nados na vila de Caión o 11 de novembro de 1950, dende moi nenos os xemelgos Manuel e José García Collazo ían sentir verdadeira devoción polo fútbol, un deporte que practicaban no areal das Salseiras nos momentos libres que lles deixaban as faenas da pesca nas que empezaran a traballar con tan só doce anos.

  Andando no tempo, as casualidades da vida fan que Paco Rabuñal, presidente do Atlético Arteixo dende 1963 ata 1976, descubrise aos dous rapaces, dous diamantes en bruto aos que Rabuñal acabaría fichando para o seu equipo xuvenil, co que se proclaman campións de Liga na tempada 1966/67. No Atlético, onde José aparece nas aliñacións como Collazo I e Manuel como Collazo II, os xemelgos de Caión amosan o seu enorme potencial en cada partido e non tardan en demostrar, coas súas extraordinarias actuacións, que o equipo arteixán lles quedaba pequeno para a calidade técnica que atesouraban.

   É nesa altura, na campaña 67/68, cando fichan no cadro xuvenil do R.C. Deportivo da Coruña, onde, ao facer os dezaoito anos, son cedidos por unha tempada á Sociedade Deportiva Club Ordes para disputar o Campionato Rexional de Primeira Categoría. No equipo ordense, que daquela tiña no seu plantel varios xogadores procedentes da canteira herculina por ter un convenio de colaboración co Deportivo, os irmáns Collazo iríanse fogueando antes de recalar de novo na disciplina deportivista na campaña 70/71, na que xogan co Fabril na Serie A Rexional baixo as ordes de Arsenio Iglesias. 

 

Os irmáns Collazo coa camiseta do Fabril (La Voz de Galicia 3-2-1971)

    ‘O Raposo’, que se fai cargo do primeiro equipo en xaneiro de 1971 tras a destitución de Roque Olsen, ía ser fundamental na carreira dos futbolistas de Caión, especialmente na de Manuel, xa que o adestrador da Baiuca faino debutar na Segunda División na xornada trixésima, nun partido no que o conxunto deportivista vence por 4-1 ao Hércules en Riazor con esta aliñación: Aguilar; Belló, Luís, Collazo II; Manolete, Bordoy; Juanito, Loureda, Vales, Cervera e Beci. Nesa tempada 70/71, na que o Deportivo acabaría ascendendo á Primeira División, os Collazo foron dúas pezas fundamentais para que o Fabril tamén conseguise o ascenso de categoría, neste caso á Terceira División. O filial deportivista permanece un ano na división de bronce do fútbol estatal, baixando de novo á Serie A Rexional ao remate da campaña 71/72.

    Con dous descensos consecutivos, aqueles primeiros anos setenta foran tempos moi duros para o deportivismo pois o primeiro equipo herculino, que descendera da Primeira División ao remate da tempada 72/73, baixa á Terceira na 73/74, unha nefasta campaña na que pasan polo banco ata un total de catro adestradores: o chileno Fernando Riera, Carlos Torres, Enrique Orizaola e José Antonio Irulegui. Precisamente un destes técnicos, Carlos Torres, íalle dar a oportunidade a José de debutar na Segunda División, curiosamente contra o mesmo equipo que o fixera dous anos e medio antes seu irmán Manuel: o Hércules de Alacante. Naquel debut, producido o 28 de outubro de 1973 en partido correspondente á oitava xornada, o Deportivo formara con Aguilar; Belló, Piña, Collazo I; Luís, Cobas (Juan Carlos); Piño, Seijas, Muñoz, Plaza e Pardo (Carreras). José xoga nesa tempada 73/74 un total de dezanove partidos coa camiseta deportivista, dezasete de Liga e dous de Copa.

    Un dos reforzos do Deportivo para saír do pozo da Terceira fora o dianteiro do Racing de Ferrol Alfonso Castro(1), un goleador nato polo que o conxunto departamental recibe 3.250.000 pesetas das da época e mais a cesión dos irmáns Collazo. Os futbolistas de Caión chegaban a Ferrol nunha época moi complicada para o Racing. O descenso da Segunda á Terceira á conclusión da tempada 1971/72 dera paso a restricións e miras diferentes, que conduciron á entidade a un calvario de cinco longos anos de “vacas fracas” competindo na Terceira, período no que os nosos protagonistas ían deixar unha profunda pegada que aínda se mantén viva na actualidade na cidade ferrolá, na que, por certo, José e Manuel fixeran uns anos antes o extinguido servizo militar na Mariña.

   De cara á tempada 1977/78, na que a Federación realizara unha nova reestruturación de categorías configurando unha Primeira División con 20 equipos, un grupo de Segunda "A", dous grupos de Segunda "B" e seis grupos de Terceira División(2), o equipo da camiseta verde queda encadrado no Grupo I da Segunda "B". Baixo a dirección técnica de Luís Rodríguez Vaz e a presidencia de Manuel Rico Dopico, os ferroláns realizan unha excelente campaña, proclamándose campións do seu grupo e ascendendo directamente á Segunda División "A". Aquel plantel que logrou o ascenso estaba integrado por Millán, Jolo, Pereira, Otero, Silvano, Richard(3), Corral, Arteche, Torres, Rivera, Juan Carlos, Marcelo, Nando, Argüeso, Garrido, Luly, Méndez, Segundo, Vidal e os xemelgos de Caión, Collazo I e Collazo II, que, naquela altura, xa eran futbolistas en propiedade da entidade racinguista.

   Pouco lles durou a alegría aos seareiros ferroláns, xa que o equipo dos seus amores soamente xogou na Segunda División a tempada 78/79, unha das peores da súa longa historia, na que só totalizou catro vitorias; unha campaña na que pasaran polo banco ata catro adestradores(4) e que rematou coa dimisión do presidente Rico Dopico. No que respecta aos caioneses, titulares indiscutibles durante boa parte daquel ano na división de prata, Manolo disputa un total de trinta e dous partidos e seu irmán José trinta.

 

Formación do Racing de Ferrol na tempada 78/79. Arriba, de esquerda a dereita: Rus, Silvano, Vidal, Jolo, Rivas e Juan Carlos. Abaixo, de esquerda a dereita: Aneiros, José Collazo, Alfonso, Manolo Collazo, Luís Pereria e  Antonio Vázquez (fundacionracingferrol.net)

    Consumado o novo descenso de categoría, en Ferrol iníciase un desesperado intento de retornar á Segunda División, mais a débil economía da entidade daría paso a unha longa época de frouxas clasificacións na que os Collazo xogan, despois daquel decepcionante descenso, dúas tempadas máis no equipo racinguista: a 79/80, na que coinciden no plantel con Suso García, futbolista de Paiosaco que hoxe é coñecido en toda a bisbarra polas súas panaderías, e a 80/81, campaña na que tamén estiveran na Segunda B o Deportivo e o Celta e na que os xemelgos de Caión poñían, despois de sete tempadas consecutivas vestindo a camiseta verde, punto e final á súa etapa racinguista.

   A José e a Manolo aínda lles quedaba corda, e ían xogar na Terceira co Viveiro a campaña 1981/82, facéndoo a seguinte na Rexional Preferente Norte co Galicia de Mugardos. Na 83/84 disputan a Primeira Rexional co Piñeiros, un equipo que, tras a fusión en 1996 co Narón Balompé, acaba converténdose no Narón Balompé Piñeiros(5), que, despois de varios ascensos consecutivos, daría o salto á Terceira División en 2003.

     Tras dezaoito anos xogando xuntos, os irmáns Collazo collen camiños diferentes na tempada 1984/85, na que Manolo xoga na Rexional Preferente Norte co Galicia de Mugardos e José na Primeira Rexional co Val, onde fai de adestrador-xogador. Mais a separación dos xemelgos ía ser efémera, xa que volven coincidir no equipo da súa vila natal, o Club do Mar de Caión, no que curiosamente nunca xogaran como federados. Íano facer xa pola volta dos 40 anos, nunha época na que o equipo caionés disputa a Liga da Costa e alí Manolo e José, que tamén fixera de xogador-adestrador, retíranse do mundo do fútbol na década dos noventa. 

 

Formación do Club do Mar de Caión cos irmáns Collazo. Arriba, de esquerda a dereita: Vituco, Jhan, Repi, Paco, Valentín, Santi, Chino, Xaquín e Loureiro. Abaixo, de esquerda a dereita: Mariño, Chiscas, Jorge, Marcelino, José Collazo, Manolo Collazo e Manolo (Paco Viñas)

   Por se é do voso interese, a biografía dos irmáns Collazo, e a de outros futbolistas do municipio, forma parte de 100 anos de fútbol en Arteixo e A Laracha, libro que contou coa colaboración dos dous concellos.

 

_____________

1.- Castro sería o máximo goleador estatal da Segunda División na tempada 77/78 cun total de 24 goles.

2.- Cada un deles con 20 equipos.

3.- Pai de Nacho Novo, ex-xogador do Somozas, Huesca, Dundee F.C, Glasgow Rangers, Sporting Xixón ou, entre outros, do Legia de Varsovia.

4.- José López, Moreno Manzaneque, Gerardo Molina e Otto Bumbell.

5.- Este equipo ía desaparecer en 2015, ano no que se creou o Club Deportivo Narón.