Galicia conta cunha rica historia de electrificación baseada no aproveitamento hidroeléctrico, destacando pioneiras infraestruturas que comezaron a funcionar a finais do século XIX e comezos do XX. Moitas destas instalacións marcaron fitos de enxeñería que hoxe son considerados exemplos de patrimonio industrial.
A chegada da luz eléctrica á nosa xeografía comezou con forza entre 1888 e 1890, con centrais térmicas en cidades como Pontevedra, A Coruña e Vigo. Posteriormente, a abundancia de ríos ía propiciar o desenvolvemento de "saltos de auga" para a xeración hidráulica. Moitas destas instalacións foron integradas posteriormente en grandes compañías como Fenosa, constituida en 1955.
Na actualidade, en moitos dos recunchos de Galicia aínda existen unha gran cantidade das chamadas “fábricas da luz” que alumearon as casas dos nosos devanceiros. Iso si, moitas xacen abandonadas entre a espesura vexetal camiño da desmemoria absoluta. Con todo, aínda hai instalacións nas que podemos ver as súas “tripas” e observar como resistiron ao paso dos anos.
Na Laracha os pioneiros neste sector foron Luis Martínez Vázquez, que tiña no lugar na Ribela un salto no que estaba a central hidroeléctrica “Marvaz” (MARtínez VAZquez), xerme da actual Hidroeléctrica Laracha (HL); Luciano Iglesias Cambón, unha verdadeira eminencia en toda a bisbarra, fundador da empresa “Electricidad Soandres”, que montou en Samir (Soandres) unha pequena hidroeléctrica que abastecía de enerxía eléctrica a máis de vinte lugares de Soandres, Coiro e Erboedo; ou Eduardo Queijo Pérez, que tiña salto de luz no lugar das Leborías (Montemaior) dende o cal, segundo o seu sobriño Heriberto Queijo, subministraba corrente eléctrica “por toda a parroquia de Montemaior, toda a parroquia de Golmar e parte da de Vilaño e da de Sofán (Carballo). Ao final meu tío vendeulle a súa industria a Luis Martínez, o de HL”.
Temos constancia de que na Laracha houbo máis saltos, casos dos que existiron en Groba (Golmar), en Golán (Soandres) ou, entre outros, en San Paio, na parroquia de Erboedo, salto do que soubemos grazas a atención e a amabilidade de Luís García Buño, que tivo a ben falarnos dos tempos nos que seu pai Avelino xestionara esta pequena hidroeléctrica que, durante a década dos 50 e parte dos 60, subministrou luz a ducias de casas da parroquia de Erboedo (se sabedes de outros saltos de luz contactade con nós, por favor).
Tras un par de conversas por Whats´App, Luís ofreceuse a levarnos no seu coche ata o lugar do que estamos a falar. Quedamos con el un día de xullo de 2024. Tralos oportunos saúdos e agradecementos, xusto antes de iniciar a viaxe dende Arteixo ata Erboedo, entréganos unha carpeta con varias escrituras de compra-venta e outros documentos, que ían resultar de máximo interese para a nosa investigación.
-Aí creo que tes toda a información que precisas-, díxonos Luis.
Iniciamos a viaxe. Ao tempo que el conduce, o que escribe vaille botando un ollo a toda a documentación, na que comprobamos que un tal Salustiano Bao Barros foi a primeira persoa que explotou os recursos do Rego da Balsa, logo de que unha serie de veciños da parroquia de Erboedo lle concederan o oportuno permiso para que poidera verificar unha condución de augas nos terreos da súa propiedade, lindantes co devandito Rego da Balsa. Andando no tempo, este señor cedeulle os dereitos da explotación dos recursos a Domingo Amado Lorenzo, como así figura na seguinte escritura:
En La Coruña, a ocho de Mayo de mil novecientos cincuenta y uno.- Ante mi, José Roán Tenreiro, Abogado, Notario del Ilustre Colegio de esta Capital, con vecindad y residencia en ella.
COMPARECEN:
Don Salustiano Bao Barros, casado con Doña Trinidad Belasco Fuentes, constructor de obras, de esta vecindad (Castrillón, letra D); y don Domingo Amado Lorenzo, casado con Doña Carmen Lorenzo Blanco, constructor de obras, también de esta vecindad (Antonio Viñes, 7).
No conozco a los comparecientes asegurándome de ser los expresados por la aseveración que de su identidad me hacen los testigos de conocimiento que se dirán.
Comparecen por su propio derecho y teniendo a mi juicio capacidad legal necesaria para otorgar esta escritura de cesión,
DICEN:
El Don Salustiano Bao, que por la presente escritura cede y enajena para siempre a favor del Don Domingo Amado Lorenzo, todos cuantos derechos, acciones y obligaciones, así como cuantas edificaciones e instalaciones resulten corresponderle a la fecha de hoy, en un aprovechamiento hidráulico del río de La Balsa, sito en el lugar de San Payo, de la parroquia de Erboedo, ayuntamiento de Laracha, partido de Carballo, para producción de energía eléctrica con destino al consumo público e industrial.
Consiste el precio de la transmisión en la cantidad de veinte mil pesetas, que en el acto, a mi presencia y a los de los testigos recibe el transmitente de manos del adquirente, al que expide carta de pago.
Se aparta y desapodera el Don Salustiano Bao Barros, de todo el dominio y posesión que pudiera corresponderle sobre la planta eléctrica referida, y se los transfiere al Don Domingo Amado Lorenzo, a quien subroga para todos los efectos en su mismo caso y lugar.
Aceptan los comparecientes esta escritura, cuyos gastos incluso del original, serán de cuenta del adquirente.
Les hice las advertencias legales.
Son testigos Don Fernando Souto Vázquez y Don Manuel Fernández Rodríguez, mayores de edad, hábiles para serlo y de esta vecindad.
Así lo otorgan y firman con los testigos.
De lo contenido, conocimiento, de los testigos, de habérselo leído después de advertirles su derecho a hacerlo por si que no usan y de todo lo demás contenido en este instrumento público, yo, Notario, doy fe.
Salustiano Bao Barros= D. Amado= Fernando Souto= Manuel Fernández= Signado: José Roán Tenreiro= Rubricados y sellado.
Consultada a hemeroteca, puidemos comprobar que Salustiano Bao Barros continuou coa súa actividade de contratista de obras, encargándose, por exemplo, da construción da Casa Consistorial de Ares en 1962 ou da edificación en 1966 da “Casa Sindical” da comarca de Vilalba. Salustiano faleceu en 1972.
Arteixo, Lañas, Larín. Na entrada de Paiosaco collemos a estrada que nos leva a Vista Alegre (Soandres). Pouco antes do bar O Polico, torcemos á dereita. Tras deixar atrás o Igrexario de Erboedo, metémonos por unha pista sen asfaltar que hai á man esquerda, despois do cemiterio parroquial e xusto antes das instalacións do Centro de Turismo Ecuestre ‘O Ventoso’.
Logo duns vinte minutos de viaxe, chegamos ao noso destino. Luís aparca o coche nas inmediacións dunha granxa alí existente. Baixamos do vehículo e empezamos a camiñar por un sendeiro estreito, polo medio dunha mesta vexetación de fieitas, hedras e silvas, comprobando decontado que aínda queda algún que outro carballo, un par de castiñeiros e como abundan na zona os loureiros, os amieiros, os chopos... e os omnipresentes eucaliptos. Ao pouco de iniciar o percorrido, Luís fai unha parada no camiño e comenta:
-Mira, esto antigamente era todo prado. Antes non había eses chopos que ves aí. Esto era todo un herbal. Aquí víñase apañar na herba para darlle de comer ao gando. Eu nacín aí, en San Paio, en 1945. Estes chopos poden ter 40 ou 50 anos. Cando era neno aquí non se vía ningún eucalipto. De chaval o único que vías por aquí eran pinos, castaños e carballos. Tampouco acordo ver chopos de neno. Esto que vemos aquí era todo prado!
O MUÍÑO
Seguimos camiñando polo sendeiro. Co canto dos paxariños de música de fondo, non tarda en sumarse outro elemento máis á banda sonora do percorrido. Son as augas do Rego da Balsa, que parece que se deixan oír alá ao fondo.
Uns minutos máis tarde chegamos á altura dun edificio grande, con boa parte da súa estrutura camuflada no medio das edras. O piso superior, que ten varios ocos do que algún día foron ventás, intúese que foi vivenda. A parte inferior, que na fachada principal ten o oco dunha ventá a cada lado da porta, aparenta que nalgún momento foi unha pequena industria. Ao lado do edificio tamén hai outros departamentos. De todo, de cada un dos recunchos, falounos Luís García Buño:
 |
| Luís García Buño en xullo de 2024 diante do edificio do que estamos a falar (Xabier Maceiras) |
-Cando eu era chaval todo esto era de Domingo Amado, un home que vivía na Coruña. Viña pouco por aquí. Meu pai traballaba con el e era o que lle atendía todo por aquí. Andando no tempo, papá comproulle esto ao tal Amado e hoxe segue sendo propiedade de meus irmáns e miña. Este edificio, que xa ves que ten boas paredes, era un muíño. Nós vivíamos aí ao lado, en San Paio, pero meu pai tiña aquí arriba unha cama e había veces que durmía aquí no muíño porque era o que moía para todos os veciños da zona. A xente viña cos cabalos, que, como podes comprobar, aí na fachada aínda quedan ferros onde os amarraban. E eses buratos que ves aí fixéraos meu pai para as pombas. Gustáballe moito telas! Mira, ves? Ese tabique de ladrillo aínda o fixera eu. Aí debaixo estaba o muíño, e aquilo era onde estaba o pé de desmontar a pedra do muíño. E alí abaixo, por aquela porta dese chabolo, era onde estaba o motor.
 |
| A casa-muíño en xullo de 2024 (Xabier Maceiras) |
Na escritura de compra-venta pola cal Domingo Amado Lorenzo transmite a propiedade do inmoble anteriormente nomeado ao pai de Luís, Avelino García Iglesias, acordo asinado na notaría de Manuel Otero León o 31 de marzo de 1959, aparece a seguinte información sobre esta casa-muíño:
EXPONEN:
PRIMERO.- Don Domingo Amado Lorenzo: Que, por los títulos que luego se expresarán, adquirió, con carácter ganancial, la siguiente finca:
Una casa sita en el lugar ya dicho de Sampayo, sin número, compuesta de planta baja y piso alto, en la primera de cuyas plantas existe un molino de una sola rueda; la segunda, está destinada a vivienda y se halla sin distribuir; tiene unido un retacito de monte, que mide unas seis áreas, sesenta y seis centiáreas, o ferrado y medio; y con la edificación, que ocupa la extensión aproximada de sesenta y tres metros cuadrados, forma una sola finca de la cabida de setecientos veintinueve metros cuadrados, que linda: Norte, Este y Sur, monte de José Piñeiro; y Oeste, monte de Manuel Mallo, regato en medio.
Líquido imponible.- No puede facilitarlo en este acto y lo justificará en donde proceda.
Manifiesta que está libre de cargas y de arrendatarios, y que la adquirió por haber sido construida, durante su actual matrimonio, a expensas de la sociedad conyugal, sobre terreno que compró, constante su indicado matrimonio, a Don José Piñeiro, en documento privado de fecha que no puede precisar, por cuya transmisión afirma haber satisfecho oportunamente el impuesto de derechos reales (...)
A casa-muíño en marzo de 2026
Seguimos charlando diante do edificio. Cústanos procesar toda a abondosa información en tan pouco tempo. Para que nos quedara ben claro o funcionamento do muíño, Luís párase un chisco na explicación sobre os detalles do motor:
-Había un motor como eses de cando se mallaba antigamente, xa sabes, eses que tiñan a máquina de mallar. Era un motor nun carrito, con dúas rodas grandes. O motor estaba aí, dentro dun chabolo, e por aí, por esa porta, pasaba unha polea para aquí, para debaixo do muíño. Cando había moita auga o motor encendíase coa corrente que se producía na planta que había rego arriba. Ves ao lado desa ventana un chisme de madeira? Bueno, pois desde aí era desde donde lle abríamos á luz que se producía na planta. Viñan uns postes todo por aí, polo medio deste monte, ata alí, ata onde estaba a dinamo. E ata aí viña un cable, como unha roldana, e dábaslle aí e abríaslle á turbina alá. A turbina estaba rego arriba, despois imos vela. Todo isto que che estou contando debeu ser entre 1955 e 1960. Meu pai, antes de que esto fora del, xa estivera traballando aquí con Domingo Amado.
 |
| Obsérvese a peza de madeira da que nos falou Luís e tamén os buratos das pombas (Xabier Maceiras) |
O noso descoñecemento sobre diversos aspectos do funcionamento do motor é grande. O mestre Luís axudounos a saír da nosa ignorancia, recordando como facían cando o regato tiña pouco caudal.
- Cando non había auga, daquela o motor funcionaba a gasoil. O motor tiña un volante alto. Eu xa o encendía sendo chavaliño. Ao principio custábame moito, pero despois collinlle o tranganillo e encendíao sen problema. Este motor, na parte de arriba, tiña unha cabeza de ferro, así cuns furados polos lados, como se fora un sombreiro, e na punta tiña unha cabeza redonda. Tiñas que quentarlle esa cabeza cunha lámpara de gasolina. Encendías a lámpara e quentábaslle o ferro ese durante bastante tempo. Cando empezaba a quecer, collías o volante, que era como unha roda de ferro, e dábaslle primeiro para un lado, despois para o outro, e íaslle dando ata que prendía. Cando estaba ben quente, dábaslle, e daquela a roda empezaba a virar e encendía o motor. Despois, con esa polea que pasaba por aí abaixo do muíño, era o que facía moer.
 |
| A casa-muíño en marzo de 2026 (Xabier Maceiras) |
Abandonamos o edificio no que estaba o muíño de Avelino e seguimos rego arriba. Durante a subida, Luís vainos explicando a quen pertencía cada un dos numerosos muíños que imos vendo durante o percorrido, algún deles habitado por ducias de morcegos.
(...CONTINUARÁ)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
