AGRARISMO E OBREIRISMO. ORGANIZACIÓNS E MOVEMENTOS SOCIAIS DA LARACHA ANTES DA GUERRA CIVIL (1ª parte)

  O primeiro terzo do século XX é unha etapa histórica de transición desde unha sociedade agraria “patriarcal” cara unha sociedade de masas, na que -e esta é unha singularidade propiamente galega- o peso do campesiñado parcelario é enorme.

  A sociedade galega desa altura ía experimentar grandes transformacións derivadas tanto das mudanzas agrarias como da aparición dun moderno sector industrial, ao que se sumaron os efectos producidos pola intensa corrente migratoria americana. A vella hexemonía das clases agrarias, especialmente as agrupadas en torno á fidalguía, foi substituída pola figura do pequeno labrego cultivador directo. O “señoritismo” urbano, dependente das rendas agrarias ou de cargos na administración, non desaparece pero ten que compartir o seu liderado social con outras capas sociais, como os industriais, os comerciantes, os empresarios do transporte, ou algúns “americanos” exitosos. Paralelamente, medra o número de persoas activas nos sectores industrial, mineiro e terciario ou de servizos, ata o punto de que na década dos trinta supoñen máis dun terzo da poboación activa galega (o 39%). O peso da agricultura segue sendo forte, pero os cambios sociais non camiñan na dirección do seu fortalecemento¹.

  Neste contexto, o agrarismo foi un movemento social certamente orixinal, poderoso e débil á vez. Como observou Risco en 1930, trátase dun “partido malogrado” que foi poderoso porque logrou encadrar nas súas organizacións a millares de campesiños sin que estes abandonasen as súas comunidades locais. Pero foi débil, porque non foi capaz de converterse nun partido agrario, como aconteceu en moitos países de Europa, pola diversidade sociolóxica e organizativa que o caracterizou. Con todo, o agrarismo foi a principal palanca de organización do campesiñado parcelario galego en tempos de mudanza do seu réxime de propiedade (a loita contra os foros foi un dos seus emblemas) e de integración da economía agraria galega no mercado interior español².

  O agrarismo como movemento social comezouse a organizar a finais do século XIX, principalmente nas comarcas costeiras da provincia de Pontevedra, e baixo a fórmula de mutualismo gandeiro. Desde 1886, en que aparece en Caldas de Reis a primeira mutua, ata 1906, o agrarismo foi un fenómeno basicamente pontevedrés que sen dúbida está en relación coa especialización gandeira provocada pola exportación de reses a Inglaterra e Portugal. A partir de principios do século XX, o agrarismo logra importantes éxitos a través de organizacións como o Directorio de Teis (Vigo), a Unión Campesina e a Solidaridad Gallega (A Coruña) e Acción Gallega, fundada en Madrid, pero con importante presencia en Ourense. A realización das Asambleas Agrarias de Monforte, celebradas nos anos 1908, 1910 e 1911, foi a posta de largo de todas estas organizacións agrarias³.

  Desde eses primeiros anos dez, o agrarismo convértese na principal organización social existente en toda Galicia, con especial arraigamento nas comarcas interiores, sobre todo na provincia de Ourense, de onde era nativo e onde máis campañas e mitins de propaganda fixo o cura Basilio Álvarez. A forza oratoria do abade de Beiro non só cautivou a miles de labregos, senón que lle permitiu estar presente, desde 1912 ata a II República, nas principais actividades do agrarismo, incluída a etapa da ditadura de Primo de Rivera⁴.

  A estrutura organizativa do movemento agrarista foi moi desigual, tanto espacial como temporalmente. Das primitivas mutuas gandeiras foise derivando cara a constitución de sociedades agrarias e, sobre todo, de sindicatos agrícolas, regulados pola lei de 1906. Sociedades e sindicatos eran de dimensión parroquial ou comarcal, pero en algúns casos lograron integrarse en Ligas agrarias ou en Federacións provinciais agrarias. A maior articulación organizativa foi lograda, baixo a dirección de Basilio Álvarez, coa ‘Confederación Regional de Agricultores Gallegos’ (CRAG), constituída en 1922, que agrupaba a máis de catrocentas sociedades agrarias, xeralmente non confesionais⁵.

  Pola súa parte, os sindicatos agrícolas católicos, que tamén floreceron con forza a partir de 1914, eran organizacións conservadoras que baixo unha orientación eclesiástica pretendían unificar, en base a fórmulas cooperativas, os intereses dos diferentes grupos agrarios que, paseniño, íanse adherir á Confederación Nacional Católico-Agraria (CONCA), xerme dun dos partidos de masas máis importantes da España republicana: a CEDA (na Laracha crearíase un Comité da CEDA en 1934. Ver Apéndice Documental nº 1) de Gil Robles, formado xustamente na CONCA. Estes sindicatos agrícolas católicos presentábanse como mediadores na penetración do capitalismo no mundo agrario, á par que captaban adeptos á orde establecida e tratando de gañar así o campo a socialistas, anarquistas e calquera outra organización de resistencia⁶.

  Diversas campañas de propaganda, con presencia en Galicia a partir de 1917 de destacados membros do sindicalismo católico español como o xesuita Sisinio Nevares, Monedero, Alvareda ou Mosquera, sentaron as bases da expansión organizativa do agrarismo católico galego naqueles anos de principios do século XX.

  Cerca de cincocentos sindicatos agrarios galegos foron organizados polos católicos, o que supoñía case a metade de todo o sindicalismo agrario galego á altura de 1920. Estímase que nesa época xuntaban entre eles unha cifra de asociados que sobrepasarían os 45.000 campesiños e que en España alcanzaba o medio millón. A figura do consiliario eclesiástico era fundamental nestas organizacións, así como a pertenza a unha federación católico-agraria, que en Galicia chegaron a ser sete: Mondoñedo, Lugo, Monforte, Ourense, Santiago, Tui e A Coruña.

  Na Laracha temos constancia de que en agosto de 1918 xa existía o Sindicato Agrícola Católico de Soandres, un dos pioneiros en Galicia na comercialización de reses, que nese ano mesmo organizou o envío de bois a diferentes puntos do estado, o primeiro deles efectuado en abril do ano seguinte:

Son altamente satisfactorios los resultados obtenidos por los ganaderos gallegos que han llevado a cabo la venta de sus reses por mediación de los Sindicatos Agrícolas.

Varios socios del Sindicato Agrícola de Soandres (Laracha) enviaron el día 5 de abril un vagón de bueyes que arrojaron en la Coruña un peso vivo de 10.185 kilos, constituyendo la expedición veinte reses de las cuales dos quedaron en la Coruña y 18 fueron remitidas a Madrid para que por la sección de mataderos de la Asociación General de Ganaderos del Reino, fuesen sacrificadas⁷. 

Membro do Sindicato Agrícola de Soandres (El Ideal Gallego,  25 de xuño de 1922)

  Tamén sabemos que, nese nese mesmo ano de 1918, constituise outro sindicato agrícola en Coiro que estaba integrado por gandeiros de diferentes parroquias do municipio:

El día 29 del pasado mes de Junio se constituyó en la parroquia de Coiro un Sindicato agrícola y de seguro de ganado, por los vecinos de aquella parroquia y los de Soutullo, Golmar, Montemayor, Vilaño y Cabo Vilaño.

Despues de levantada el acta de constitución, los asociados, cuyo número, así como el capital, aumenta de día en día, felicitaron a la junta directiva y muy singularmente a su presidente D. Constantino Iglesias Morales y a D. Pedro Canedo Suárez⁸.

(…. CONTINUARÁ)

______________________________________________

APÉNDICE DOCUMENTAL

Documento n.º 1

Artigo publicado en El Ideal Gallego o 7 de decembro de 1934, p. 6:

Nuevo comité de la CEDA

HA SIDO CREADO EN LARACHA

La U.R.D. de La Coruña continúa su intensa labor de organización en la provincia, con las restricciones que el Estado de guerra impone, y hace unos días varios directivos de esta entidad se trasladaron a Laracha donde se fundó un nuevo comité adherido a la Ceda, integrado por destacados elementos de aquella localidad.

En medio del mayor entusiasmo y con el total beneplácito de las fuerzas derechistas de Laracha ha quedado constituído el Comité del siguiente modo: Presidente: D. Juan Mato Toja; vice: D. Pedro Iglesias Graña; secretario: D. Eladio Lamela Reino; vice: D. Eladio Suárez Canedo; D. Francisco Verdín Perira; contador: D. Francisco Areosa Castro; bibliotecario: D. Antonio Pacín Sánchez; vocales: D. Edelmiro González, D. José Caamaño, D. Constantino Iglesias Morales, D. Ramón Varela Iglesias, D. José Cambón Suárez y don Manuel Rey.

También los directivos de la JAP coruñesa realizaron interesantes gestiones y en vista del formidable elemento juvenil de Laracha, uno de estos días será presentado el reglamento al señor gobernador y será constituída definitivamente la directiva de la JAP.

_________________________________________

1 Ramón Villares (2004): Galicia siglo XX, Dirección: Ramón Villares. Redacción: Ramón Villares, Prudencio Viveiro, Emilia García, Xosé Ramón Fandiño. La Voz de Galicia,, páx. 62.

2 Ibídem.

3 Ibídem.

4 Ibídem, páx. 63.

5 Ibídem,

6 Tino Hermida (2016): "Pedrenda descubre su sindicato católico", Faro de Vigo, 10 de xaneiro.

7 El Ideal Gallego, 26 de abril de 1919, páx. 1.

8 El Orzán, 17 de xullo de 1918, páx. 1.

AS DOCE UVAS DE NOITEVELLA NA LARACHA

  Como ben sabedes, as doce uvas da sorte é unha tradición española consistente en tomar doce uvas durante os últimos segundos do 31 de decembro ao son das doce badaladas que sinalan o fin dun ano e o comezo de outro. 

  Aquí utilizamos uvas frescas e normalmente de cor verde. Noutros países, como Portugal ou nalgúns de Latinoamérica comen doce uvas pasas. Con todo, a razón de que sexan doce non está clara. Non se sabe con certeza se é polos “doce meses”, unha uva por cada mes, ou se é polas “doce badaladas”, unha uva por cada toque de campá. Realmente, se o pensamos ben, poderíanse compaxinar as dúas motivacións.

  A tradición de comer as uvas na xeografía española parece ser que ten o seu precedente nun bando municipal do alcalde de Madrid, José Abascal y Carredano, de decembro de 1882, polo que se impoñía unha cota de cinco pesetas a todas as persoas que quixeran saír a recibir aos Reis Magos. Esta tradición servía para ridiculizar a algúns forasteiros que chegaban esos días á capital do Estado e a quenes se lles facía crer que había que ir a buscar aos Reis Magos a madrugada do 5 de xaneiro; utilizábase, ademais, para beber e facer canto ruido se quixera. Con este bando, José Abascal privou aos madrileños da posibilidade de disfrutar dun día de festa onde se permitise case todo. Isto, xunto á costume das familias acomodadas de tomar uvas e champán na cea de Noitevella, provocou que un grupo de madrileños decidiran ironizar a costume burguesa, acudindo á Porta do Sol a tomar as uvas ao son das badaladas.

  Outros antecedentes desta tradición poden localizarse na prensa de finais do século XIX. Deste xeito, o 2 de xaneiro de 1894, El Siglo Futuro incluíu un artigo do día anterior de El Imparcial titulado “Las uvas bienhechoras”, no que se fala da costume “importada de Francia, pero ha adquirido entre nosotros carta de naturaleza¹ ”. O mesmo día, en El Correo Militar podíase ler: “La imperecedera costumbre de comer las uvas al oír sonar la primera campanada de las doce, tenía reunidas en fraternal coloquio á infinidad de familias, y todos á coro gritaron: ¡Un año más!²”.

  Na Noitevella de 1895 tamén aparece unha referencia escrita sobre as doce uvas, que simbolizaban os doce meses do ano. Nesa altura foi o Presidente do Consello de Ministros quen despediu ese ano de 1895 con uvas e champán.

  Outra teoría apunta que a tradición de tomar as doce uvas comezou en 1909, cando os agricultores de Alicante, encontrándose nese ano con excedente de uva e con obxecto de sacar ao mercado toda a produción, inventaron o ritual de tomar as uvas da sorte na derradeira noite do ano logrando popularizar a costume e darlle o impulso definitivo para convertela en consolidada tradición.

Caricatura con varios políticos comendo as uvas na Porta do Sol de Madrid (Gedeón : semanario satírico: Año XVII Número 788 - 1 de xaneiro de 1911 . Biblioteca Virtual de Prensa Histórica)

  A creación de Televisión Española a mediados do século XX permitiu a transmisión anual das doce badaladas do 31 de decembro dende a Porta do Sol de Madrid. Posteriormente, tras a creación das televisións autonómicas, estas comezaron a retransmitir as badaladas desde outros lugares; no caso da Televisión de Galicia, dende a torre do reloxo da catedral de Santiago de Compostela.

  Se ben tradicionalmente a Noitevella celebrábase en familia, moita xente comezou a ir tomar as uvas da sorte en directo ao son do reloxo a diferentes espazos públicos, como a propia Porta do Sol de Madrid, o lugar máis famoso para facelo e onde parece ser que comezou esta tradición. 

AS 12 UVAS DE NOITEVELLA NA LARACHA

  Segundo diversas fontes que entrevistamos ao longo dos últimos días, a maioría da xente maior da Laracha non empezou a tomar as doce uvas ata os últimos anos 60 ou primeiros 70, coincidindo coa paulatina chegada das primeiras televisións. Houbo moitas persoas que nos dixeron que nas noitevellas da súa infancia tomaban uvas pasas, curiosamente do mesmo xeito que se segue celebrando na actualidade nalgúns países de América do Sur.

  Amelia Pedreira Mallo, nacida en 1934 no Formigueiro (Vilaño) díxonos -a traves dun audio que non enviou o seu neto Diego- que cando era nena non había tal costume de tomar as uvas, pero en Reis si que facían algo especial, “ese día traíannos un pucho de fighos”. Os fins de ano da súa infancia recordaos indo de troula pola aldea. Ían todos xuntos, dous ou tres de cada casa, cantando panxoliñas. A súa memoria aínda garda unha delas:

"Á señora desta casa

moi ben lle queda a chaqueta,

moito mellor lle quedaba

se nos dera unha peseta".

  Amelia casou con Basilio Pérez Sánchez, veciño de Lendo que con 6 anos viñera de criado para Vilaño. Aprendeu a ler na mili en Larache (Marrocos), onde se fixo barbeiro… un da Laracha en Larache, cousa bonita, abofé! Casaron e viviron durante uns anos en Quintáns (Vilaño). Co oficio de barbeiro aprendido na mili, montou unha barbería na nova casa do Formigueiro, onde a “sedenta” clientela pedíalle algunha copiña mentres agardaban pola súa quenda. Ante tal situación, a Basilio prendeuselle a bombilla e díxolle a Amelia:

-E se montamos unha taberna?

  E así, na mesma casa do Formigueiro na que vivían, Basilio cortaba o pelo na barbería e, se non tiña choio, traballaba de albanel, gandeiro, xornaleiro, capador, taberneiro ou do que fixera falta para sacar adiante á súa prole. Ao mesmo tempo, Amelia atendía a taberna, a casa e ás catro fillas que tiveron. Pouco despois de abrir a tenda puxeron unha radio e posteriormente, a mediados dos anos 60, a primeira televisión do lugar. “Primeiro tivemos unha radio -recorda Amelia- e a xente viña bailar polo fin de ano ao son da música. Os de Martís viñan todos a bailar. Eu de tomar as uvas na taberna nesa época non o acordo. Despois puxemos a televisión, e a partir de aí o fin de ano xa empezou a ser como é aghora”.

  Don Manuel Mallo Mallo, párroco de Soandres (e doutras parroquias) é natural de Paredes (Erboedo). Contounos que cando era rapaz, polos anos corenta, “falaban das doce uvas, pero como alí á aldea a luz non chegou ata os anos 60, non había radio e non había ningunha referencia das campanadas. Recordo que nesa época alguén na casa, case en plan broma, ía contando e comiamos as uvas porque era costume de telas para a cea, que creo que non se ceaba tan tarde como hoxe. Despois dos anos 60 si que recordo que se escoitaban as campanadas na radio. Era un momento moi alegre coas uvas.”

  Manuel Peña, veciño de Santa Baia (Soandres) nacido en 1934, ao que moitas e moitos de vós recordaredes por ser o condutor do autobús de Asicasa que facía a ruta A Coruña-Coiro, contounos -a través dun audio da súa filla Julia- que “na miña infancia non se facía nada especial polo fin de ano. Tiñamos un día de traballo normal de atender ao gando e, se cadra, facíase unha comida un pouco mellor, pero non había tal cousa das uvas. Eu de solteiro nunca tomei uvas en fin de ano. A partir do 1975, ou por aí, si que se empezou a celebrar coma hoxe”. A súa muller, Socorro Piñeiro, é natural Erboedo de Abaixo (Erboedo). Díxonos que na súa casa, en fin de ano “comíamos uvas pasas e tocabamos as pandeiretas”.

  A señora Manuela Míguez Castro (Sofán, Carballo, 1931) é unha das nosas habituais fontes de información, que será... aí vai unha primicia... unha das grandes protagonistas do próximo libro que publicaremos o Concello da Laracha e un servidor. Manuela vive na “Casilla” de Proame (Lemaio) e é a viúva de Manuel López Mesejo, o último legoeiro deste lugar. Coa simpatía que a caracteriza, contounos (vía telefónica co seu fillo Lolo) que no seu domicilio de Proame polo fin de ano “comiamos xurelos e verzas, e despois, ás 12 da noite, botabamos tres bombas para celebrar o noso santo, o san Manuel e a santa Manuela, que é o día 1 de xaneiro”.

  Rematamos co testemuño de Concepción Iglesias Eirís, Concha do Xastre, nacida na Silva (Cerceda) en 1948, pero que leva residindo na Laracha dende moi cativa. Seu pai era xastre e súa nai, ao tempo que atendía a casa e aos sete fillos, tamén cosía. Vivían na actual rúa Plácido Pedreira e, coas dificultades da época, sempre procuraban celebrar o fin de ano en maior ou menor medida. “Na nosa casa -recordaba Concha- sempre se celebrou, eso que os cartos andaban amarrados. Se de casualidade por calquera circunstancia meus pais non podían comprar as uvas frescas, pois comprábanas pasas. Foran frescas ou pasas, as uvas por fin de ano nunca faltaron na nosa casa. Contabamos nós… unha, dúas, tres… ou íanos contando papá… catro, cinco, seis… ou nolas contaba mamá… sete, oito, nove… Meus pais dicían:

-Veña rapaces, xa son as 12! Hai que tomar as uvas!

Iso si, tiñamos que acabar de comer un pouco antes das 12”.

  Anos despois, tan pronto tiveron radio na casa, os Iglesias Eirís xa tomaban as doce uvas "escoitando as campanadas pola radio. E xa che digo, se de casualidade non se podían comprar polo que fora uvas frescas, porque antes aquí tampouco había de todo, pois daquela tomabamos uvas pasas. Na nosa casa tampouco nunca faltaron os polvoróns, o turrón blando e o duro. Ademais, tiñamos todos, os sete irmáns, unha caixiña redonda de mazapán da culebra. Por Reis, se non tiñan cartos bastantes para comprarnos calcetíns a todos, pois compraban dous pares e facían rifas. Se cadra comprábanos na feira e, cando chegaban á casa, rifábanos para que ningún dos fillos se sentira distinto dos outros e non houbera desprecios”.

  Segundo a tradición, débese comer unha uva con cada badalada, representando un desexo ou esperanza para cada mes do novo ano. Se consegues comer as doce uvas a tempo, terás un ano de boa sorte e prosperidade, que é o que vos desexamos a todos e a todas!

  FELIZ 2026! 

FONTES:

Wikipedia: https://es.wikipedia.org/wiki/Doce_uvas

_________________

1 Cronista (2 de xaneiro de 1894); “Las uvas bienhechoras” (pdf). El Siglo Futuro (Madrid) 

2 F. H. S. (2 de xaneiro de 1894): “1894”(pdf). El Correo Militar (Madrid)

O RITO DO TIZÓN DE NADAL

 O tizón de Nadal ou cepo de Nadal (tamén coñecido como cachopo de Nadal) é un tronco grande de madeira que os nosos devanceiros prendían pola Noiteboa na lareira.

  Era esta unha tradición ancestral galega, e doutras partes de Europa, ligada a ritos pagáns indoeuropeos e celtas das celebracións do solsticio de inverno que simbolizaba destruír o vello para dar paso ao novo.

  Segundo o ilustre arteixán Manuel Murguía, na antigüidade contábase o ano novo desde a noite de Nadal, polo que o 25 de decembro era o primeiro día do ano. Polo tanto, prender o cepo de Nadal era acender o novo lume.

  Prender este lume novo supoñía para os nosos antepasados un acto case relixioso reforzando, ademais, o sentimento de unidade familiar. A práctica conservouse ata o século XX e a día de hoxe aínda se realiza en moitos lugares da nosa xeografía (se sabedes dalgunha casa da Laracha que o fagan facédenolo saber, por favor).

   Segundo cada cultura, a árbore escollida para a tradición cambia: os franceses preferían árbores froiteiras; os ingleses o freixo, o piñeiro ou o carballo; os escoceses a faia; os galegos o carballo, mais tamén empregaban a faia, o bidueiro, o freixo ou o loureiro.

  A certeza de que é unha tradición moi antiga e espallada evidénciase no feito de que, nalgunhas linguas europeas, o termo utilizado para describir o cepo atópase nas palabras que fan referencia ao Nadal, coma no lituano kalėdos, que significa literalmente 'a noite do cepo', ou 'noiteboa' en croata badnjak, que tamén significa 'cepo', ou nalgúns alcumes para as festas de Nadal coma "Festa del Ceppo", utilizado na Toscana.

   Desta tradición provén o doce chamado tronco de Nadal, moi común nos países francófonos, onde é coñecido coma bûche de Noël.

  O Nadal galego ancestral, inserido na tradición cristiá desde o século IV, ten tamén unha palpable relación co agro, cando o labrego, debido ao mal tempo e aos días curtos, concentra o seu esforzo en traballos artesanais dentro da casa. Avós, fillos e netos xuntábanse a carón do lume onde, segundo os contos daqueles tempos, tamén se congregaban as ánimas dos antepasados mortos na Noiteboa. Costumes que, xunto cos cantos, os donativos etc., conforman as tradicións de Nadal que hoxe se conservan. 

  Entre os pobos celtas galaicos existía o costume de manter unha candea acesa en honra á deusa Nai Terra durante o solsticio de inverno, usando os restos da candea do ano anterior. Debía arder doce horas para traer boa sorte. Baseada nesta tradición xurdiu unha das tradicións máis antigas e de maior raizame en Galicia, onde o madeiro debía ficar aceso na lareira ata Aninovo.

  Despois deixábase apagar, pero ollo, consérvase durante o resto do ano para acendelo de novo durante as treboadas ou cando se ventaba unha desgraza na casa, como elemento protector do fogar.

  Nalgunhas zonas da xeografía galega para facer o cepo usábase o chamado “lume novo”, pois as brasas deste lume facíanse nas lareiras das casas queimando toxo, despois bendicíase esa leña miúda o Sábado Santo no adro da igrexa e gardábase para dar sorte á familia, tornándose a prender pola Noiteboa.

  Arredor deste lume de Nadal cantábanse panxoliñas, contábanse historias da Santa Compaña, de mouros, serpes, encantos, contos de risa, etc., mentres os cativos xogaban. Tamén se pensaba que nesa noite as ánimas dos defuntos antergos da familia estaban presentes arredor do lume.

  Conta a tradición que se se conseguía que o tizón fixese brasa acesa toda a noite, e chegaba ao amencer con calor, habería sorte todo o ano.

   Vicente Risco define o tizón de Nadal así:

“É un cañoto grande dun árbore, que nas montanas do leste da provincia de Lugo, en moitos sitios da de Pontevedra, e noutras terras, botan ó lume na noite do 24 de Nadal, e deixan queimar deica a mitá, e o que queda gárdano para cando hai treboada; entón, bótano de novo a arder na lareira, para arreder o pedrazo e os raios. Nalgús lados, semella que aproveitan a borralla para botaren nos eidos, o cual sí que é un verdadeiro rito fertilizante de maxia agraria. Mais tamén tén relación coa presencia das ánimas da familia na noite de Nadal, arredor do lume. O tizón de Nadal é rito coñecido e usado en toda Europa, e faise tamén en moitas partes de Hespaña. En Cataluña vén ser o que chaman 'tió', no que baten os nenos da casa para que lles bote dulces, que os pais lle meten dentro. A súa orixe recúa con seguranza deica os tempos máis vellos¹ ”. 

  Ademais de seren protectoras e cun certo carácter sagrado, as cinzas do tizón de Nadal parecían ser boas para curar as febres.

   Bo Nadal!

_________________________

FONTES:

Rey Insua, Lucía (2007): Las gentes. Hogueras, fachóns, magostos y queimadas. El fuego y sus ritos en la cultura popular gallega, Ea editorial.

Risco, Vicente: "Etnografía: cultura espiritual", en Historia de Galiza, dirixida por Ramón Otero Pedrayo. Editorial Nós, Buenos Aires 1962 (Reed. Akal, Madrid 1979); vol. I, 255-777.

Wikipedia. Tizón de Nadal. (https://gl.wikipedia.org/wiki/Tiz%C3%B3n_de_Nadal)

________________________________

1 Vid. Vicente Risco: "Etnografía: cultura espiritual", en Historia de Galiza, dirixida por Ramón Otero Pedrayo. Editorial Nós, Buenos Aires 1962 (Reed. Akal, Madrid 1979); vol. I, 255-777.

GUMERSINDO GARCÍA GÓMEZ, O CRONISTA DE SOANDRES

   Nas Crónicas da Laracha desta semana homenaxeamos a un dos grandes defensores da cultura do municipio, un persoeiro que transmitiu o seu saber e a súa erudición sobre a historia da súa terra de nacemento en numerosos artigos que publicou durante décadas en diferentes medios da bisbarra. Estamos a falar do prezado e admirado Gumersindo García Gómez, o cronista de Soandres.

Gumersindo García Gómez

  Nacido o 28 de setembro de 1952 no Convento (Soandres), Gumersindo, Sindo para os seus amigos, é o fillo máis pequeno de Gumersindo García Verdía e de María Gómez Barreiro, matrimonio que cando veu ao mundo o noso homenaxeado xa eran pais de José Gerardo, nacido en 1948.

  Os dous irmáns ían marchar de cativos para Guísamo (Bergondo), onde vivían os seus avós paternos e o seu tío José García Verdía (1927-2011), crego desta parroquia desde 1953. O primeiro en facer a maleta foi José Gerardo e posteriormente, cando tiña catro anos, faría o propio Sindo, que pasaría en Guísamo a súa infancia e adolescencia.

Gumersindo García e María Gómez cos seus fillos José Gerardo e Sindo (Cortesía de Montse García Iglesias)

José Gerardo e Sindo con seu pai Gumersindo e seu avó Rogelio (Cortesía de Montse García Iglesias)

  O párroco ía ser unha persoa moi importante na vida de José Gerardo e na de seu irmán Sindo, que quedou a vivir co crego larachés ata rematar o servizo militar. Na realidade D. José foi moi moi importante na vida deles e na de todos os seus feligreses xa que, ao tempo que exercía o seu ministerio sacerdotal, tamén lideraba algúns dos cambios máis transcendentais que estaba experimentando naquela altura esta parroquia mariñana, cambios moi necesarios realizados nun contexto sumamente dificil como a apertura de novos camiños, a traída de augas ou a instalación do teléfono. En 2020 o Concello de Bergondo tivo a ben recoñecer a súa labor de benfeitor cun monólito, ademais de bautizar co seu nome a praza que hai diante da reitoral de Guísamo, nun acto entrañable no que estivo presente a súa familia da Laracha.

José Gerardo e Sindo García Gómez en Guísamo coa súa familia (Cortesía de Montse García Iglesias)

Monólito de D. José García Verdía en Guísamo (Concello de Bergondo)

Praca do monólito (Concello de Bergondo)

  D. José García Verdía era un lector empedernido e un destacado políglota que, aí é nada, sabía vinte idiomas. O seu amor polos libros ía deixar fonda pegada no seu sobriño Sindo, quen, a partir da segunda metade da década dos oitenta comezou a poñer en práctica o que fora mamando dende moi cativo: un “don” especial de escribán, que era como lle chamaban aos empregados públicos que estaban antigamente encargados de escribir documentos legais e actas dos procesos xudiciais.

  A partir desa época, o seu enorme interese pola historia da súa terra natal ía levar ao noso querido escribán a publicar en medios como El Ideal Gallego interesantes artigos que, nalgúns casos, se animara a escribir tras recibir o apoio do historiador Carlos Martínez-Barbeito (1913-1997), destacado persoeiro coruñés que Sindo trataba con frecuencia e que era neto do historiador Andrés Martínez Salazar e fillo da escritora María Barbeito.

El Ideal Gallego, 7 de setembro de 1987

  Dende aquela época e ata o día de hoxe, o cronista de Soandres dedicouse a recompilar toda a documentación e libros que fixeran alusión á súa terra, converténdose nunha inesgotable fonte de sabedoría chea de centos de informacións acerca de cada recuncho da súa querida Laracha, especialmente da súa parroquia de nacemento.

  É infinito o traballo que Sindo García leva realizado ao longo de todo este tempo. E son miles as horas que pasou lendo, traducindo e tratando de darlle sentido aos manuscritos que foi quen de sacar do esquecemento dende os distintos arquivos de Compostela e da Coruña.

  Grazas ao seu enorme interese polo pasado e polos nosos devanceiros, paseniño, foi desenterrando as raices e a historia de Soandres, facendo todo o posible por transmitila a toda a veciñanza a través de artigos publicados no “mensaje”, un boletín trimestral coas misas, festas e noticias varias relacionadas coa freguesía, que o párroco D. Manuel Mallo repartía entre os feligreses.

  Moitos dos artigos da súa autoría tamén se publicaron, durante moitos anos, na revista das Festas de Soandres, artigos que a veciñanza lía con verdadeira devoción e que aínda hai quen os ten gardados coma o verdadeiro tesouro que son.

  Tamén é de agradecer o seu traballo en primeira liña en diferentes eventos ou iniciativas como, por exemplo, a recuperación da romaría de Santa Marta.

  Quitámonos o sombreiro ante a inxente labor que realizaches para manter viva a nosa memoria! Vaia dende aquí o noso máis sincero agradecemento, Sindo!