xoves, 15 de xaneiro de 2026

AGRARISMO E OBREIRISMO. ORGANIZACIÓNS E MOVEMENTOS SOCIAIS DA LARACHA ANTES DA GUERRA CIVIL (2ª parte)

   Naquela época a igrexa ía seguir esforzándose en propoñer e realizar alternativas para a promoción do mundo rural dende esta óptica sindical católica. A articulación mixta destes sindicatos era a súa peza clave. Estruturalmente eran cooperativistas, neutrais en materia política e confesionais, desde o punto de vista relixioso. Pero na realidade estas organizacións tiñan de católicas algo máis que o nome e pretendían, por esta vía, afianzar a doutrina católica no campesiñado impedindo, deste xeito, a difusión das doutrinas socialistas e anarquistas. “En este sentido, D. José Martín de Herrera y de la Iglesia, Arzobispo de Santiago de Compostela, escribe una Pastoral contra el socialismo al enterarse de que en la Archidiócesis que regentaba existían algunos gremios de agricultores y artesanos con tendencias socialistas1”. Nese contexto e nesa altura, os sindicatos católicos organizaron con bastante frecuencia mitins por boa parte da xeografía galega co obxectivo de sentar cátedra entre o campesiñado e instalarse no maior número de freguesías. Un destos actos celebrouse na Laracha no verán de 1919:

Hubo el martes último en Laracha, un mitin de agricultores con objeto de crear en todas las parroquias de aquel distrito sindicatos católicos agrarios.

El acto, que estuvo concurridísimo, se desarrolló en el orden más completo2.

  Pouco despois de celebrarse aquel mitin cobraban vida novos sindicatos agrícolas católicos na Laracha, onde sabemos que en 1919 existían os de “Torás, Montemayor, Soandre, Gabuar, Vilaño, San Román, Lendo, Coiro, Lemaya, San Martín de Lestais3” que menciona El Ideal Gallego nun artigo publicado nesa época con erros de transcrición das parroquias de Soandres, Golmar, Lemaio e San Martiño de Lestón. Estos dez sindicatos laracheses ían participar, xunto a outros moitos de toda a xeografía galega, nun acto que o xornal El Ideal Gallego organizaría na Coruña o 9 de novembro dese ano contra a Real Orde do ministro de Facenda, o galego Gabino Bugallal Araújo, no cal se esixía o cumprimento do Decreto Lei referente a consumos promulgado anos antes polo tamén ministro galego Augusto González Besada, falecido en xuño dese 1919. Nas súas crónicas sobre este grandioso mitin celebrado no teatro Rosalía de Castro, algúns medios da época facían fincapé do notorio protagonismo que os gandeiros da Laracha tiveran naquela reivindicativa xornada:

El diario de La Coruña “El Ideal Gallego”, haciéndose eco del sentir de la población rural al verse defraudada por la R.O. de Bugallal, aplazando la implantación del Decreto Ley de Besada sobre repartimiento de consumos, ha tenido la valentía, que merece nuestro sincero aplauso, de convocar a un mitin a todos los que en Galicia no estén dispuestos a tolerar que las leyes continúen pisoteadas e incumplidas por los que están obligados a acatarlas e implantarlas.

En el teatro Rosalía de Castro de La Coruña se ha celebrado el domingo 9 el grandioso acto organizado por “El Ideal Gallego”, primero de una serie que tendrán lugar en toda Galicia, para hacer saber al Gobierno que los campesinos no están dispuestos a consentir que vuelva el arma del consumo a ser el látigo que el feudalismo oligarca ha empleado para azotar la población rural y someterla a su voluntad para explotarla y mantenerla indefensa e ignorante.

Toda Galicia ha estado representada en el mitin de La Coruña; precisaríamos todas las columnas del periódico para insertar los nombres de las entidades agrícolas y personas adheridas. Entre estas, figuran siete diputados a Cortes de los cuarenta y cuatro que ostentan la representación parlamentaria de Galicia, e innecesario es decir que entre estos últimos figuran todos los cunerismos y yernogracias que padecemos los gallegos por nuestra mansedumbre.

El teatro estuvo repleto, asistiendo cinco millares de campesinos de los Ayuntamientos de los alrededores de La Coruña. Solamente del municipio de Laracha concurrieron más de mil labradores que entraron juntos en la ciudad atravesando las principales calles formando interminable fila, como protesta viva contra los atropellos que viene cometiendo el caciquismo de dicho Ayuntamiento al amparo de la nefasta Real Orden de Bugallal (...)4. 

Sindicato Agrícola de Coiro (El Ideal Gallego, 11 de xuño de 1927)

  No devandito mitin o señor Peinador, ex xuíz de primeira instancia do partido de Carballo, tomou a palabra en representación das sociedades agrícolas da comarca de Bergantiños. “Con frase galana dió a conocer los procedimientos que algunos municipios vienen empleando en aquel distrito para cobrar los consumos al amparo de la Real Orden de Bugallal, y faltando a todas las disposiciones antiguas y modernas para percibir dicho impuesto5.” Sobre este particular Peinador puxo algúns exemplos que se produciran na Laracha e que o lector pode ler ao final desta crónica, no Apéndice documental nº 1.

  Os logros do agrarismo hai que analizalos nun dobre plano. Desde a perspectiva puramente política, a súa contribución á rexeneración da política galega foi débil, a pesar de tratarse dun verdadeiro movemento de masas. Influíu nisto non só a diversidade organizativa e a pluralidade ideolóxica, senón tamén o peso do local ou parroquial. Cada organización agraria era a expresión dunha pequena comunidade campesiña, máis que a célula dun organismo político. O agrarismo foi un axente de politización das masas campesiñas, pero non un vehículo para a súa incorporación á loita política partidaria. Por iso, a súa etapa máis cómoda viviuna coa “non política” de Primo de Rivera (1923-1930)6.

  O segundo plano é máis xenérico, pero moito máis decisivo. O agrarismo foi un axente fundamental na transformación da agricultura galega, na súa dimensión de sector produtivo. Por unha parte, sen o agrarismo non avanzaría tan rapidamente a redención dos foros e os repartos de montes comunais. Por tanto, o societarismo agrario acelerou os cambios institucionais precisos para facer de rendistas e foreiros uns pequenos propietarios plenos e cultivadores directos. E o agrarismo foi aínda máis decisivo como axente modernizador do sector agropecuario galego ao servir os seus locales e as súas organizacións de instrumento de difusión de novidades técnicas ou de centros de compra e venda de insumos (maquinaria, abonos, razas gandeiras) e de excedentes (basicamente reses bovinas). Sirva de exemplo esta iniciativa que tivo o Sindicato de Golmar en 1919:

Para satisfacción del proceder de los interesados, y conocimiento de cuantas personas puedan hallar conveniencia en saberlo, queremos hacer público en La Voz de Galicia, de su digna dirección, que hemos adquirido para las faenas de la trilla en esta temporada, UN MOTOR REX y una trilladora, en los almacenes de maquinaria de los Sres. SUAREZ FERRIN HERMANOS, de La Coruña, con los cuales hemos hecho todas las faenas nuestros asociados y del contorno, con la más completa satisfacción de los labradores que han preferido nuestras máquinas, y especialmente el MOTOR REX, a todos los demás de otras comarcas.

Por causa de esta preferencia, fuimos víctimas de un atentado en la parroquia de Vilaño, donde nos fueron robadas varias piezas de las más necesarias al motor, pero no tuvimos más que venir a la casa de los Sres. Suárez Ferrín Hermanos, quienes en cuanto les enteramos de lo ocurrido, se apresuraron a facilitarnos gratuitamente en préstamo -ínterin no se mandaban otras piezas de recambio- las necesarias para que nuestro Motor Rex no parase de trabajar, y así pudimos perder sólo doce horas de nuestro trabajo y seguir las faenas sin perjuicio ni para nosotros ni para los labradores asociados.

Y esto es lo que queremos hacer constar, para acreditar no solamente los buenos MOTORES REX, sino además, especialmente, el buen compartamiento y formalidad de los Sres. Suárez Ferrín Hermanos que han cuidado de nuestros intereses como si fuesen suyos.

SINDICATO AGRICOLA DE SAN BENITO DE GOLMAR.- Laracha.- El Presidente, José Varela Rodríguez.- El Secretario, Manuel Varela García7.

  En conxunto, pois, o agrarismo galego foi unha macroorganización societaria, pero pulverizada: cerca de mil sociedades e sindicatos, pero ningún partido ou confederación estable. Serviu de axente socializador da política, pero sobre todo foi a vía de incorporación de miles de labranzas galegas ao mercado de produtos primarios, de forte expansión na España da preguerra, con envíos de milleiros de toneladas de carne bovina dos gandeiros galegos a cidades como Madrid ou Barcelona. O seu principal éxito estribou, pois, na súa capacidade para organizar os intereses de pequenos produtores de bens de consumo e trasladar, deste xeito, aos consumidores urbanos parte dos custos dunha produción que, grazas á protección arancelaria, eran moito máis elevados que no mercado internacional. Desde ese punto de vista, a posición do agrarismo galego ten moita maior influencia na configuración da sociedade galega de preguerra que as organizacións obreiras e mesmo as patronais non agrarias, porque os fluxos comerciais xerados pola comercialización de excedentes gandeiros foron unha das fontes de acumulación de capital por parte de tratantes gandeiros 8.

(...CONTINUARÁ)


_________________________________________

APÉNDICE DOCUMENTAL


Documento nº 1


Artigo publicado en El Ideal Gallego o 11 de novembro de 1919, páx. 1:


El Sr. Peinador

Habla en nombre de los agricultores de Carballo. A los aplausos que le tributan contesta:

Gracias paladines de la honradez y la justicia. Vuestra presencia me demuestra que los enemigos del odiado caciquismo aumentan cada día, y que cuya vigencia pedimos ahora: pero, ¿es que no tiene muchos mayores defectos el sistema antiguo que trata de restablecerse?

A quienes nos llaman sediciosos les diremos que fueron ellos los primeros que fomentaron la rebelión con sus procedimientos de oligarquía arriba y caciquismo abajo, que es lo que quieren perpetuar.

No desconocen que lo que nosotros reclamamos es más justo y equitativo, pero pensaron que si los de abajo se dan cuenta, al caciquismo habría que cantarle los funerales y se acabaría la representación de los que ahora mangonean.

Dice que quiere ser breve porque aún faltan oradores y termina: ¡Campesinos!:

A ver como en vuestros pechos late el odio santo hacia esos caciques personificadores de vicios, injusticias e inmoralidades.

Vengo, señores, representando a los labradores de la comarca de Bergantiños, que sufriendo temporales y sin dinero, han dado un numeroso contingente a este acto.

En nombre de los presentes y de los que no han podido venir, yo solicito apoyo. Y lo pido para una obra santa, de buena voluntad, que en Galicia puede hacerse.

Agradecería que frente a mi se colocasen los caciques para contradecirles; para decirles a que han venido aquí los paisanos gallegos; para que quedase claro y resplandeciente de parte de quien está la verdad.

Puede ser hoy para Galicia un día de mucha alegría, o de amarga tristeza. Sucederá lo primero si todos los presentes aquí tenemos ansias de libertad, de liberación: si estamos dispuestos a todo, y a que en primer lugar aparezca triunfante la justicia.

Conseguiremos esto si nos unimos en apoyo mutuo dentro de Galicia.

Fustiga acremente al caciquismo, defensor de la política rastrera, y pasa a tratar de lo que ocurre en el Ayuntamiento de Laracha. Dice que hay consignadas 13.000 pesetas en los presupuestos para caminos públicos y es casi imposible transitar, viéndose obligados a ir por malas “corredoiras”. Aparecen además en los presupuestos 500 pesetas ¡¡¡para una modista!!!... (Grandes risas).

Frente a los caciques nos levantamos los agricultores gallegos para pedir una administración municipal honrada; para dar un puntapié a esa política de contubernio.

Cita otros “casos” de los caciques, y sigue: No agradaba en el Ayuntamiento de Laracha el decreto de Besada, y los caciques, adelantándose a lo que luego ocurrió, reunieron a la Junta municipal, prescindieron de las comisiones designadas por la ley y adoptaron el sistema de administración. Se aprobó, y por el empezaron a tración. Pero es que el sistema de administración establece la instalación de fielatos de Consumos y que en ellos se fijen reglamentos cuyas tarifas aparezcan firmadas por la Delegación de Hacienda, y nada de esto se hizo. Con mandamiento judicial, se entraba en las casas y se cobraba. ¿Cómo y cuánto…?

Hace luego una pregunta a los labradores sobre si están dispuestos a defenderse contra el caciquismo, siendo contestada con un sí unánime, pronunciado por todos los que llenaban el teatro.

Volviendo a los citados registros dice que son ilegales y que constituyen un delito de allanamiento de morada, por lo cual cabe la querella ante el Juzgado de primera instancia.

El presidente de la Audiencia territorial debe exigir cuentas al juez municipal por los registros en casas particulares, porque si no, ¿a qué la inviolabilidad del domicilio, las garantías individuales… (Le interrumpen gritos de ¡abajo el caciquismo!).

Lo que debemos hacer ahora es pedir al gobernador que no acompañe la Guardia civil al juez en estos registros; la Guardia civil es para algo más honroso. Y si esto se concede, yo juro por todos los labradores de Bergantiños que ese juez no penetrará en ninguna casa.

Alude de pasada a los trágicos sucesos de Sofán y pasa a tratar de lo que ocurre en aquella parroquia con la construcción de un cementerio. El caciquismo, en abierta pugna con las leyes de Sanidad, quiere que el cementerio se construya en un monte que, según frase de un gobernador civil que lo vió, no sirve ni para enterrar caballos.

Este deseo del caciquismo, trasladado a un expediente, obra en el Gobierno Civil y está sin resolver desde hace meses. Además, de atenderse lo que quieren los caciques, estaría el cementerio en un extremo del pueblo, abiertamente contra lo ordenado, que es que se construya en punto equidistante de todos los lugares.

Concluye pidiendo el apoyo de todos enérgico, decidido, para acabar con el caciquismo (El orador fué repetidas veces aplaudido, durando las ovaciones largo rato).


____________________________________________________________

1 Manuel Rey Blanco (2004): El período de la Restauración como clave para un mejor entendimiento de la Segunda República en el Ayuntamiento de Arteixo, autoedición, páx. 100.

2 El Eco de Santiago, 9 de agosto de 1919, páx. 1.

3 El Ideal Gallego, 11 de novembro de 1919, páx. 1.

4 El Tea, 13 de novembro de 1919, páx. 1.

5 El Tea, 13 de novembro de 1919, páx. 1.

6 Ramón Villares (2004): Galicia siglo XX, Dirección: Ramón Villares. Redacción: Ramón Villares, Prudencio Viveiro, Emilia García, Xosé Ramón Fandiño. La Voz de Galicia,, páx. 63.

7 La Voz de Galicia, 21 de setembro de 1919, páx. 2

8 Ramón Villares (2004): Galicia siglo XX, Dirección: Ramón Villares. Redacción: Ramón Villares, Prudencio Viveiro, Emilia García, Xosé Ramón Fandiño. La Voz de Galicia, páx. 64.

xoves, 8 de xaneiro de 2026

AGRARISMO E OBREIRISMO. ORGANIZACIÓNS E MOVEMENTOS SOCIAIS DA LARACHA ANTES DA GUERRA CIVIL (1ª parte)

  O primeiro terzo do século XX é unha etapa histórica de transición desde unha sociedade agraria “patriarcal” cara unha sociedade de masas, na que -e esta é unha singularidade propiamente galega- o peso do campesiñado parcelario é enorme.

  A sociedade galega desa altura ía experimentar grandes transformacións derivadas tanto das mudanzas agrarias como da aparición dun moderno sector industrial, ao que se sumaron os efectos producidos pola intensa corrente migratoria americana. A vella hexemonía das clases agrarias, especialmente as agrupadas en torno á fidalguía, foi substituída pola figura do pequeno labrego cultivador directo. O “señoritismo” urbano, dependente das rendas agrarias ou de cargos na administración, non desaparece pero ten que compartir o seu liderado social con outras capas sociais, como os industriais, os comerciantes, os empresarios do transporte, ou algúns “americanos” exitosos. Paralelamente, medra o número de persoas activas nos sectores industrial, mineiro e terciario ou de servizos, ata o punto de que na década dos trinta supoñen máis dun terzo da poboación activa galega (o 39%). O peso da agricultura segue sendo forte, pero os cambios sociais non camiñan na dirección do seu fortalecemento1.

  Neste contexto, o agrarismo foi un movemento social certamente orixinal, poderoso e débil á vez. Como observou Risco en 1930, trátase dun “partido malogrado” que foi poderoso porque logrou encadrar nas súas organizacións a millares de campesiños sin que estes abandonasen as súas comunidades locais. Pero foi débil, porque non foi capaz de converterse nun partido agrario, como aconteceu en moitos países de Europa, pola diversidade sociolóxica e organizativa que o caracterizou. Con todo, o agrarismo foi a principal palanca de organización do campesiñado parcelario galego en tempos de mudanza do seu réxime de propiedade (a loita contra os foros foi un dos seus emblemas) e de integración da economía agraria galega no mercado interior español2.

  O agrarismo como movemento social comezouse a organizar a finais do século XIX, principalmente nas comarcas costeiras da provincia de Pontevedra, e baixo a fórmula de mutualismo gandeiro. Desde 1886, en que aparece en Caldas de Reis a primeira mutua, ata 1906, o agrarismo foi un fenómeno basicamente pontevedrés que sen dúbida está en relación coa especialización gandeira provocada pola exportación de reses a Inglaterra e Portugal. A partir de principios do século XX, o agrarismo logra importantes éxitos a través de organizacións como o Directorio de Teis (Vigo), a Unión Campesina e a Solidaridad Gallega (A Coruña) e Acción Gallega, fundada en Madrid, pero con importante presencia en Ourense. A realización das Asambleas Agrarias de Monforte, celebradas nos anos 1908, 1910 e 1911, foi a posta de largo de todas estas organizacións agrarias3.

  Desde eses primeiros anos dez, o agrarismo convértese na principal organización social existente en toda Galicia, con especial arraigamento nas comarcas interiores, sobre todo na provincia de Ourense, de onde era nativo e onde máis campañas e mitins de propaganda fixo o cura Basilio Álvarez. A forza oratoria do abade de Beiro non só cautivou a miles de labregos, senón que lle permitiu estar presente, desde 1912 ata a II República, nas principais actividades do agrarismo, incluída a etapa da ditadura de Primo de Rivera4.

  A estrutura organizativa do movemento agrarista foi moi desigual, tanto espacial como temporalmente. Das primitivas mutuas gandeiras foise derivando cara a constitución de sociedades agrarias e, sobre todo, de sindicatos agrícolas, regulados pola lei de 1906. Sociedades e sindicatos eran de dimensión parroquial ou comarcal, pero en algúns casos lograron integrarse en Ligas agrarias ou en Federacións provinciais agrarias. A maior articulación organizativa foi lograda, baixo a dirección de Basilio Álvarez, coa ‘Confederación Regional de Agricultores Gallegos’ (CRAG), constituída en 1922, que agrupaba a máis de catrocentas sociedades agrarias, xeralmente non confesionais5.

  Pola súa parte, os sindicatos agrícolas católicos, que tamén floreceron con forza a partir de 1914, eran organizacións conservadoras que baixo unha orientación eclesiástica pretendían unificar, en base a fórmulas cooperativas, os intereses dos diferentes grupos agrarios que, paseniño, íanse adherir á Confederación Nacional Católico-Agraria (CONCA), xerme dun dos partidos de masas máis importantes da España republicana: a CEDA (na Laracha crearíase un Comité da CEDA en 1934. Ver Apéndice Documental nº 1) de Gil Robles, formado xustamente na CONCA. Estes sindicatos agrícolas católicos presentábanse como mediadores na penetración do capitalismo no mundo agrario, á par que captaban adeptos á orde establecida e tratando de gañar así o campo a socialistas, anarquistas e calquera outra organización de resistencia6.

  Diversas campañas de propaganda, con presencia en Galicia a partir de 1917 de destacados membros do sindicalismo católico español como o xesuita Sisinio Nevares, Monedero, Alvareda ou Mosquera, sentaron as bases da expansión organizativa do agrarismo católico galego naqueles anos de principios do século XX.

  Cerca de cincocentos sindicatos agrarios galegos foron organizados polos católicos, o que supoñía case a metade de todo o sindicalismo agrario galego á altura de 1920. Estímase que nesa época xuntaban entre eles unha cifra de asociados que sobrepasarían os 45.000 campesiños e que en España alcanzaba o medio millón. A figura do consiliario eclesiástico era fundamental nestas organizacións, así como a pertenza a unha federación católico-agraria, que en Galicia chegaron a ser sete: Mondoñedo, Lugo, Monforte, Ourense, Santiago, Tui e A Coruña.

  Na Laracha temos constancia de que en agosto de 1918 xa existía o Sindicato Agrícola Católico de Soandres, un dos pioneiros en Galicia na comercialización de reses, que nese ano mesmo organizou o envío de bois a diferentes puntos do estado, o primeiro deles efectuado en abril do ano seguinte:

Son altamente satisfactorios los resultados obtenidos por los ganaderos gallegos que han llevado a cabo la venta de sus reses por mediación de los Sindicatos Agrícolas.
Varios socios del Sindicato Agrícola de Soandres (Laracha) enviaron el día 5 de abril un vagón de bueyes que arrojaron en la Coruña un peso vivo de 10.185 kilos, constituyendo la expedición veinte reses de las cuales dos quedaron en la Coruña y 18 fueron remitidas a Madrid para que por la sección de mataderos de la Asociación General de Ganaderos del Reino, fuesen sacrificadas7. 
Membro do Sindicato Agrícola de Soandres (El Ideal Gallego,  25 de xuño de 1922)

  Tamén sabemos que, nese nese mesmo ano de 1918, constituise outro sindicato agrícola en Coiro que estaba integrado por gandeiros de diferentes parroquias do municipio:

El día 29 del pasado mes de Junio se constituyó en la parroquia de Coiro un Sindicato agrícola y de seguro de ganado, por los vecinos de aquella parroquia y los de Soutullo, Golmar, Montemayor, Vilaño y Cabo Vilaño.
Despues de levantada el acta de constitución, los asociados, cuyo número, así como el capital, aumenta de día en día, felicitaron a la junta directiva y muy singularmente a su presidente D. Constantino Iglesias Morales y a D. Pedro Canedo Suárez8.

(…. CONTINUARÁ)


______________________________________________


APÉNDICE DOCUMENTAL


Documento n.º 1


Artigo publicado en El Ideal Gallego o 7 de decembro de 1934, p. 6:


Nuevo comité de la CEDA

HA SIDO CREADO EN LARACHA

La U.R.D. de La Coruña continúa su intensa labor de organización en la provincia, con las restricciones que el Estado de guerra impone, y hace unos días varios directivos de esta entidad se trasladaron a Laracha donde se fundó un nuevo comité adherido a la Ceda, integrado por destacados elementos de aquella localidad.

En medio del mayor entusiasmo y con el total beneplácito de las fuerzas derechistas de Laracha ha quedado constituído el Comité del siguiente modo: Presidente: D. Juan Mato Toja; vice: D. Pedro Iglesias Graña; secretario: D. Eladio Lamela Reino; vice: D. Eladio Suárez Canedo; D. Francisco Verdín Perira; contador: D. Francisco Areosa Castro; bibliotecario: D. Antonio Pacín Sánchez; vocales: D. Edelmiro González, D. José Caamaño, D. Constantino Iglesias Morales, D. Ramón Varela Iglesias, D. José Cambón Suárez y don Manuel Rey.

También los directivos de la JAP coruñesa realizaron interesantes gestiones y en vista del formidable elemento juvenil de Laracha, uno de estos días será presentado el reglamento al señor gobernador y será constituída definitivamente la directiva de la JAP.


_________________________________________

1 Ramón Villares (2004): Galicia siglo XX, Dirección: Ramón Villares. Redacción: Ramón Villares, Prudencio Viveiro, Emilia García, Xosé Ramón Fandiño. La Voz de Galicia,, páx. 62.

2 Ibídem.

3 Ibídem.

4 Ibídem, páx. 63.

5 Ibídem,

6 Tino Hermida (2016): "Pedrenda descubre su sindicato católico", Faro de Vigo, 10 de xaneiro.

7 El Ideal Gallego, 26 de abril de 1919, páx. 1.

8 El Orzán, 17 de xullo de 1918, páx. 1.