Abandonamos o edificio no que estaba o muíño e seguimos rego arriba. Durante a subida, Luís vainos explicando a quen pertencía cada un dos muíños que imos vendo durante o percorrido, algún deles habitado na actualidade por ducias de morcegos.
-A maioría dos propietarios dos muíños que hai aquí eran da Fontenla, do Vilar e do Igrexario. Ao mellor un muíño era de tres ou catro persoas. Viñan cos cabalos e coas bestas e moían o millo por horas. Recordo que por aí había unha fonte, pero cando empezaron a plantar eucaliptos as raíces rebentaron todo. Aquí había cinco ou seis muíños case todos xuntos.
Seguimos andando, sempre detrás de Luís, quen, malia a non ter un dos seus xeonllos nas mellores condicións, fixo un gran esforzo por satisfacer as nosas ansias de coñecemento desta parte da historia preindustrial da Laracha. Eternamente agradecidos, Luis!
Luís García observando o Rego da Balsa (Xabier Maceiras)
A FÁBRICA DA LUZ
Baldados de andar por aquel camiño empinado, chegamos á caseta na que se xeraba a electricidade do que foi durante anos a hidroeléctrica de San Paio, que primeiramente explotara Salustiano Bao Barros, logo Domingo Amado Lorenzo e finalmente Avelino García Iglesias, o pai de Luís.
Xa case non se destingue o pouco que queda dela porque está cuberta de maleza, máis, porén, neste lugar fomos quen de interpretar como a enerxía mini-hidráulica se obtén canalizando a auga por unhas tuberías alí onde se encontre o salto de auga, levándoa ata a central ou facéndoa caer ata a turbina. Así, a presión exercida sobre a turbina convértíaa en electricidade. É dicir, a auga, ao caer, exerce unha presión sobre esta e transfórmaa en enerxía eléctrica. Polo tanto, a enerxía eléctrica obtense a partir da mesma enerxía cinética da auga provocada pola gravidade, o que significa que o desnivel natural ou artificial será o que determine en gran medida a potencia. Podedes ver os restos da caseta neste vídeo:
Alí, cerca da caseta na que se xeraba electricidade, Luís volve a facer unha viaxe ao pasado:
-Mira, ves, aí nesa chabola é onde se facía a corrente eléctrica. Esa era a planta de onde saía a corrente que despois, a través do cableado dos postes, ía por aí arriba, polo monte, cara á Fontenla, O Vilar e toda esa zona. Pero, ollo, os montes estaban limpos. Os postes da luz xa os puxera Amado, que polo que eu teño entendido foi o que fixo a planta. A luz tamén ía para abaixo, cara a San Paio, porque tamén había luz alí. Ademais, había outros postes por aí abaixo, que era por onde lle abríamos desde a casa-muíño na que estivemos antes. Abríamoslle alí, no muíño, para non ter que vir ata aquí arriba a esta chabola, que viña sendo a planta na que se xeraba a electricidade. Aí, ao carón da chabola, arriba de onde estaba a turbina, había un pozo pequeno para que almacenara auga. Era unha pequena presa feita de bloque e de cemento que tiña a finalidade de que a auga collera máis forza porque, claro, a da tubería soa non lle debía dar presión suficiente. A auga baixaba por unha tubería desde o salto que iremos ver despois e saía aí, que era onde a auga facía xirar unha turbina grande. A auga caía con forza nos cazolos da turbina e claro, collía forza. Cunha polea ía a unha dinamo, e ao ir virando ía xenerando electricidade. Aí, na caseta, había un cadro e tiñamos unha bombilla para saber cando alumeaba. E desde aí saían as liñas para as casas. Cara a parte de aquí, na que estamos nós agora, era onde estaba o alternador, que era o que daba corrente, e desde aquí a corrente saía para as diferentes liñas que ían polos postes ata A Fontenla, O Igrexario, San Paio…
Imaxe actual da caseta onde se xeraba a electricidade da hidroeléctrica de San Paio (Xabier Maceiras)
Aínda botamos un bo anaco falando alí, a poucos metros da chabola, dos tempos de antano e do mérito que tiveron aqueles pioneiros na explotación dos recursos enerxéticos. Con certa nostalxia dos anos da súa xuventude, Luís seguiunos contando varias anécdotas sobre esa etapa da súa vida.
- Eu daquela era un chaval, pero era moi atrevido e gustábame moito todo esto da electricidade. Acórdome que o alternador era grande e levaba unhas escobillas. Ás veces estaba alumbrando a luz e, de repente, ía a menos, quedando con pouca forza. Cando pasaba isto, dicíame meu pai: “Luís, tes que ir á chabola (a caseta da planta) a mirar o alternador”. E nada, unha vez na planta, ía ao embobinado do motor, que era de cobre, e cun papel fino de lixa íalle sacando o cisco e o polvo ás escobillas. Despois de limpar, xa vías como a luz aumentaba e xa collía forza outra vez. A min aínda me tocou choiar algo aquí. Tocoume porque eu era o que lle botaba unha man a meu pai nisto. Eu xa estaba traballando, pero bueno, de chaval aínda me tocou ben. No muíño non, pero despois disto de abrirlle á luz e demais, aínda me tocou bastante. Tamén me acordo do que dicían as mulleres por aqueles días (risas). No verán, moitas veces tiñas que cortar a luz despois de cear ou por aí. Cerrábase a luz ata pola mañán, que era cando se lle volvía a abrir, porque, claro, había que ter luz para cando se levantara a xente. E daquela dicían as mulleres:
- A ver Avelino… da a luz Avelino (risas)!
A PRESA
Seguimos andando rego arriba polo empinado camiño. Entre contos do presente e do pasado, Luís vainos falando da posibilidade de que o salto xa non é o que era.
Rego da Balsa (Xabier Maceiras)
- O salto era bastante grande. Seguramente que estará todo cuberto de terra e vexetación. Xa facía bastante tempo que non viña por aquí. Antes era unha gozada ver todo isto. Aí facía como unha fervenza. Todos os montes estaban limpos, pero mira agora! Que pena con todos estos eucaliptos! Polo menos aínda se ve algunha fieita real, que era a que levaban no San Xoán para facer o ramo. Cando eu era rapaz por aquí tamén había moitas troitas. Agora non sei se as hai. A auga viña toda entubada desde alá arriba, desde onde estaba o salto nunha presa que había case no bico do monte.
Por fin chegamos ao lugar no que estaba a presa da pequena hidroeléctrica de San Paio. Tal e como imaxinaba Luis, atopámola chea de terra e de vexetación. Con todo, intúese perfectamente o seu perímetro e, ademais, aínda se aprecian algúns detalles do muro da comporta. A presa seica tiña unha profundidade duns dez metros pola zona central da mesma. Coa satisfacción de chegar á meta inicialmente prevista, e dándolle un pequeno respiro ao seu delicado xeonllo, Luís describe con detalle como era ese sitio na súa xuventude.
Panorámica actual da presa. Á esquerda, restos da comporta (Xabier Maceiras)
Luís García en xullo de 2024 ao carón dos restos do muro da comporta da presa (Xabier Maceiras)
- Aquí no embalse era onde empezaba todo. Desde aquí todo era tuberías para abaixo ata alá, onde estaba a planta, e desde a planta saían as liñas da corrente. Embalsábase aquí nesta presa porque senón o río non daba auga suficiente. O regato antes ía por alí e desviárono para aquí. Por aí polo medio ía a tubería toda, e baixaba pola parte de aló do río. Supostamente a tubería aínda debe estar por aí enterrada. Antes víase por algúns sitios e por outros estaba tapada con algo de terra. Eran desas tuberías de drenar e ás veces, cando se andaba por aí traballando e rompía algunha, meu tiña dese cemento rápido e viñas e tapabas o furado. Poñías uns cachiños por arriba con ese cemento rápido e amañabas para que non perdera auga, porque se a perdía non tiña tanta presión! Amado, ou o que estaba antes de Amado, conseguira a cesión ou compráralle o terreo a varios veciños para poder facer esta presa, que era un pozo grandísimo no que se acumulaba a auga. Polos lados non tiña parede porque xa a facía o propio monte. Na valgada do rego fíxose un muro de cemento. Na parte baixa era onde estaba a boca da tubería, que baixaba ata a planta de luz, e dende a planta tamén estaba entubado ata a casa-muíño na que estivemos antes. Na presa había unha comporta. Tirabas dela para arriba e, ao abrir, a auga viña para o rego ou pola tubería abaixo, e así, podías limpar o pozo. A limpeza facíase unha vez cada dous anos ou así. Había que facela porque, ao ir acumulándose aí terra e restos de ramas que ía traendo o río, cada paso collía menos auga e chegaba un momento no que atascaba. Xa non é que atascara, pero a cada paso tiña menos caudal. Eu viñen varias veces aquí a axudarlle a meu pai a limpar. Abríase a comporta, baleirábase todo, despois metíamonos dentro e limpábase todo cunhas polas. Nós de nenos temos vido algunha vez a bañarnos aquí, pero era perigoso".
Neste vídeo pódese ver o estado actual da presa:
A FACTURA DA LUZ DA HIDROELÉCTRICA DE AVELINO
Despois de botar certo tempo no lugar no que estaba a presa, iniciamos o percorrido de volta. O refraneiro popular di que “para abaixo todos os santos axudan”. Neste caso o conto non está moi claro. Durante a baixada seguimos preguntándolle a Luís por outras cuestións relacionadas coa pequena industria de seu pai Avelino, como por exemplo a facturación do suministro eléctrico.
- O tema da facturación era cousa de meu pai. El era o que ía polas casas a cobrar. Non había contador. Tiña como unha cuota fixa e ata creo que pagaban por bombilla. Cantas máis bombillas tiñan pois máis pagaban, e cantas menos bombillas pois pagarían menos. Eu diso xa non me acordo moito pero o que si sei e que contadores non había. Tamén sei que meu pai, aos veciños que lles cederan os terreos a Domingo Amado para a instalación do salto, non lles cobraba nada, ou pagaban a partir dun tope, porque creo que cederan as súas propiedades a cambio de darlles un tope de voltios de luz. Eso tamén aparece nos papeles que che trouxen.
Efectivamente, tal e como nos dixo Luís, na documentación que nos proporcionou aparecen Manuel Piñeiro Ramilo, Bernardo Mayo García, Adolfo Amado Salgado e Jesús Queijo Martínez como propietarios dos terreos nos que se instalara a conducción de augas ao carón do Rego da Balsa, nos terreos chamados “Monte entre muíños”, “Chousa entre muíños”, “Tenza dos Anovados” e “Chousa de Curro Cancelo”. Deseguido compartimos un dos acordos asinados entre un dos veciños e Domingo Amado:
En el lugar de Sampayo, parroquia de Erboedo, término municipal de Laracha, provincia de La Coruña.
A 21 de Septiembre de 1951 y ante los testigos que al final se expresan comparecen por una parte el Sr. Domingo Amado, comerciante, vecino de La Coruña, calle Antonio Viñes 7 bajo, y por la otra parte el Sr. Bernardo Mayo García, labrador y vecino del lugar de Sampayo, en el mismo término de Laracha.
Entre ambos y puestos de común acuerdo exponen primero que el Sr. Domingo Amado, actual dueño de la central eléctrica de Sampayo, se compromete a continuar sirviendo gratuitamente y por tiempo indefinido al Sr. Bernardo Mayo 75 watios de luz eléctrica nocturna tal cual lo venía haciendo el primer dueño de esta central, a cambio del terreno que ocupa el canal conductor de aguas en el monte de su propiedad.
Queda bien entendido que, todo lo que pase de los 75 watios, tendrá el Sr. Bernardo Mayo que pagar a parte, así como todas las reformas en la instalación de su casa correrán por cuenta de el y hechas por personal de la central.
El Sr. Bernardo Mayo acepta estas condiciones y no podrá impedimento a ninguna reforma que en el futuro fuera necesaria para el buen funcionamiento de la industria.
En outros documentos de idéntica redacción aparecen Jesús Queijo, labrador de San Paio que recibía 50 watios de luz nocturna a cambio da cesión dos seus terreos; José Amado, labrador do Vilar, que recibía 60 watios; e “Jesús Otero, labrador vecino de Peiro, en calidad de apoderado de Don Manuel Piñeiro, propietario del monte donde se encuentra la central eléctrica de Sampayo del mismo término de Laracha. Entre ambos y puestos de común acuerdo exponen: Primero. Que el Sr. Domingo Amado, actual dueño de la central mencionada, se compromete a continuar sirviendo gratuitamente y por tiempo indefinido a Don Manuel Piñeiro 70 watios de luz eléctrica nocturna (…)”.
Restos da comporta da presa (Xabier Maceiras)
O FIN DA CENTRAL HIDROELÉCTRICA
Coa axuda dun pau, seguimos baixando polo camiño con moita cautela para non esvarar. De cando en vez, Luís facía algunha parada e comentaba outros aspectos sobre os tempos que lle tocou vivir naquelas paraxes. Xa moi cerca do punto de partida, á altura da casa-muíño, preguntámoslle ata que ano estivo operativa a industria do seu proxenitor e, unha vez pechada, a que se dedicou profesionalmente.
- Non me acordo ata que ano estivo, se cadra ata os primeiros anos da década de 1960. Aí non che podo axudar. Non sei se meu pai despois chegou a algún acordo cos de Hidroeléctrica Laracha, porque ao pouco xa empezou a funcionar HL como tal, e estes saltos pequenos xa foron quedando atrás. Curiosamente, a min esto da electricidade gustábame moito pero non se me deu por aí e acabei traballando na construción. Estiven un tempo na emigración e despois, á volta, entrei en Aluminios. Meu pai só se dedicou a esto. Non traballou noutra cousa. Era moi boa persoa, pero tamén tiña o seu aquel. Eu compráralle en Botana unha moto de tres rodas que fora dun señor da parte de Buño ou de por alá. A moto tiña unha forza que nin diola e tiña un asiento para dúas persoas. Meu pai nunca andivera en moto, pero maldito medo tiña. Un día íamos os dous nela. Viñamos do Polico. Eu estáballe enseñando e el en vez de frenar, acelerou. Caemos os dous na leira de abaixo (risas). Díxenlle que non tocara máis a moto ata que viñera eu. Pasaron uns días e fun outra vez a San Paio... e meu pai xa se defendía perfectamente. Meu abuelo era de Paredes, o señor Manolo Castro de Paredes. Cando aprendeu a andar nela, papá íao buscar na moto e ían os dous á feira de Peisaco.
Avelino García Iglesias estaba casado con María Buño e eran pais de Marcial, José, Luís (a quen lle estaremos eternamente agradecidos polo marabilloso percorrido que fixo con nós) e Rogelio. Avelino, Avelino ‘o da Luz’, faleceu o 8 de agosto de 1983 aos 69 anos de idade.
Avelino García Iglesias (Cortesía da súa familia)
Despois de tanto tempo, o espíritu do noso protagonista aínda está moi presente en toda a parroquia de Erboedo, abofé! Dolores Mallo Mallo, veciña da Fontenla, contounos con cariño e certa nostalxia que “a luz de Avelino foi toda unha novidade naqueles tempos. Pouco máis alumbraba que a luz dunha vela. Cando había temporal marchaba e estábamos dous ou tres días sen luz. Pero igualmente era unha marabilla. Bonitos recordos”.
Agardemos, pois, que a central hidroeléctrica de San Paio alumee na memoria colectiva da bisbarra! A ver, Avelino… da a luz Avelino!
Ningún comentario:
Publicar un comentario